Везан Даьла, Воккхан Даьла,
Хар деннад Iа тхона,
Боарам боаца хьа къахетам
Ба укх дунен гонахь.
Хила веза бусалба ший
Декхар кхоачашдеш,
Иман, ислам шийца долаш,
Эздел леладеш.
Дешар, йоазув ховш хьо вале
Толам хьа хургба,
Iилма Iомадеш хьо вале
Аьттув хьа баргба.
Ишколе а, хьужаре а
Дийша веце хьо,
ХIама кхетадеш хургбац хьа
Керта чура хьоа!
Iовдала саг, чIоагIа тара
Бежана ва хьо,
Дац бежана тара доацаш
Сибат мара хьа.
Адама сибат да аьнна
Саг хург ма вац хьох,
Iилма Iомаде вай деза –
Харо ду вайх нах.
Iилма – дикагIдола рузкъа,
Кхоачалуш дац из,
Воде-воагIе миччахьа а,
Хьоца я из ганз.
ДIа-хьа мел тел дукхагI хул из,
Къуно ложкъайиц,
Наькъа водаш хьоца хул из,
ЦIаккха кIаьд а виц.
Укх дунен тIа да цхьа хIама,
Хувцалуш а дац –
Хьаькъал долча сагал дикагI
Цхьаккха хIама дац!
Дийша хуле, из вай тIехье
Атта яхаргья,
Дика вонах хьакъоастаде
Аьттув цар хургба.
Нагахь санна воI хьа хуле
Дийша хьужаре,
Хургва эхь-юхь, гIулакх долаш,
Эздий, сабаре.
Хьо а из а шоай айлан тIа
Наха лоархIаргда,
ЦIагIа-ара е пхьегIа тIа
Дика дувцаргда.
Хьо кхелхача хьа таьзета
Юрт хьагуллургья,
Хьа воI бахьан долаш хьо а
Дика вувцаргва.
Везан Даьла, хоастам хьона,
Тхо хьа лай ма дий,
Низ ба тхона, Везан Даьла,
Iилма Iомаде!
Са даьх-наьнах, къаьна ба уж,
Къахетам Iа бе,
Цу хьай элчан деза беркат
Царга кхоачаде.
ЧIоагIа къахьийгад цар тхоца,
ГIерташ тхох нах де.
Декхарийла ма бий дезал,
Даь, наьна хам бе.
Бицлургбац тхой хьехархой а –
Тхона хьийхад цар.
Шоай тIехье а сийрда иман
Долаш кхуйла цар.
Дукха къахьийгад цар тхоца,
Дагадоахкаш тхо.
Да цар деннар доккха совгIат:
Тхона тахан хов.
Хьехархочоа баркал оалаш
Кхобергбац аз низ,
Ший бераш тхо долаш санна,
Тхога хьожар из.
Iилма довзийтар цо тхона,
Хьадийлар цо бIаргаш тха...
Бала боацаш йоаккхийла цо,
ГIайгIа йоацаш йоаккхийла цо
Укх дунен тIа йоаккха ха.
Дукха бераш да Аксае,
Массанена деша лов.
Дешаро лу боккха пайда –
Да из тхона дика ховш.
Дешар дезаш да вай хана,
Бу дешаро дега тоам,
Сомий бешо телаш санна.
Дешаро тел дика сом.
Ишколаш хьалъе юрташка,
Деша аьттув тхона бе.
Дош лу оаха, мекъал йоацаш,
Дунен Iилма Iомаде.
Iомалургда тхо ишколе,
Даха, бокъо лораеш,
Халкъа пайда беш тхо хургда,
Хургда Даьхен гIулакх деш.
ДегI ца кходеш, хIара денна
КIахьега тхо кийча да,
Дезаш хуле, тхой Даьхенна
Тхой вахар а дIалургда!
Халкъа зизаш ма дий бераш,
Оаха модз лургда, цар мо.
Кхом ма бий тха, ханал хьалха
Доагадой тхо шелало.
