Цо, тха юртара цIенош
ТIаьр-юкъа тIа
хьалъайдаь,
Берашта илли,
Царна тIехьа,
Царна тIехьа
удаш,
Фаьлга чурча
зурмаца
Доах…
Из воагIар
Шийна хьалха лаьтта керчадеш,
Бургац санна,
Цхьан аьрдигаца…
Дагабехар Байкала
берд,
Акай кхуркхольга
кIала…
ТIаккха чIагаргаш,
Чайкаш санна,
ЦIаьхха хилар
кIай ткъамаш долаш…
Шаьрачар гаьнилгаш
Эга йолаелар, дIаметтахьлийлхар:
Байкала талгIей
ловзарца…
Дагабехар Байкала
берд,
Акай кхуркхольга
кIала…
Хьайза мос йолча керта
Наштар тIа
БагIа
Кхокха,
ХIанз хеталу
Iа
Кхелла
мугI болаш санна…
Из мугI – кхокхилг
ГIетта боагIа
Са вахаре.
ВоагIар из,
Седкъий зIанараш дIа-хьа тетташ
белажашца,
Малхах корта
дIахьекхалуш.
ВоагIар из,
Ага санна,
Лаьтта
Цунна кIалха теркар,
Гаьнаш цунгахьа
лестар,
Бераш санна,
Цун дешашка ладувгIаш.
ВоагIар из,
Лоамаро –
Сийдола, сийлахь-воккха!
Массанена-м хийтар:
Из астагIлелх…
ГIетта боагIа кхера а
цIаьхха сецар…
Цецбаьнна чIоагIа
кхалсага балах,
IотIайийрза йоаллача,
соца ца луш елхаш,
ТIем тIа
Вийннача ший воIа…
Гаьнашта холу
Вай лоIамаш,
Вай уйлаш
(Царна-м
хов кхыметтале,
Сигален малагIча
метте
Дах хьаькъал дола
дийнаташ,
Цхьабакъда, вай доадаьд
дIоагIа,
Цар мотт кхетабе
могийташ дола…)
Хьона
тIеххьа
ДIайолх гаьнаш,
Сога шортта
лестадеш
Ткъовроний кулгаш
(Цхьаь делхаш да,
Са балано
вIашкадихьа,
IажагIа гIанилг…)
Сона къахет,
Къахет дегах,
ДIохдеш долча
Дегаза дегI
хьа.
Сона чIоаггIа
къахет
Дегах…
Меллашха,
ЧIоагIа меллашха,
Оалхазараш санна,
УрагIа йолх
сигленга
Гаьнаш,
Вай берала
Гаьнаш…
Iочулег
Сердала Iоакъингаш
Кхерий тIаьръюкъаш тIа…
ХIаьта кхераша,
царех селаIадаш деш,
Деррига уж цицхаш –
седкъилгаш,
Хьа когашка
кхувс,
Чегем юртара
Iаьржа бIарг бола
Балкхарой йоI…
Бийсан кулгаша
БIаргаш дIакъувл
деной, тIаккха
Денош дIатхьовс,
ЗIамига бераш санна,
Бийсай
мархIа…
Малх,
Хьамсара малх!
СовгIата ле тхона
ЗIамига
маьлха кIоригаш:
Тхога
циска кIоригаш я,
Тхога
жIале кIоригаш я,
Тхога
боабашка кIоригаш я –
Маьлха кIоригаш
яц-кх тхога…
Малх,
Хьамсара малх!
СовгIата ле тхона
ЗIамига
маьлха кIоригаш –
Оаха хьалкхеергья
уж,
Царех
Доккхий,
Догдика
малхаш хьадеш…
Со гIоргва,
Со дIакхоачаргва,
Сона короргда, шеко йоаццаш,
Азален доазув!
Цох тешаш
хилар ма дий
Поэт вер
сагах…
Библиотеке
дукха да кинижкаш…
Со-м урамашка гIолла
лел,
Ешаш йовхьамаш…
Со теш,
Лов сона
теша, тIаккха
Теш со,
Теш дешаех…
Ца тугаш теша
бIаргех,
Сай бIаргех.
1973-ча шера октябрь бетта 12-гIа ди
Малх а,
Тхира тIадам санна
Iочуул
ХIара
баьца мергIилгах,
ЙоагIаш хилча
хьо уллув…
О, шоана ховрий, ховрий шоана,
Мел гIозал я из – поэт хилар,
Цу баьца мергIилгашца цхьана
Массаза хилар, царца хилар!
