Iаьржа хьаргIа кхест ма йоахий,
Вайна гонаш доахаш,
Дикъа дохк эттад ма йоахий,
Лоамаш къайладоахаш,
КIоарга лоа диллад ма йоахий,
Вай мохк къайлабоаккхаш,
КIантий бисабац ма йоахий,
Де йиш йолаш доаккхал.
Бакъда шоана – Iаьржа хьаргIа
Я сигала кхесташ,
Дохк а эттад мехка дикъа,
Морха таралесташ,
Лоа а диллад укх вай мехка,
Iалаьмате кIоарга…
Цхьабакъда, вай кхийннаб кIантий
Дег чу нийсхо йоага.
Селхан чоалхане мел хиннар
Доаккхаргда цар цхьалха,
ТIаккха дIаяргья боадо а,
Хьалкхетаргба малх а.
Дохк дIагIоргда, лоа дашаргда,
ХьаргIа гаьна яргья,
ТIаккха тоалургда вай вахар,
Халкъа аьттув баргба.
ХIама хоалац.
Лоамаш, ахкаш, чIожаш
Боадоно дIакъайладаьха латт,
Лаьтта кIала санна баьде
ХIама хоалац.
Лоамаш, чIожаш
Боадоно дIакъайладаьхад,
Лаьтта кIала санна баьде
Я дунен тIа.
Къахьегаш аз сай низ кхобаьбац цIаккха,
Хьа мел дер дикагIа де гIерташ хиннав,
Саманаш еш воаллаш, лоабат а хьийннаб,
Белхашка юстара лаьттавац цIаккха.
Лийннав жа доажадеш шерача даьгIешка,
Вир лехкаш а хиннав, тIачувхаш цунна,
Цар дукха кхеставаьв, ладувгIа ца тугаш,
Къахьийгад, лостамга уж даха гIерташ.
Пхьар волаш къахьийгад дуккхача шерашка,
Кхуврча тIа лаьттав со, лоаладеш болат,
ДIайхача болато юхь йоагайора,
КIурзо са юхьмараш чIоагIа Iаьржйора.
Кхыдола белхаш а леладаьд дукха,
Хиннаб са вахара никъ чIоагIа хала.
Юххера поэта новкъа се ваьлча,
Къахьегам яхилга фуд сона хайра.
Езаеннай-хьогI со хьона,
Со цох кхеташ яцар,
Бийсаш баьде ма ярий вай
Сона-м дагадацар.
Кхера чукхессар Iа корах,
ТIаккха кхийтар со:
ЧIоагIа баьде хинна бийса
Сийрдаяьккхар цо.
ТIехьагIа со хьайна яйча,
Кулг Iа лостадир,
Из кулг лостадарца са син
Сатем боа Iа бир.
ЦIимхара со хьога хьежар,
Дог-м чIоагIагIа
Деттадала доладелар,
Бехкабалар гIа.
Лаьтта зизашца хьалдизар,
Фаьргаш декаш дар,
Нокхармозий, корзагIдаьнна,
ГIоза ловзаш дар.
КIантий керте элтара уж кийнаш,
Мехкараша хоза ега дирсташ
Йоацаш вIалла ма дусалда вай!
Мехкарий дошоца дега кортлеш,
Хоза кIувсаш, тIоаргац дизза рузкъа
Доацаш вIалла ма дусалда вай!
Кхашка дика хьийкъа дошо ялат,
ЦIагIа доа хьалбизза латта ялат
Доацаш вIалла ма дусалда вай!
Денна-бусса ахьар Iохьа хьайраш,
Денна-бусса йIайха йоага пишкаш
Йоацаш вIалла ма дусалда вай!
Мерзача мезаца яа маькх а,
ЙIайхача маькхаца даа модз а
Доацаш вIалла ма дусалда вай!
ДаьгIенашка Iоахарий Iехар а,
ЦIагIа берий дог-гIоздоаха оаз а
Йоацаш вIалла ма дусалда вай!
