Сона-м ма моттарий,
са дега хьоаме вар,
айса сай стихашка деррига дIадийцад
дуккха хьалха денз,
сай дувца мел дар
Вай безамах:
фуд цун лепаш дар,
фуд къахьа дар,
фуд кхераме дар,
е беламе дар,
Иразан селаIад,
къастара дохк,
дикача минотий тоа-сегар,
вай дегаш доагадеш дола,
Сигала хьалкхувлаш дола
сийрда денош,
е дорха денош,
дега вас еш дола.
Сона-м ма моттарий,
са дега хьоаме вар,
айса деррига а хьона дIаденнад
дуккха хьалха денз,
сай дала йиш мел яр:
Кегаденнача гIаний оаз йоаца кино,
гIозал,
белам,
бIаргахиш,
хьастар,
Кхыметтел дицденна,
хьулдаь сай хоадалараш а,
наб-йовра форда чура айса даьха,
Лувцараша
къаьнара ганзаш йоахаш санна,
хин бухера,
чудахача кема тIара…
ХIаьта а хов сона хIанз,
кIеззига мара
вай безамах дувца сай ца кхийнналга,
Уйлай а,
хоадаларий а,
ганзий а
зIаммига дакъа мара
айса дIаденнар доацилга,
Дог камаьршегIа мел хул,
шерашка из дIаьхегIа хул,
деррига хьастараш,
бIаргахиш дIаденна со яргьяц,
Вай вIашагIкхийтача
ховргда хьона хьайна –
безама эгIораш кхоачалуш дац.
Детталу кхерах тоатол,
лепаш а къегаш а дола,
БIайхача хьастара доагIа из,
шийца цун йIовхал а йолаш,
Шийлача кхераца ший кхел
ювза из тоатол гIерт,
Цхьабакъда, кхера ба бирса:
ший курал ца йоае гIерт.
Детталу тоатол кхерах,
Iаьржлу из, бIех а из лу,
ДогIашца елха из сигле
чамбоацаш, цIимхара я.
Тоатоло ший дега йIовхалца
шийла из ша бошабу,
Цхьабакъда, кхера ба бирса:
ший чIоагIал цо лораю.
Детталу кхерах тоатол –
са дега безама тоатол,
Амма аз чIоагIагIа мел хьест,
чIоагIлу хьа кура дог.
Хьа безам сома ца боалаш,
дIаухаш латт ер шераш…
Деррига вахар а иштта,
хетаргахь, чакхдала мег.
«Кхалсаг – малара кад ба из!», –
Ях Iа, поэт, шек а воацаш.
Хьога ала безам ба са,
Iа яхачоа раьза йоацаш.
Ховлда хьона, кхалсаг малар
Дац, Iа атта дIамаргдола,
Бизза цхьа кад Iа дIамелча
Хьо деналах вохоргвола.
Кхалсаг я из кура буро,
Кхалсаг я из кура гIала,
Ший безамо лораю из,
Ца бовзийташ цунна бала.
МоллагIа наIарга варах –
ДоттагIий е моастагIий,
Хьай гIап Iайха лораелахь,
Доадергдоацаш цар хьай сий.
Малара кад ма бац кхалсаг.
Кхалсаг я лакхале сийлен,
Цхьаннена мегад из яккха,
Вожаш юхбайннаб, цамогаш.
Лоам бихье зизаш хургдолаш,
Тоатолаш долалургдолаш,
Малх хьажа ма беза бIайха,
Лоаман бухь цо бIохбергболаш.
Дуккхача шерашка кхалсаг,
Бочали безами гулбеш,
Хьежаш ма ягIа хьо варга,
Аларга дош Iа, дог дошдеш.
ВIаштIехьа даргда хьа мала
Кад бизза кхалсага безам,
Цун курал лоалае моге,
БIара а хьежа, из езаш.
Лоа доагIа! Аз цунна кораш хьадел,
Лай чоалпай чхьагIар аз виззалца мел.
Сихбенна лел нах, IотеIадеш лоа,
Михо дIахьулаю цар лараш коа.
Вела а къежаш, со корага латт,
Шийлача Iуйрено йоагаю бат.
Корта са кIайбеш, лоа, делхалда хьо…
ГIайгIано вохаваь латташ ва со.
Вахар деррига дIамала ва со ловш.
Укх дунен тIа мел дар довза ва со ловш.
КIоарггачара айенна гIеттай са ха,
Алсамдоах цо са укх дунен Iилма хар.