О, шоана ховрий, ховрий шоана,
Мел гIозал я из – поэт хилар,
Къонача гаьна гIанаш санна
Массаза къона, къона хилар.
О, шоана ховрий, ховрий шоана,
Мел гIозал я из – поэт хилар,
Безама зиза, сиглен зиза санна,
Ловзадеш хилар, дезаш хилар.
Сай беза мухь
Аз айса текхабу,
Цудухьа Даьлага
Аз дехар ду:
Ма вига со
Сайбараш болча юха,
Царна хург сох
Бух боаца лоаман ахка.
Никъ боацаш бувца
Со шорта лел,
ГIозал е бала
Аз дIа-хьа тел.
Цхьайолча хана
Со цагуш хул,
ХIаьта а цIаьхха
Хьагучавувл.
Фу хургда дIахо?
Цхьаннена хац.
Ираз ма дувца –
Из лаьтта дац.
Укх лаьтта со а
Эшаш ма вац,
Цхьабакъда, сайдар
Аз дIалургдац.
Сино салоIам
Дунен тIа лех,
Кхела из дала гIерт
ТIагIолла тIех.
Шоаш хиннар хилча
Бакъахьа да,
Ер гIоза вахар,
Ер мохк, ер гIа.
Сай боча лаьтта
Ловш ва дIохде,
Магарах цунна
Со лелаве.
Шун гIайгIа, бала
Аз дIахьоргба,
Из сайца дIабахьа
Са ираз да.
Сай мухь ги белла
Со лелаш ва,
ГIозал е бала
ДIабекъаш ва.
Сайбараш болча
Ма вига со,
Дикана хург ма
Вац царна со.
Низ ба Iа сона,
Низах ца вуоха,
Сайца дIабахьа
Беррига буохам.
Дукха деннад вайна, вайна-м дукхагI дез,
Кийча да вай дов де, доттагIашца эгIа.
Цхьабакъда, мел гулдаьр, дом хиле, дIадерз –
Леладаьр дIадаьле пайда боацаш, зехьа.
Дунен тIара вахар дог-цIеналца латт,
ЙIовхал шоайла екъаш адам даха дезар-кх.
Цу хьай када тIара хьалъаййе хьай бат,
Сигалара седкъа го хьай бале безам.
Къахьегар адама Дала диллад.
Букъ хьал ца берзабеш, къахьийгад аз –
Ховш ма дий, чIоагIагIа мел сотто Iад,
ГаьнагIа, нийссагIа кхетаргда тIаьск.
Лоаман чхара тIера кхера лаьтта бежар,
Ирча туро баьккха корта санна кхесташ.
Тахан ул из маьрша, тIехьашкахь ца хьежаш,
Ховхача баьцаша ира оагIош хьесташ.
Баьца хац из кхера хьалха фу деш хиннаб,
Хац, цун денош хьалха сенах диза хиннад,
Хац из тахан хIана бисаб боацаш низ,
Уллув кхера боацаш хIана бисаб из.
Шийлача цу михца хьалха вошал дар цун,
ДогIашта, дуIашта духьаллаттар из.
Хийтар (сонтал дег чу ессар, цо дог мерцар),
ГIаьтта сигал баха тоъаргба ший низ.
Божаш латтар кхера, цо из кхетадора,
Цхьабакъда, къахетам цунна хацар бе,
Духьал мел нийсденнар къиза дохадора.
Юххера алийсар баьцашта юкъе.
Укхаза, укх баь тIа цхьаннена а хац,
Из мичара бенаб, из мичара бежаб,
Хьанца дов хиннад цун, хьанца хиннаб безам,
Цудухьа цу кхера бехк бе кIийле яц.
…Буц я новкъост хьесташ, цунга боча хьежаш,
ДIадахачун вIалла уйла еш из яц.
Иштта вай а да из: саг цавовзаш хилча
Цунца гIожа гоамал лелаеш вай дац.
Дунен балан доккха цIа хьо да,
Хьона цIаккха эшац даьра човнаш.
Уж цаерзийта хьакхелла да
Балан тIаьскаш, цахьийжа халонаш.
Хьай оамалаш хувцаш а хьо дац,
Гаргарчарна детталу хьо шортта,
Гаьнарчарех къахетам бу шортта…
Дог а да хьо,
Дог мара а дац!
Лоаман бихье, шанаша къайлача,
Лакхе гIолла лелаш маккхал да.
