Моажа кхадж терка уж аренаш екаргья,
Сигала кхоача уж хьа байташ санна.
Iа чIоагIа догдаьха моаршал шоай кесашка
Говраша дахьаргда, тха Гений, хьона.
Эздийча гIалмакхий йиIийгар хьона
Цун елакъажар – из тахан боча да.
Аре мо шера доа тха дIайха баркал хьона,
«Арений доттагIа» дуненна вовзийта.
Ва, са зама!
Хьо юхаерзалургьяц.
Исторе чарх дIакхесташ я.
Ма дукха ла дийзад хьа: Даьхенах далар,
Дуккхача шерашка сий дайна лелар…
Са зIамига чIоагIа гIалмакхий халкъ.
ХIаьта уйлаш…
Уж совцае са таро яц.
СибрегIар берал сона дагадоагIа,
Боадо дIаяхарга, сацарга догIа,
Айса догдаьха сона дагадоагIа,
Наьха ираз меттаоттаргда яьха…
Са зIамига дика гIалмакхий халкъ.
Амма са дог…
Из йист ца хилийта са кара дац,
Из Iазап ловш, делхаш да, узамаш деш.
Садоахаш мо кхайкаду аз ер дешаш:
«Кхетаде, ираза кхелла из да –
Са зIамига цIена гIалмакхий халкъ!»
Тешаш хилар!
Массаза мегад хьона халкъ лораде.
Догдахар цхьаннена мегадац де.
Тхой Даьла дегашка лелаву оаха.
Баланаш эшадеш хьалхашка дода,
Са хьаькъале, низбола гIалмакхий халкъ.
Мала хиннай со?
Хац сона.
Мала хургья?
Сел лоархIам болаш
хIама а дацар из-м.
Сай Син цIенал лорае тоъаре низ
Дешашка,
иллешка,
уйлашка,
со-м раьза хургьяр.
Ма доккха хьаькъал да-кх динца!
Юха а адамашта таро лу цо,
Укх чоалханеча дунен тIа хьаькъалца
Лелабе боадони сердалони боарам.
Чаккхе йоацаш да бакъдолчунга долха наькъаш,
Чаккхе йоацаш да Лакхерча Сиглара хьаькъал!
ВIалла а лакъаргдац вахара шовда –
Бераш,
Малх,
Лаьтта,
Сигале…
Къорача хьунагIа хьо ваь вале –
Гаьнашеи лаьттои лу хьона ког-гIорто кIийле.
Со цхьаь вацар. Са дийхкаш яр.
Пер Улов Энквист, шведски йоазонхо
БIаьсти чакхйоаллаш яьй со нанас,
Яцар из гIалмакхий зизай бIаьсти.
КIув боаллача сибрен дийхка йистте
Дунен чу яьккхар со мискача нанас.
Тайга яр сона ага йиш лекхаш,
ЦIимхара Иртыш дар со тхьувсаеш.
Цудухьа каст-каста цIимхара хул со,
Iа сох бехк ма баккха, из кхетадеш.
Хац сона, мишта са дег чу уж йийшай,
Йола езеи, дега хьамсареи:
Набарах чуенна СибрегIар хьуи
БIарго ма лоацца дIаяьржа ареи.
Нане ер тIоаргац вай хьаделларгда –
Сурташца хоздаь, аьшкаца чIоагIдаь.
Тамашаш вайна духьалъовттаргья,
Цецдоахаш сурт вайна бIарга а дайта.
Хьажал, мел тамашне хIамаш да!
Фаьлгашкара санна арайоагIа,
ГIовталаши, корталеши, тIехкараши –
Нане барзкъаш. Хоза да уж чIоагIа.
ТIоарска иккаш, халха дукха йийнна, –
Къаьна зама дагаухийт цар:
Арен баьцаш хьесталу йиIийна –
Къона нани я-кх из хьестар цар.