ХIиндий-мехка бахаш бар цхьан хана
Дахка. Массаза из меца бар.
ЦIаьхха кокоса бIар кордир цунна,
Доккха бIар – из доккха ираз дар…
Дог гIозалца кхехка доладелар,
Ший бIара го боахаш дахка бар,
Зурма лекхаш, гIоза илли доахаш,
Боахаш сихача халхара бIал!
Бусалба саг Макка ХьажцIа вода,
Цу ХьажцIенна боаккх ворххIаза го,
Вай дахко, сов чIоагIа гIадбахарах,
БIара кховзткъе иттаза боаккх го.
Цу тайпара боккха чаме кхача
Корабар – из-м цхьалхха фаьлг ма бий!
Бетта даа хIама ма дий бIарчча,
Кходой шин бетта а хург ма дий!
Дахка тIабийрзар цу бIара чехкка,
ЧIорах Iург даьккхар, ца кхобеш низ.
Доахаш сакъердаме илли долаш,
БIара чу чуболабелар из.
Боалаш-боалаш бIара чу из баьлар,
БIарах йир цо ший тайпара кхизг,
Дахка цуча шийна баха бисар
ЦIа а да из, кхача а ба из.
Цунна вIалла дагадацар шийна
БIарах баргба аьнна тийшаболх.
ХIара дийнахь хьаьна бIар а дуаш,
Бахаш бар из, ца беш цхьаккха болх.
ТIум кIезиглу,
Дахка-м барсташ боагIа…
Аттадар диканца чакхдалац:
Дахка дегIо бIара чIор хьалйизар –
Iургах дахка араболалац.
Даа-мала доацаш биса дахка
Цу чIора чу бахаш ши бутт боал.
Юххера а чIоагIа гIелбенна из
Чубаьннача Iургах арабоал.
Арабаьлча, юха тIа а бийрзе,
Дахко бIара чIоаггIа мIарга тох,
Даьна бул цо бIара, хIана аьлча,
«БIар да бехке», – цун хьаькъало йоах…
Дахка бIара чIоагIа раьза бац,
Бехке бIар доацилга цунна хац.
Къа ца хьегаш рузкъа лехачарга
Ала ловра сона:
– Халаш, нах,
Къа ца хьегаш рузкъа дац дунен тIа,
Балабезаргба шун бизза мах.
Прозаца яьзьяь стихотворени
Малх, малх…
Бел из, гIозала сийрда кIаьдаш лаьтта IотIахьерцаш.
Дерригача дунен тIа цхьа садуа сакъердам латт.
Март.
Ши моастагIа, ши зама, ши вахар вIашкаотт март бетта.
Эй-яхь, ма бирсал йолаш товсаденнад уж!
ХIаьта из хьан белам ба? Хьан белам ба из, Iаьржъенна кIотарг а бIаргахих хьалбиза кхера а эгабайтар?
Хетаргахьа, гоамала тIеххьара алсамъялар да из…
Iалам тийшадале а, зовне чIонакаш еллалуш латте а, йIовхало мукъадаьккхадац лаьтта.
Iазап озаш да Iа. Аькха мо, юхакаетт цо, царгаш ухийт… Из-м леш латташ хила а мег, хIаьта а…
ТIалатар!
Ер мух ба, ер деррига цIендеш дола дуIа да. ГIеттача гоамала океан ба ер корзагIбаьнна, эгIазлонца кхехкаш бар, лехк цо чоп баьнна талгIеш, «Тоха!» яхаш тIахьехаш.
Тоха!
Ма чехка хувцалу ер дуне?! Зувций оаш, гаций шоана, мишта хувцалуш латт хIара кIаьдилг, хIара наькъа-такилг?
Бокъонца йола, массазар йола бIаьсти ма йий ер – лата, тIом бе!
Мишта корзагIдаьннад зулам! Мишта дувхь из, мишта гIерт из когаш тIа латта, Iо ца дожа.