Укхаза, зIогала тIа лакхача
(МоастагI кхоачаргвоацаш) цун бIы ба.
Лаьтта гIолла лелаш долча вайна
Малх меллашха бодаш санна хет.
Маккхала-м, дале а цунца тайна,
Малхах дин тIа вагIа баьре хет.
Яа лоа мара хIама цахилча
Маккхал а моцало кIаладут.
ТIаккха маккхал, яа хIама лаха
ЧIоже дода… Лоаман бухь цо бут.
Баьде чIоже цунна хет хозагIа,
КIоарга ахка лоамал хет лакхагIа,
ЧIоже шортта яа хIама я,
Дайна оакхарий укхаза да,
Хьадж йоагIий а, даа могаргда.
Сигле йиц а енна, шийна йийза
Маккхал атта кхача лехаш да…
Уйла я цун духхьал гийг хьалйиза –
Тахан маккхал гийга есар да.
Хоза дуне дезаш воаш дале а,
Массанена хайча бакъахьдар:
Нагахь санна кертал гийг котйоале
Атта ахка гIоргва моллагIвар.
КIаьдвенна, Iолохвелар со
Кхера тIа салаIа аьнна.
Зизашца, баьцашца яр са
Гаргало, наькъаца санна.
Кхера бар, ший дешаш лувсаш,
Зизашца цхьа хIама къувсаш.
Цар къамаьл дар со цецвоаккхаш.
ХIаьта а кIаьдвенна чIоагIа
Со вацар хьалгIатта могаш –
Къовсамга ладувгIаш вагIар.
Кхерага ладийгIар аз:
ГIайгIане яр кхерий оаз…
Кхера тIа со дукха ваьгIар,
ЛадийгIар, ца йоалаш вас…
Кхерий из къамаьл чакхдаьлча.
Цхьа хIама кхетадир аз:
Укх дунен тIа хьа мел кхеллар,
Ши-ший аргIа йолаш кхеллад –
Тахан хьо кхера тIа вагIа,
Кхоана из хьа каш тIа багIа.
ГIозал еча елалу со,
ГIозал екъа кийча я со,
ГIозал еззачунца екъаргья,
Дезза дакъа цунна дIалургда.
Бала хул цхьайолча хана,
БоагIа, дуне Iаьрждеш сона.
Из цхьаккха сагаца бекъаргбац,
Бала болга сага хайтаргдац.
ГIозал дIа-хьа йийкъай аьнна,
КIезиглургьяц,
Меллургьяц.
Балан Iоткъам, мел бекъий а,
КIаьдлургбац,
Е лаьгIлургбац.
Бала михага а луц аз,
Боагабергбоацаш цо бай.
Додача хи чу а кхоссац –
Докъадергдоацаш цо хий.
Иштта ях со: массаза а
Нахаца сай гIозал екъаш,
Бала мел боккха хиларах
Нахах хьулбий кер чу лечкъош.
Бера хана коа тIа араваьлча,
Лоамий довкъаш сайна бIаргадайча,
Iуйрен маьлха зIанарашца къегаш –
Дукха ха яьккхар аз царга хьежаш…
Дицлургдац сона се дийна волаш,
Сийрда-цIе лоа ула уж сай лоамаш!
Бала Iувшаш лелаш волаш,
Сай Даьхенна гаьнаваьнна,
Са дег чу хьо дахар, зиза,
Моакхаза чхара тIа даьнна.
Iовкъара юкъера товнаш
Лехаш, цIи лотае, аьнна,
Духьалъухар сона зиза,
Моакхаза чхара тIа даьнна.
Дехка юкъе цIий кIаьд санна
Къегаш, массаза а соца
Хиннад, хIайкал санна, зиза,
Моакхаза чхара тIа даьнна.
Кхейсса-догIа делх,
Из соцаргда,
Ша бетт,
Из а, ховш да, соцаргба,
Морх дIагIоргья,
ЮхайоагIаргьяц,
Цхьабакъда, лар йоацаш
Цхьаккха дусаргдац.
Лоа а дашаргда,
Ша а башаргба,
Хий а дIагIоргда,
Шийна хьоарсам лехаш,
Укх дунен тIа мел дар
Лергда,
ДIадаргда,
Лараш-м юсаргья,
Даьчох бекхам бехаш.