ЦIаьхха… цу хозленна юккъе зийр аз
ЦIенча кисеца дIахьоарчадаь
ВиIий сурт. Из нане виIий сурт дар,
Наьха бIаргех нане дIахьулдаь.
… Дукха яьгIар со… бIаргахиш лешаш,
Диц а денна кортлеш, тIехкараш.
ЯгIар со суртага хьежаш, тешаш:
Бицбергбац аз безам лайнараш.
СибрегIар цIавеча сай цIен кора кIала,
ДIадегIар аз бIаьстий ховха Iажа хаьлг.
Цу хаьлгага хьежаш дIадахар са ахка,
ДIалетар из, хилар цох зIамига гальг.
Ахка дIайха хилча екъа хул тха аре,
Цудухьа са Iажа чIоагIа хала дар.
Амма, са безамо цу гальга гIо дора,
Денгара ди мел доал дегI дахьаш из яр.
Шераш дукха дахар, увтташ йокъал, шелал,
Шелала, халонна Iажилг духьаллаьттар.
Шергар-шерга тоалуш, шергар-шерга хозлуш
Боккха Iаж а хинна из са гальг дIаэттар.
БIаьсте кор хьадийлий сай Iажага хьежаш,
Дукха латташ хул со, юаш Iажий хьадж.
Берригача наха дала беркат долаш,
Ах беш дIа а лаьца, багIа из са Iаж.
Сом ба чIоагIа чаме, цаI биача вузвеш,
Кера атта ба из, бIарга тайна ба.
Иштта хоза я хьо, хьоаме ГIалмакхехье,
Хьай къонгашта чIоагIа беркате а я!
Ара лоа а деша даьннадац,
Хиш тIа ша ба,
Тарбеш кизга бIальг.
Бакъда,
Лайна юкъе гучабаьннаб,
IажагIча зизилга гIоза бIарг.
Укх дунен тIа хьа мел кхолла хIама
Дала ши-ший ха а елий кхолл,
ЕгIа ший ха хьатIакхоаччашехьа
Лай кIалара зиза арадоал.
ХIара бIаьсте, бакъдар ала деза,
Хозача цу зизай боккха цIов
Езача йиIийна лаьрхIе баьккхе
Цунна бала сона чIоагIа лов.
Цхьабакъда, еррига хало лайна,
Дарзах, михах оза а ца луш
Майрра лай юкъе гIолла тIадаьнна
Ховха зиза хьа ца доаккхалуш
Со дIавода.
Могарг ма дац сона
Цу зизильга вахар хоададе.
Даха, зиза, маьрша.
Хьай вахарца
Ер дуне ше долчул хозагIде!
Сийнача сигала мотт лаьца аьрзи,
УрагIа додар цкъа,
ТIаккха лохлора,
Кура цун гобоаха боламаш дайча,
Илли догаш лелаш мо хеталора.
ЦаI леха хургдар-кх цо сийнача сигала…
Сона-м цо сайга цаI яхаш мо хетар –
Морхашта тIадахе царех ткъам техе,
Уж корзагI а яьхе, из юхадерзар.
УрагIа хьежар со,
Цун низах хьегар со,
Са чIоагIа безам бар сигала лела,
Цун бар мо ши ткъам сай хулилга дезар,
Морхашта тIагIолла паргIатта лела.
Кхайкар со аьрзега:
– Дог-кура аьрзи!
Сона а лаха хьай санна ши ткъам.
Аьттув са хургболаш, масал а гойташ,
ГIозача кхоаненга дига сай къам!
Аьттув са хургболаш бIаргаго Даьхе,
Иразах, гIозалах хьалйикъа йолаш,
Аьттув са хургболаш сай мехка ваха,
Хьамсарча Даймехка визза воI волаш.
Ма ираз да укх дунен тIа вахар!
Дика саг дег тIара везавалар,
ДIадахар, диц ца луш, дагакхабар…
Долаш дар, цун мах беш, лорадар.