Цхьан минута мукъагIа, цхьан секунда мукъагIа – духьалъотта, хIама тоха, царгаш тоха, чIоагIагIа лазар деш.
ХIей, дорхъенна къаьнишк! Хьа ха чакхъяьннай! Хьа деной кемаш Iочудахад укх сов йоккхача, сов низ болча талгIенашка… тхьоврехь!
Кхоачабеннаб хьа когашкара низ!
Кхы хьатIаяргьяц хьа царгаш! ХIана лелаю Iа зехьа бирсал? ХIана, яхаш хетт аз хьога?
Ер март ба. Ер юхь я. Укханна тIехьа (зем боаккхаш хьажал шо), укханна тIехьа боагIаргба май.
Цо гаьннара тох нийсса дега юккъе: «ДIабала, гIар ма е!».
ТIаккха деррига дуне оагалу, сомадоал – котдала!
Къахетам боаца ши моастагIа ва марте шоайла тоссавеннар.
Малав из цигача сел зовне велар?
ТIалатар!
Кхест уж, кхест уж ткъамаш, революцен дIайха ткъамаш…
ТIехдоккхий бIаргаш. Вахар къег цIеча сердалон кIаьдашца…
БIаьсти ма йий ер… Вай гIозал ма йий ер, са гIозал ма йий ер, новкъостий!
Я, хIаа!
Юртахоша ювц со букъ тIехьашка.
Бехкаш доахаш, гIийбаташ деш ювц.
«Къаеннача дийнахьа хьаьръяьнна,
Стихаш, иллеш яьзде йолаеннай
Салимат вай», – яхаш, белаш ювц.
Балаш, гIайгIаш мел хиннай са наькъ тIа,
Хой шоана, со ювцаш лелараш?
Тахан со мел ираз долаш саг я
Шоана ховрг а дац, сох делараш.
Хьарама да сийрда илли алар?
ГIайгIа сийрдайоаккх стихаша са.
Йуожийтац цар, латта денал телаш,
КIалйисача, йуохийтац цар со.
Шовда лаьттар хьал ца даьлча Iергдац,
Мел дукха из гарах, Iоабеш низ.
Илли дег чура ца даьлча сацац –
Са делкъа-ха, са къонал я из.
Са дег чура доагIа иллен шовда
Да камаьрша! Шоана да из, нах!
Хьогвенначоа мала хий хургда цох…
Кхычарна-м ховрг а бац шовдан мах.
Гуйран IажагIа аренаш,
Йис йилла, къайлаяьннай…
Са керарча цу дега тIа
Йилла йис хIана йиллай?
Шийла Iа тIадеча кхашка,
Лоа дилле, уж къайладоах…
Са керарча дег тIа дилла
Лоа фу бахьан диллад-хьогI?
Са керарча дег тIа ула
Лоа вIалла дашаш ма дац,
Денна-бусса хьийжача а
Малха из дошалургдац.
Елха хи тIа гIорг ма яр со,
Амма, кхер со дода хий,
Бердашкара арадалар,
Сов а даьнна бIаргий хий.
Керта чура еза уйлаш
Почте аз дIачулургьяр,
Цар из дозал ла ца могаш,
Наькъаш Iочухарцар кхер-кх.
ХьоашалгIа моллагIа веча,
Сискал юар, чхьагIар молар…
Iа-м тхацига чу а вена,
Дог са диар, са тIамелар.
Массанена дагадоаллар ахча да,
Ахча доацар – деррига дош доацар да,
Се цецйоалаш хеталу цхьайолча хана –
Сиглара из сийрда малх а – эппаз да.
Кадай мосар лоамашкара,
Яжа аьнна кIалаяьлар,
Цхьабакъда, мосара вахар
Хоададеш, герз къиза даьлар.
Моаш сигала ловзаш лелар,
Иллеш даьха кIаьдъелар из,
Бай тIа салаIа Iохайча,
Чарахьа караяхар из.
Лоаман мосар бIаргаяйча,
Из е хьайна дагадохе,
Дехар ду аз хьога, Iайха
Герз айдеш со дагайоха.