Къонавар – къалургва,
ЙиIий хозал йовргья,
Чов а ерзаргья,
Буташ сийна муъ,
Мехках ваьккха лелар
Мехка цIавоагIаргва…
Хьа мел кхеллар хано
Сутара дIадуъ.
Бала дIабоде а
Корта кIайлургба,
Хий дахача гIолла
Хьоарсам дусаргда,
Дахча даьгадаьлча
ЙIовхал юсаргья,
Къонах дIакхелхача
Цун цIи юсаргья,
Цун дешаш, гIулакхаш
Даха дусаргда,
Наьха дегашка из
Ше а вахаргва.
Къаьна да дIаваьлча
Дезал бусаргба,
Шоай даь цIи а сий а
Цар лорадергда…
Укх дунен тIа мел дар
Денна дIадаргда,
Укх дунен тIа мел дар
Даха дусаргда!
Саги, оалхазари, гаи
Кхело цхьана лелабу.
Цхьана хул уж малх хьалкхеташ,
Малх чубузаш цхьана хул.
Цхьана хул уж
Iан шийлача хана,
Шоайла хьожаш, гIо цар ду,
БIаьсти яьлча,
Цхьана гIозал юаш,
Керда вахар цар дIадоладу.
Саги, оалхазари, гаи –
Къаьста хила цар йиш яц,
Дуне мел латтача хана
Кхело уж къастийтаргбац.
Чувола са цIагIа,
Со гIад а вугаш,
Iергволаш со волча,
Ди-бийса доаккхаш,
Чувола са цIагIа,
Хьаьша а хиле,
Хьай хала никъ бицбеш,
ВагIарг а волаш.
Чувола са цIагIа,
Вижа а гIатта а
Мотт короргья хьона
Укхаза паргIатта,
Чувола со волча,
Даа а мала а
Короргда укхаза
Хьона а сона а…
Чувола са цIагIа,
Кхоана хьай ларрагIа
Новкъостий, доттагIий
Бахкийта багIа.
Доккха во да-хьона,
МоллагIча хана а
Хьаьша чу ца воагIаш
Латтача цIагIа.
ХIана башанзар хьо, Аьлбоарз,
Деррига ер дуне тIема
ЦIерах лотаденна доагаш,
Адам делхаш долча хана?
ХIана башанзар хьо, Аьлбоарз,
Къаман сий хьалдаьккха Каьзим,
Къизача Iоажало лаьца
Тхоцара къастача хана?
ХIана башанзар хьо, Аьлбоарз,
Шийла бала,
Аьрга бала
Гунахьдоацаш кач а белла,
Къонгаш мехках боахаш байча?
ХIана башанзар хьо, Аьлбоарз,
ГIоза денош юхадаьхка
Къаман бокъо меттаэтта,
Къонгаш мехка цIабаьхкача?
ХIана башанзар хьо, Аьлбоарз?..
– Маца хул кхалсаг хозагIа?
– Къонахчоа из езаш хилча!
– Маца хул кхалсаг кIаьдагIа, сатохаш?
– Къонахчоа из езаш хилча!
– Маца хул кхалсаг чIоагIагIа?
– Къонахчоа из езаш хилча!
– Маца хул кхалсаг къонахчоа мутIахьа?
– Къонахчоа из езаш хилча!
– Маца хул кхалсаг дега хьамсара?
– Къонахчоа из езаш хилча!
– Маца хул кхалсаг цецваллал хоза?
– Къонах цунна везаш хилча!
… Лоа делхаш дар…
Лайга хьежар бер,
ГIад а ухар бер:
– Лоа кIай да, шекар санна! – яхаш.
Говр хи тIа йига кIант а
Илли доахаш вар:
– Лоа сийрда да,
Са езар санна! – яхаш.
– Лоа кIай да, къаьна саг мо,
Вешта аьлча, со санна! –
КIайвенна къоано латтар, яхаш.
… Лоа-м делхаш дар…
Бутт а дIалаьцаб цхьаь латтача гаьна
Ткъовроний гизгий мазо,
Дуккха зIамига гаргаш йоахаш цу беттах,
Бера ийккха Iокхийттача
Ингале оаркхингах санна.
Мух а лел,
Ше цхьаь новкъа ваьнна саг мо,
Сатем байна.
ДIара морх а, лаьжг санна йола,
Чхарах дIатоссаенна латт,
Бийсан Iаьржа кIув IотIаухийташ,
Бийсан тувладенна долха наькъаш
Боадонна дIамархIадехкаш.
А, со везац хьона.
А, везац.