Цхьа моллагIча хIаман гIайгIа ца яр,
Сагото яле а, велавала хар,
Баланаш шортта тIадерзе а,
Денал таар юха ца верза…
Ма ираз да деррига кхетадар,
Гаргарчох бехк баккха сих ца валар,
Iоажал хьакхаьчача цавохаш
ДIавахар, хье во ца вувцийташ.
Ма ираз да хье вар хила магар,
Сабарца дунен тIа вахар,
Везарца хье кIезигверг ца хилар
Теша хьа кIийле хилар.
Дог-латтар карадерзаде таро хилар.
Уйлашка сатийна хилар,
Кхетадеш, ер ди кхы хургдоацилга,
Ираз ялсмала мара доацилга.
Из ираз да – укх дунен тIа вахар,
Хьай дика нахаца декъа таро хилар,
ГIозалца дикадар кхолла аьттув хилар,
Сийрда хьай безам тела камаьрша хилар.
Нагахьа хилча из доацаш,
Гештдара Ди – кIиранди,
Дар, вIалла шеко а йоацаш
Оттаде дезаш из ди!
Шедар цу дийнахьа дита –
Сагтонаш, баланаш, тIом,
Болх бита, сакъердам бита,
Дезалла хургболаш тоам…
Корах хьо дIаара хьажа –
Iалам мел сатийна да,
Езачунга велакъажа,
Довза хьай ираз, хьай ха!
Дег чу хьай сагото яхий,
ДоттагIий, лоалахой хьай –
Берригаш къинтIера баха,
Хье царна къинтIера вала,
Наб ергья дикагIа Iа…
Ца хара къинтIера бовла,
Кхета ца магара хьох,
Хьоцар хьагI дега чу къувлаш,
Во вувцаш бIехвара хьо –
Шеддолчоа гештде Iа царна,
Дег тIара гештде Iа царна…
ЦаI велакъажаргва хьога,
КъинтIеравала а мег,
СинлоIам ма хургбий хьона,
ГIозалца тохалуш дог.
Баланаш кIезигагI хургда,
ДIаяргья юкъера хьагI…
КъинтIера довлаш вай хуле
Мел дикагI бахаргба нах!
Доазув доаца аре са – солса-мекхи мухи…
Йувца хьанна могаргда къайленаш укх арен?
Хьанна ховргда дувца турпала дай вахар,
Болата дегашца бакъдар маьлха дахар,
Къамаргара иллеш дог доагадеш дахар.
Яха къиза ханаш михо йицъялийтац…
ЦIихеза из Даьрен Никъ тахан боацаш ба.
Шера я са аре, лаккха аьрзи кхест,
ЙиIий бIарахьажаро са дог боча хьест.
Илли ала, Даьхе, ювцаш къиза кхел,
Сийдолча хьай къонгаша леладу эздел,
Дувца хье Россеца бIаьшерашка яхар,
Дувца таханар вай ираз дола вахар!
Iалама ер дуне кIаьда да, корка да…
Къайлара бахьанаш вайна ховш дац…
Мел чIоагIа хьажарах, мел чIоагIа гIортарах
Кхеллачун уйла вай кхетаергьяц.
Нохарца эттIаду вай Iаьржа лаьтта,
Лелхийт из, баьцашца цIока доах цун,
Мехкдаьтта доахаш уж оттамаш латт вай,
Хьалъувзаш, хIалакйеш цу лаьттан тIум.
Фордаш латт докъалуш, Iа-даккха Iеш дола
Оалхазараш а вай бIаргагуш дац,
Йоагаш латт аренаш сийна буц йола,
Мукдахкан шок а кхы хьахозаш яц.
Мергаьзарий а хул наькъ-юхе гIерташ,
Зизаш а… хеталу, кIезига да,
Уж арен сиха дой… баргалаш теха,
КIаьдбенна нах санна, маьлхара да.