Дукха лийннав, дукха когаш хьийкхаб аз,
ГIув ца корош, ушалий хий мийннад аз,
Кхача боацаш, моцал яар а хиннад,
Сахиллалца наб ца яр а нийсденнад.
ЧIоагIо яьяр аз цIи цIена лелае,
Шийла шовда мелаш човнаш ерзае…
Бежар тIадам, кулга тIаьр-юкъ йоагаеш,
Бежар тIадам, бежар, зама йоаттIаеш.
Аренашка мух ба шортта хьекхаш,
КIалтIаетташ цоний оагIонаш,
Хьекхаш ба из, вIалла эхь ца хеташ,
Уж цу гаьний гIаьнаш эгадеш.
Чубуза из малх а ба хьакъедаш,
Михашта тIехьашка лечкъаш боалл.
Доахан даьгIенгара да чудоагIаш,
Сайре эттай де дуненна доал.
Хозаш долча зовнеча иллешца,
Даьхе ше а са дега чу юж.
ТIадама тIа тIадам бужаш санна,
Стихаш хулаш, деша тIа дош дуж.
Хьамсара са Даьхе, хозий хьона
Хье хестаеш ека виIий оаз?..
Даьхе, сай са санна ез хьо сона,
Хьона сай вахар дIалургда аз.
Iоажал хинна, каша со вижача,
Дукха ала раьза со хургвац:
ХьатIаваргва, вахара ка санна,
Хьа гIулакх де.
Цох къамаьл а дац.
Тешалахь, са курал-сонтал яц из –
Хьоцар къаьста хила могаргдац!
Ираз хуле, бала хуле, Даьхе,
Со хьоцара къаста раьза вац.
Малх чубиззалца ди хеста ма де,
Венна дIаваллалца новкъост вовзац.
БIаргашка хий латте а,
Багара хоза къамаьл доагIе а,
Из безам ба аьле, цох теша сих ма ле.
ТIера хозача сома чу а
НIана боаллаш нийслу.
Хьайга вела мел веннар
МархIаволла сих ма ле,
Ший бала хьайга бийцачох
МоастагI ва ала а сих ма ле.
БIаргаца дусташ гIалатвала тарлу –
Наьха вахар диста сих ма ле.
Иразеча вахара юхь тIа
БIеха кIаьд Iа оттабой,
Венна дIаваллалца
Дагабоаллам бергба Iа хьайна.
Хунзахе базар тIа чурташ дохка
Массаза ух цхьа къаьна доархо.
Кагийнах бел, къоаной уйлангахь болх,
Шоайла къовсалу Iоажали вахари.
ГIаьрчоца хозбаьча шийлача кхера тIа
IотIаяьзъяь цIи а яц, Iоажала таьрахь а дац.
Ховш мичад цхьаннена, хьалха мала варгва:
Букарвийрза къоано е зIамига саг.
Цхьабакъда, из кхера пен чу булургбац –
Хьалха венначунна гIовга оттабергба.
Латтаргба из, кIала воаллар белгалвеш,
БIаьшерашка бIайхача малхо боагабеш.
Зама – бирса чалтач санна,
Соцам бIаьхбаь бувцаш яц,
ХIара дIавуг цо ший ханна,
Хьажац, бехке ва е вац.
Цхьабакъда, цхьа къаьна Iадат
Хиннад: диг айдалехь хьал,
Чалтач хиннав дезаш хатта:
«Ала хIама дарий хьа?»
Укх дунен тIа се мел ваха
Наьха безам лийхаб аз.
ГIийртав гIозал тела наха,
Ца еш цхьаннена а вас.
Ваьхав, нийсхо, бокъо лехаш,
Лаьттав вона духьалваьнна,
Дика дагалоаттадаьд,
Вахар тоаде, хозде гIерташ,
Сайна мел могар аз аьннад,
Сайна мел могар аз даьд.
Массаза цхьа хIама лехаш вах со,
Из а дац аз лехар, вож а дац,
Из аз лехар (дика кхеташ ва со),
Аз ца лохе – кхычо лохаргдац.
КIордадаьд массаза кийчча латтар,
Е моцагIа денз хьадоагIаш дар,
Илли дез, ткъамал а даьле, гIоттар,
Тахханалца цхьанне аланздар.
Амма кхийттав со, из шеддар лаха,
Цхьаннахьа а ваха везац са.
Зем а боаккхаш хьожий со дIа-юха,
Уж тамашаш сона уллув я.
Укх тIеххьарча дIаьхача шерашка
Хьона тIехьа дукха никъ аз бир,
Амма, лийхар наьха шахьарашка
Сай шахьаре сона корайир.