Водаш-воагIаш лоа дешача,
Лайзизилг гой, даха гIерташ,
Из хьадаккхалехьа Iайха –
Боккъала, со дагайоха.
Дайнадац,
бакъдар сона укх дунен тIа
дайнадац,
Массаза а массанахьа харцдар мара
дайнадац,
Новкъостий а гаргарнах а дика болаш
байнабац,
Царгара бокъо а сона
яйнаяц,
Наха юкъе цIена вар а
вайнавац.
Байнаб сона
есараш, тIалатташ Iазап,
байнаб сона,
Вахарах шоай товсабенна,
байнаб сона,
Хьаькъал чура байнна уж а
байнаб сона.
Балан талгIеша ловзабеш
байнаб сона,
Дог хайтачох къиза белаш
байнаб сона.
Дог-цIена долчарех белаш
байнаб сона,
ДоттагIах тешарах дехке байнараш а
байнаб сона.
Воша вешийна къу волаш
байнаб сона,
Царех шоайла лира моастагIий баь истий
байнаб сона,
Лоалахой а, жIалеш мо мара товш боаца,
байнаб сона,
Кхалнах, довнаш хьалхьедеш боа,
байнаб сона…
Эзараш дикаш даь нах а
байнаб сона,
Царна раьза боацараш а
байнаб сона,
Шоашкар гIалат даьннараш а
байнаб сона,
Из цхьа гIалат бахьан долаш бехк боахаш а
байнаб сона.
Байнаб сона
Iилманхой а, супа нах а, бIарчча мохк а
байнаб сона,
МоастагIашта кара баха, Iазап озаш
байнаб сона,
Мехкахошта кертелатташ Iаьса нах а
байнаб сона,
БIеха мел дар дика дувцаш кхайкадеш а
байнаб сона.
Байнаб сона,
Наьха балах шоашта пайда боахараш а
байнаб сона,
Вахар иразе долаш цхьа моттиг сона
яйнаяц…
Вахарга хьийжав со, массе
оагIо зувш –
Оапаш, харцо мара дацар
сона гуш.
Сай мехка паччахьаш дукха
байнаб сона,
Наьха лаьттанна тIакхувш уж
байнаб сона…
Езар йолча водаш новкъа
хьо вале,
Бахьан корадоагIаргда хьо
соцаве!
Шийчох дизза ираз хеташ саг а сона
вайнавац,
Цхьаннена лер-воаккха молха корайой а –
хам бергбац,
Е из молха тийша хьатIа-
эцаргьяц.
Iилман бешарча цу сомах боала пайда
боккха ба,
Цхьабакъда, цу беша бода никъ са халкъа
къайла ба.
Цу беша са къаман саг чу-
вуташ вац,
Цудухьа из сом са халкъо
буаш бац…
Дайнад сона
Рузкъа, сийле, цIи хазар а
дайнад сона,
Наьха уйла тIа мел увзар
дайнад сона,
Вахарга со фийла хьийжав,
Боаккхаш зем,
Амма,
Бокъо цхьаннахьа а
Яйнаяц!
ГIаддайнад са, кIайвийрзав со,
къавеннав,
Лира къовсам лелабаьб аз –
кIаьдвеннав…
Цхьабакъда (харцлийннавац со,
луврг а вац) –
Сайгар наха даьнна дика гIулакхаш а
дайнадац.
Нагахь санна мух хьахьокхе
Баьццарча аренца,
Наха хеталу из аре
Ткъамалъяьлча санна.
Ткъамалъяла гIерташ хилча
Кхыметтел аре а,
Мишта соцадергда дог,
Сигаленга леста?
Нагахь санна мух хьахьокхе
Баьццарча цу беша,
Хьармакхо а божабу
Тхира боккха тIадам.
Хьармакхо а белхош хилча
Ший дег тIара бала,
Саго мишта къайлахьоргба
Дег чу бижа бала?