Зама я йодаш ший сихарча боларца,
Доагаду мехкдаьтта – из лаьттан цIий!
Дегаш а синош а вай къорадийрзад
Хеталу: вай вIалла хьаькъал а дий?
Тахан вай бахьан дац тIехьашкадовла,
Лаьтта дац цаI мара.
ЦаI мара дац!
Дерригаш деза вай дIаоарцагIдовла,
Кхетадеш, ер доацар кхы цIа вай дац!
Аз бIаргаш дIакъовле духьалаотт сона,
Хьамсара са Даьхе, са дегагIоз.
Са аре хоза я, ялсмале санна,
Укхаза цIена ек са илле оаз.
Са дега боча да ер лаьтта чIоагIа,
Сай къаьна цIенош, чусетта карт…
Воай лаьтта лораде ез вайна цхьоагIо,
Воай лаьтта лораде без вайна барт.
Тайп-тайпара кхалнах дукха байнаб сона,
Бехкаш доахаш хиннаб, хиннаб хьесташ со.
Цхьабакъда, цар бехкаш хьатIаийдаьдац аз,
Бочача хьестаро Iехавуцар со.
Укх дунен тIа, халахь, кхалсаг яц цаI мара,
Хьох бехк баккха бокъо Дала шийна енна.
Укх дунен тIа кхалсаг яц, хьа нана мара
Хьа бала дIаэца дог цу Дала денна.
Нана хоржаш яц, из Дала енна я,
Массаза хьай нана лорелахь Iа.
Муаша тоаду, оал, къонахчун сибат,
КIайбенна корта, оал, – къоанала хозал.
Къонах хьо веце-м – уж хьога товргдац –
Муаши мосаши къонах веш яц.
Айламе са Лаьтта кхесташ лел,
Вайна заман къайленаш йовзийташ.
Малхо лаьттана ший йIовхал тел,
Лаьтта вайна беркате хулийташ.
БIарг баццалла сигала вай хьеж,
Доазув доаца хозал яшха гIерташ,
Воаш сатувсар дег чу лечкъадеш,
Седкъий къайле тептар санна ешаш.
Керда седкъий лелхаш да сигала,
Вахар кхытайпа да цига, йоах,
Дийнаташ а кхыдараш да цига,
Теша ца моге а вайна цох.
Лаьтта – из вай цIа, вай кхедаь ага,
Вайна гештдеш вайга хьежаш да,
Хьаькъал чу вай дахкарга догдоахаш,
Са ца лоIаш, кхесташ лелаш да.
Баьдеча бус аренца цхьаь волаш,
УрагIхьажа, тийший яхачох:
Гургва хьона цигара хьахьежаш
Хье морг цхьаькха, цец а вувлаш хьох.
«Дика нах дуккха-дукхагIа ба.
Во нах царел
КIезигагIа ба,
Вобараш бац
Дуне леладераш,
ХIаьте а цар зулам –
Дохтий Iаг мо да,
Меза бешка
Пайдан йоацча йоаккха.
Во нах хIара шера
КIезиглу,
Шоай кер чу цар леладеш да дохьаж.
Цу дохьажо, денгар-денга хьаIовш,
ДукхагIхулаш,
ЦIаьхха
Цхьан дийнахь уж,
ХIалакбу!»
Иштта оалар
Нанас,
Сона телаш,
Къона волча хана
Дунен хьаькъал,
Говзал,
Iомавеш со
Нах беза,
Уж бовза,
Iомавеш со
ДикагIчарца лела.
Байзар сона сайца дикабараш,
Сона во де гIертараш а бар.
ХIанз берашка дувц аз наьна васкет:
«Дика нах дуккха-дукхагIа ба!»
Тахан ираз кхийтар сона духьал,
Шортта йисте гIолла доагIаш дар,
Гонахьара Iалам делакъежар,
Ткъамалъяхча санна атта дар.