Дукха ха я лоамашка уж баха,
Пайхамарий хана денз-хьа бах.
МоллагIболча цу лоамал лакхагIа
Дикача къонахчун сий цар лоархI.
Къоано леве могаргдац цхьаннена,
БIарг цун Iалаьмате сийрда ба.
Тоъаргда цкъа бIаргавайча цунна
МоллагIа а – цун ди довзаргда.
ТIом дIаболабалалехьа ховш хул
Царна, мала мишта хьовзаргва:
Мала оттаргва духьала, лом мо,
Мала, гораваха, вожаргва.
Оапаш а бовз къоаношта цу сахьте,
Мел хоза уж кийчбаь хиларах,
МоллагIчун багара уж боагIе а,
Мел дукха цо дувнаш даарах.
Лоамашка вахача цу къоаночун
ХIара дош хул, кица санна, товш.
ХIана аьлча, хIаравар ва царех
Ала деззача дош ала ховш.
Къаьна лоамарой!
Массаза наха,
ЛоархIамаца белгалдаьхад шо.
БIунбаьчча волчунна, къаь волчунна
Хьаькъал дала кийча хиннад шо.
Нагахь санна, арара тIавоагIаш
Баьре хуле, къоаношта ховш хул,
Фу дахьаш, е фу эшаш из воагIа,
Цун къамаьла кийчдий жоп Iодул.
Саг еха из воагIий – ховш хул царна,
Ехар малав, е хьанна из ех.
Хьаьша вале – мала волча воагIа?
Iергва, е дIагIоргва, ваьнна тIех?
Наха яхачох, зIамига хиннав
Чохе ваьха Камалил Башир,
Къоаночо оалача хана: «Кхерам
Ба цо наха доккха зулам дир.
Мехкарашта, кхалнаха тIакхувдаш,
Эйхьаза, харцахьа хургва из.
Юртахошта эхь цо тIадар кхераш,
Ший дас ший кулгашца вувргва из…».
Шамал къона зIамсаг волча хана,
Модж-мекх даланза из волча хана,
Кагий берий баьчча хила мара,
Шамала таро йоацача хана,
Гимрерча къоаночо аьнна хиннад:
«Цкъара гIоттаергья цо Кавказ.
Доагаргда укхаза сийна молха,
Дуненна дIахозаргья цун оаз!»
Хезай цхьан къоаночоа нахагара
Махьмуда байт.
ТIаккха аьннад цо:
«ЙиIий хоза ши бIарг бахьан долаш
Лоацаргба цун дегIо топа пхо …»
Тахан со а озалуш ва чIоагIа.
Кхерац критикаша яьздечох,
Кхер со чIоагIа: «Цу къоаноша кхоана
Са байтех фу ала тарлу-хьогI?»
Кура ба уж, вIалла сонта боацаш.
Цар хьаькъало дунен овла лувц.
Ховш да царна, фу дувц воча наха,
Ховш да, седкъо седкъага фу дувц.
Кура ба уж, вIалла сонта боацаш.
Аз цIаккха а цар никъ хоадабац.
Водаш-воагIаш царех къоано вайча,
Моаршал хаьтте, аз уж даькъалбувц.
Да вела ганз яц из а –
хувцалуш дола доттагIал
Ялатах йиззача пхьегIа чу
Бустама диълагIа дакъа Iочудеттача –
Iочухувшаргдац пхьегIача ялат.
Сога Iа хоатте,
Сона эггара чIоагIагIа халахетар фуд? –
Аз аргда хьога,
Из да, мезах йиза латтача кхабилгача
Бухе яха бIеха нувхаш нийсъялар.
Хьаькъалдар-м ше гаьнаваргва,
Таьзета шоаш хьагулбелча,
Къовсамаши довнаши доахача
Ший гаргарча нахах.
Сона дегаза ба шун кIира бола безам,
БархIлагIча дийнахьа довнаца хувцалуш бола,
Да вела ганз яц из а –
Хувцалуш дола доттагIал.
Денош, бийсаш дукха я,
Дагаръюлургйоацаш,
Вахара никъ бIаьха ба,
ДоттагI вар-воацар малагIа ва,
Ше чакхдоаллаш мара гойтаргдац вахаро.
Дукха хезад сона, доттагI ва со яхаш,
Iур-Iурра дуа дувнаш,
Цхьабакъда, ше оала дош
ЦIенача дег чура оалаш вар
МалагIа ва-м ховргдац, саррахьа мара.
Йоккхача тоабано тоба дирах со тешаргвац,
Сайна бIарга ца гой сона,
Цар дергдоацаш дита къинош.