Лоам тIа вала волавелча,
Фу гу сона новкъа?
Сира кхерий мара цхьаккха
ХIама дац укхаза.
Цхьабакъда, лакхача лоам тIа
ХьалтIаваьнна ваьлча,
Деррига ер дуне сона
Хул хьалхашка улаш.
Лоаман кIала аренашка
Шийла мух ба хьекхаш,
Лоам бихье хьо хьалтIаваьлча
Сийрда малх ба хьежаш.
ЗIамига вар со,
Эхь хеташ вар со,
Безамах кхерар со чIоагIа.
ХIанз воккха хиннав со,
МайрагIа ва со,
Безам сох озалу чIоагIа.
Со ваь моттиг лоаме я,
Токхамаш чуух лакхера,
Укхаза ди детт, тоа сег,
ЭттIабеш из лоаман кхера.
Босешка укхаза дув
Iаьржа кIа – кхы де яц моттиг.
АтагIешка дуга дув.
Лораду шоай дош а мотт а.
Iалам санна бирса да
Лоамарочун вахар,
Цудухьа са юхь а я
Белггала цIимхара.
Укхаза лерхIаме ба
Мух мо сиха гила,
Коа тIа чIоагIа дика лоархI
Тенна жIали хилар.
Хиво сиха кхестаю
Лоамарочун хьайра,
Зовзал йоаллаш хье вале –
Жай даккхийта хьайна.
Хьаьша воагIий укхаза –
ТIаэцаргва гIоза,
Камаьрша хургда истол,
Къамаьл хургда хоза.
Шийла шовда укхаза
КIудалашка дода,
Лоамашка хьалбода никъ
Морхел лакхагI бода.
Лоамарочоа дика хов
Бочала низ болга,
Лоам уж шоайла дика тов –
Моакхази зийболги.
Лоамашка со нанас ваьв,
Лоамаша со хьалкхеваьв –
Хьо со волча вола,
Чхара тIа дагIаргда вай
Мелаш шовдан хих даь чай,
Дуаш мерза хьовла.
Лаьтта дIохденна дар чIоагIа,
Сийрда хьежар бIайха малх,
ЦIаьхха сигала хьахилар
Йоккха, Iаьржа догIан морх.
Шеварг догIах лажкъа эттар,
Доахан – кхийшка,
ЦIагIа – саг,
Ди къувкъ, лоамаш херцаш санна,
БIаргаш лоздеш тоа а сег.
Саьргах-догIа доладелар,
Хий ахкашка Iогулделар,
Хиш цу сахьте айделар,
Сихделар уж, Iаьржделар,
Дуне цIаьхха баьддийрзар.
Долалуш мо цIаьхха сецар
Саьрг мо листа дийлха догIа,
Дуне сийрдадоалаш латт.
Малх хьакхийтар,
Хьу дийнъелар,
Шовдаш юха цIенлуш латт,
Ахкаш юха дувшаш латт.
НаIалт хилда,
Эхь а хилда,
Нана йицъяь
Лелачунна,
Даьхенгара,
Ка а теха,
ДукхагI даккха
ГIертачунна.
Шозза наIалт
Хилда цунца
Даа-мала
Шуна хувшаш,
Дика-во
Леладечунна,
Водаш-воагIаш
Цунца цхьана
Уллувваьнна
Лелачунна.
ВорххIаза из
НаIалт хилда
Дика дицдаь
Лелачунна,
Ший даь кисара кепигаш
Лечкъадеш воа къу волчунна.
Цу тайпара саг хьайх кхете,
Ле ма вайталахь Iовдалга:
Виц ма лелахь, хьа деррига,
ДIадахьа из оттаргволга.
Къахьегама гIозал йовзаш
ЦIаккхаза из хиннавац,
Ший да-нана,
Даьй сий вIалла
Цунна дагадехадац.
Дунен тIа из мел вахе а
Ираз, беркат цун хургдац,
ХIана аьлча, бежан да из,
Дац из адам!
Хург а дац!