Ираз, хьо хьаний да, сабар дел-хьай,
МархIадоллийтал-хьай сога хье,
Хьадале хьо соца, чугIоргда вай,
Са дезалца цхьана маргда чай.
Ираз делакъежар: «Мукъа да со,
Хьоца дIада кийча а со да,
Хьа фусаме Iергда гIаддаха со,
Ховха безам хьона аз лургба».
Ши неш санна тхо дIадоладелар,
Дагар дувцаш. Делаш дар са дог.
Тхона духьал цхьа йиIиг нийсъелар,
Вордингаш тIа ягIаш, боацаш ког.
Тохаделар дог са, моарзагIаца
ТоIадича санна лазар из.
Сайца доагIа ираз йиIигаца,
Нийсса ах дIаденна, дийкъар аз.
СагIа дехаш вагIа къоано вайна,
Цунна а цхьа дакъа делар аз,
Мар дIаваьнна кхалсаг бIаргаяйна,
Цунца а дийкъар аз сай ираз.
Ираз сога дукха дисадацар,
Цхьан бе доллал мара дацар из.
ХьатIавера биркъе цхьа кIаьнк, аьлар:
«Хьо йий дIа-хьа телар хьай ираз?»
ДIаделар аз юхедисар цунна:
«Нахьий, хьона чIоагIагIа из эш».
Ираз кIезиглац, дIатийннад аьнна,
ХIана аьлча, дег чу да из Iеш.
ЖIали
Тахан ара эттай цIайза шелал,
Ловзадоахаш лоа ба хьекхаш мух,
Къаьна жIали дода новкъа гIолла,
ТIакхаьччачо цунна мIарга тох.
КIаьдденнад из жIали, мецденнад из,
Гарре эгаду шелденна сел.
Нахах лежкъа, дарзах дIахьулденна
Дижа моттиг лехаш мискинг лел.
ЧIоагIа хала да жIалена даха,
ТIакхаьч-кхаьччар тоха кийча ва.
Уд из нахах, дахьац юхаIаха,
КIазильг йолаш хIалакдаь из да.
Кхерам тоссаш бирса цIогIа даьлар,
ХIама кхийтар, чIоагIа лозадеш.
Кхоссаделар…
Машена кIалдахар…
Удаш дахар, цхьа тIод текхадеш.
Дежар мискинг, шелало кIалдита,
Улар, дегI кхерамо эгадеш,
Наьха харцо чIоагIа халахийтта
БIаргахиш цахаддаш лешадеш.
Иштта улар из цхьан кхийна юххе,
Лай кIала кIеззига я йIайхагI.
Iоажалга из додар, делакъежаш,
Раьза долаш – кхы гургбоацаш нах.
ЦIаьхха цхьа саг цунна хьатIавера,
ЖIали чIоагIа кхераделар цох.
Саго белажг цунна IотIакхеллар,
Из хьамархIаделлар, хьаьрчар цох,
КхоачарагIа хIама доацаш санна.
Цу жIалена юххе саг Iовуж.
Йолаш санна уллув улар нана,
Тхьовс жIали а, гIоза гIанаш гуш.
Дег тIара цу жIалех къа а хийтта,
Iоажалах из даьккха воккха саг,
Фусам йоацаш вар.
ХIаьта а вайна
Тара воацаш,
Вар из визза САГ.
Могаре сона хьадоладе юха сай вахар,
Могаре сона сай кинижка юхаяьзде,
Безам сай чIоагIбе, сай балаш, хургдоацаш, дIадаха,
Дунен цу аьттонга майрра сай кулг кховдаде…
Могаре сона цу сийнача сигала лела,
Маьлхага, седкъашка кхача, уж бочалца хьаста,
Лаьтта уж доссадеш, наха уж дIа-юха тела,
МоллагIча сагага ший седкъа хургболаш къаьстта…
Могаре сона укх дунен тIа шух хIаранега
Сигларча беркатах бизза кад дIакховдабе,
Хургдолаш «керда» вай вахар вугаш сигленга,
Аьттув а хургболаш, ираза гIоза къург бе…
Могаре сона…
Могаре сона…
Кхело совгIат даь, вай вIашагIкхетар хилар.