Селхан моастагIий хиннараш
Тахан доттагIий ба аьлча а тешаргвац,
Сайна бIарга ца гой,
Уж барт болаш, машаре бахаш.
Хьаькъал долчунга Iовдалчо ладувгIаре,
АттагIа хургдар Iовдалчун вахар.
Цунна ховргдар: дошдоацачох
Баьнналга къовсам.
Iовдалчунна аттагIа хургдар,
Цо кхетадоре,
Шийна хьаькъал хийттар
Ший Iовдалал йолга.
Нах а бовргбацар вай доацача гIулакха,
Цар кхетадоре цхьа хIама,
Шоайла ала цар вIаштIехьдоаларе:
«Вежарий, вай Iовдалал – эгIдаь жIали да,
Вайх воайх леташ дола».
Наха кхетадоре, Iовдала сонтал,
Текхарг мо, вайна юкъе бIы белла яхилга,
Цо вайна Iоажал яхьалга, –
Наха из кхетадоре,
Балаш, гIайгIаш хургъяцар-кх нахага.
Дего сайга яххар яьзду аз –
Сога стихаш ювцаш ек цун оаз.
МугIараш да гIерташ хьалхадала,
Яле дег чу гIозал, бале бала.
Хьоцар безам сона дего хьех,
Аз цун белгалонаш дег чу лех,
Дог са сона доал де гIерташ да,
Цхьаннена хьо дIалургвоацаш да.
Дего сайга яххар деш со ях, –
ДIа а кхелхий, юха дийнлуш ях,
Ях со бIарчча шера хьога хьежаш,
Сай хьаькъалга ла ца дувгIаш ях.
Денгар денга къалуш йоагIа со,
Сол хьалха дIа мел бахараш мо…
Iоажал кхайкарга со хьежаш я,
Сай аргIага хьежаш латташ я.
Хов сона – со йолча воагIаш хьо латт, –
ДогIаша, дарзаша соцавергвац…
Керттера дешаш хьа меттбихье латт,
Бакъда, хьо йистхила лоархIавеш вац.
Къахьа кхел я цхьаь дунен тIа вахар,
Цхьоалга вала чIоагIа атта дац,
Цхьаь хьо вале – дизза дац хьа вахар,
Цхьаь хьо вале – вахар вахар дац.
Зиза тIа цхьаь диса оалхазар дагIа,
Шийлача цу дарзо из доагадаьд.
Шелденна оалхазар могаш дац Iаха,
Лаьво дIахьуладаь зиза а латт.
Сона чIоагIа ловра яха атта!
Амма са стихаша дарба диц…
Бала сай дIабувц аз каьхатага –
ГIайгIа-м са дег чура дIайодац.
Денош къаьхка говраш санна долх…
Мишта яха еза укх дунен тIа?
Стихаш дIаяьзъяр – ба кулгий болх.
Амма, гIайгIа-м йошайиц цар дег тIар.
Йист ца хулаш, дог Iа эттIаду…
Дош а аьле, совгIат де Iа сона!
Дега бочал дIалургья аз хьона.
Йист ца хулаш, дог Iа эттIаду.
Ага тIа со шортта IотIаерз,
Ага чура бер да делакъежаш…
Ма хилда хьа кхеле къиза герз,
Вахалва хьо массаза дог делаш.
МалагIа никъ хоржаргба-хьогI Iа?
Фу дезаргда-хьогI хьа дег чу къувла?
ХIара ди даькъала хилда хьа,
Вахалва, хьай наькъ тIара ца вувлаш.
Хатар доацаш хилда вахар хьа,
Иллеш мара ма хозалда хьона.
Ер хьа вахар хилда боацаш тIом.
Аз яхар оаш кхетадергда, ноаной!
Дала ма дахьалда къорача бус
Лай кIала дахар са зизаш.
Ма хилда, безамо воагаваь шиъ,
Шоайла къаьста лела везаш.
Аренца дагIача зизаша со
Йохаю, маларо санна.
Безамах дузаре бакъахьа дар-кх
Вай дегаш.
Из ловра сона.
Суртанча кIада тIа сурт дулаш воалл,
Вахара хьисапаш кIада тIа дехкаш.
Назманча сашорта ладувгIаш латт,
Сигларча дешашца байт вIашагIъетташ.
Сона хьо керттера назманча ва –
Хьа юхь тIа гу сона айса мел лехар…
Сона хьо керттера назманча ва –
Сона хьахезар хьа бордаша дехар…
Са юртахоша сога ма оалар:
«Алалахь илли, из наха дезе!»