– Дукха ха я ца гу…
– Ткъо шу хинна-м Iац…
Перрона тIа мархIалийлха латт вай, кхераш,
Яхаш, хIанз вай къасте – вIашагIкхетий хац.
Дагаухаш дукха, бIаргашка хий эттад,
Кер чу дегай мерзаш озаденна, эг.
Дукха да вай дувца: хиннар, дахар, денар.
ДIайха дешаш, кхесташ, шортта лаьтта лег.
– ДагадоагIий хьона…?
– ДагавоагIий хьона…?
– Хи тIа лувча иха, кино вай иха?
– ДагадоагIий хьона, ша бохабеш, лийча?
Дукха хиннад, дайнад, шераш дIаихад…
Листа хинна уж хьа цIацкъамаш кIайденнад,
Бата тIара цIока хобаденнад хьа,
Цхьабакъда, бIаргашка сийг гу лотабенна,
ХьалхагIа мо, хьайна бIаргавайча со.
Хала-м хет, цхьабакъда, соцалуш яц зама,
Хувцалуш дац вахар, эргадоаккхаш дац,
Хила мег халагIа хьатIайоагIа ханаш,
Уж дикагIа хилар догдоахилга дац.
Кхела раьза ва со хьоца вIашагIкхийтта,
Дег тIа гIайгIа я са, цунца гIозал я:
ДоттагI хувцаш хилац, цунах вовзар хийте,
Безамца са дег чу массаза хьо ва.
Алал сога, фуд из ираз яхар.
Барзкъо лой из,
товш из барзкъа хилча?
Безамо из лой,
дог доагадеш ше хилча?
Догдоахильго лой, хьо тешавеча,
Яхаш:
«Кхоана тоалургда вай вахар!»
Бешо лой из,
зизайх йикъа йолча?
Довзаро моллагIча хIаман духь?
Тоий цунна къона хилча юхь?
Е хьа карадеча лепа жовхьар?
Царех цхьаккхе сага ираз дац!
Сага ираз къахьегамца да!
Наьха гIозал лораярца да!
Дунен беркат дукхагIдирца да!
Дика де хье воалле,
Пурам Iа ма деха,
ХIиллал, цунца говзал
Iа дIакховса хьай.
Майра бIухо хила,
СовгIат а ца лехаш,
Диканна из дезе –
Вахар дIале хьай.
Гаьнашка хьо хьажа –
Хало шоашка еча
Шоайла кхоталу уж,
ВIаший гIо а ду.
Цу гаьнашта тара
Хила массаза а.
Царгара хьаэца
Дукха дика да.
Гора хьо ма увтта,
Корта а ма бетта,
Кхеравала везаш
Цхьаккха хIама дац.
Зулама, уж гаьнаш
Санна, духьаллатта,
ТIаккха вахара а
Хьо вохалургвац.
Тхира тIадам – тхирильг,
дото бурильг санна лаьтта бежар,
Баьцаш аьгар,
тIадам божара шоаш бехке йолаш санна.
Из сурт сона дайра,
бай тIа гIолла Iуйрийна со лелаш,
Морхашта юкъера
хьахьежача малхо сийрдадаьккха.
ЦIаьхха хийтар сона –
цхьаннахьа, со волчар гаьнна-гаьна,
ЙоI елхаш мо гIийла…
Малув-хьогI даьр халахетар цунна?
Бийса лоаца я цун?
Е дег чура гIайгIа алсамъяьннай?...
Тхира тIадам бежар, –
сай бIаргашца дайра сона сайна.