Са юртахоша сога ма оалар:
«Хьай вахар нийсделахь, дегаца эзе!»
Сай вахар бахьан са яга а езац,
Сай иллеш бахьан эхь хета а дезац.
Цхьабакъда, дIакхосса вIаштIехь са далац,
Кер боагабеш бола хьаьрбаьнна безам.
Дог са лоамашка да, да се яьча юрта,
Форда юхе сай юрт сона дагайоалл.
Дарбане да хиш а укхазарча шовдий,
Моакхаза чхара тIа лаьзиза тIадоал.
Цу лоаман чхара тIа кулг тIадуларгдар аз,
Барташ доахаш хьестаргьяр цар екъа йост.
Укхазара хьалгIетт массаза са малх а,
Са дог массаза а Даьхенгахьа лест.
Iадсаькха из дукъ мо
Сетташ хий додача,
Со лел цу гIомар тIа
Хьа лараш лехаш,
Наьнаца йол гулъеш
Хьо йолга хов сона,
ХIаьта а ши бIарг са
Сацац, хьо лехаш.
Укх дукъ тIа, уж акха
Гаьзарий йолча
Шортта тIаваьнна,
Аз царга хьо йувц,
Iа-м цу хьай наьнаца
Iурденз-хьа сарралца
Чуийнна, цахаддаш
Къамаьлаш дувц.
Хьо шовда долчахьа
Хий эца Iойола,
Наха хье ца яйташ,
Хьулъяле йола.
Сога хий молийташ,
ДIайийрзе Iоотта,
Вай шинне безам Iа
Наха ма бовзийта.
ЛерхIамца ладувгIа боккхийча нахага,
Цар хьайга къамаьл деш хилча,
Ховш ма дий, хьаькъал а хулилга дукхагIа
Корта кIайбенна хилча.
ХIаьта хье сих ма ле хьехар де царна,
Ма гIерта хьайна ховр дувца,
Хила мег ах бIаь шу, дицденна царна,
Тахан Iа царга мел дувцар.
Кинижко дукха ду хьехамаш наха,
Цхьабакъда, вахар хиннад массехана
Керттера хьехамаш кхувдадеш нахага,
Массарел дикагIвоа хьехархо хинна.
Вай къонабараш вайл дикагIа хургболаш,
Аз аргдар царга, цхьа хьехам цох хургболаш:
«Шоай оамал хилийта шоай барзкъал хозагIа,
Шоай гIулакх хилийта шоай дешал дезагIа».
Iайха дер тем болаш делахь,
Фух дале а, сих ма лелахь,
Бийса баьде енай, аьле,
Ди кхаьла дар денар, аьле.
Хьалха оалар: «Даьхен сийле
Къайса валар сийлахь да!»
Тахан а из ишта да,
Массаза а ишта да.
ГIалат доаца воша, новкъост лехаш
Волчун дуненна гобоахаш лелаш,
БIаьха ба, ца боалаш вIалла чакх,
Укх дунен тIа халагIбола никъ.
Меза юкъе боалоз нийслуш хул,
Нахча юкъе мос нийслуш а хул…
Фу дергда вай? Иштта да ер дуне,
Цкъаза со а нийсавоацаш хул.
Даьл «лакхагIа» цIагIа цхьаккха вац,
Цул дикагIа цхьаннена а хац…
Цо де аьннар дича ваьннав хьо,
Хьаким мел воккха вале а хьо.
Боккха бала кхаьча даьдале а,
Эсала Iа даьчун йовргьяц лар…
Хьо сийдолча гIулакхашка вала –
Пайда болаш хургда хьа мел дар.
Уйланца барт боацаш
Багах даьнна дош,
Царгашта тIехдоаллаше а
Шортта лаьтта дож.
Даьсса уж къамаьлаш дIаьха дечул,
Нийсса аьнна дош дезагIа да,
Дергда аьнна дехар Iехавечул,
ЛерхIамца «ак» алар дикагI да.
Овлаьий мо оамалаш я вай,
Воай гIалаташ теркалдеш дац вай,
Воай гIалаташ довза Iомалоре,
Ма сийдолаш вахар хургдар вай.
Сийдолаш а ди долаш а ва,
ЭгIазвахча метта доал де могар,
Укх дунен чу чIоагIагIчарех ва,
Цу ший керта доал де вIаштIехьдоалар.
Ховш да, корта сов Iовдала хилча,
ГIулакхал дикагIа дешаш хеташ,
Зехьа когаша къахьегаш хул,
Бакъдар харцдар къоаста ца луш хул.