ГIо де тхона новкъа довла,
Аьле хьаькъал дола дош,
ГIо де когаш тIа хьалъовтта,
Къиза боадо IотоIош.
Дешара тIакхийнна халкъаш,
Вай дог-дика доттагIий,
Дешара тхо тIехьадита
Йиш йоацилга ховш ма бий.
Дешаро вай кхетадергда,
Аьттув мишта хургба вай,
Дешара вай тIехьадусе,
Хургва хIаравар вайх лай.
Дала доахаде шо тхона,
Тха хьамсара гаргалнах,
КIалхардаха тхо цу балах,
Цу баьдеча вахарах.
Тхона накха хьийкха ноаной,
Шоай цIеношка даьхкад шо,
Дешарах хац шоана хIама,
Яц шун дунен Iалашо.
КхувшйоагIа вай йиIигаш а
Дешарах хIама ховш яц,
Кулг яьзде ховш бац уж тахан,
МугI Iобеша ховш уж бац.
Дунен Iилмах кхеташ хуле,
Таханара ноаной, дай,
Кхоана хургйола из тIехье
Хьаькъал долаш кхувргья вай.
Дешарах ца кхете ноаной,
Алапаш ховш беце дай,
Могаргдий-хьогI царна кхебе
Хьаькъал долаш дезал шоай?
Дезал хьаькъал долаш кхебар
БоккхагIбарий декхар дац?
Тахан дийша тхо ца хулий,
Кхоана аьттув вай хургбац.
«Деша аьттув ба оаш тхона!» –
Даьшка дехар оаха ду.
Цу тхой даьшта, тхой ноаношта
ДIайха моаршал кхайкаду.
Хьа коанаш тIа дийнлу чкъаьрий,
Са да!
Тохабелар къаьстта латта эрз.
Баьццарча цу хи чу гIолла хьона хьатIадерз,
ЙиIий виIий воI хьа хила лаьрхIа бер,
Са да!
Из Iам хис хьалбизар чехка,
Са да,
Дехьара берд селаIадо хозбир!
Бера хьалхара цIогIа – дошо кий,
Хьа цIера тIа – АРСЛАН-АЛИ,
Са да!
…Бера чкъаьрий хи чу Iочулег,
Са да!
Тохабелий,
Белх цхьаь латта эрз…
Баьццарча цу хи чу гIолла
Юхадерз,
Гаьнадоалаш, гаьнадоалаш дода
Хьа цIи шийца ийца дода
Бер –
Хьа йиIий виIий воI,
Са да…
Ахкан сийрда бийса.
Наб хьакхеташ яц,
Боамбе санна, кIай да лоамий бовхьаш.
Баьдеча сигала гIолла бизза бутт ба бодаш.
Дог да маьрша.
Дег чу бала бац.
Iам тIа пхьидарч я шоай хабар тетташ.
АтагIенашка IиндаргIаш кхест.
Набарах доахкача лоамий босеш
михо боча хьест…
Маьрша мохк ба сога моаршал хетташ.
ДегIа тоам беш шийло мух хьахьекх,
Дег тIара дIакхухь цо гIайгIа, бала,
Сердал кхо ца еш ший, бутт а хьеж,
Аренашка хьаллетабеш дото ала.
Хьеж из, дунен Iалам хозде ловш,
Хозленца хьалдиза гIерташ вахар,
Из ший сердал езаш йолга ховш
Маьрша вахар доладаьча наха.
Лаьтта къайладоаккхаш кIоарга лоа диллача,
Коа тIа арайоал со, лараш лех аз хьа…
БIаьсти оалхазараш дека доладелча,
Хьежаш хул, догдоахаш сомавалар хьо.
Ахко баьццара ший гIар дIайолайича,
Хьона дукхадийза зизаш гулду аз…
Гуйре хьатIаеча, ладувгIаш хул фийла,
Хазарга догдоахаш, да, хьа зовне оаз.
Даь цIа, чIоагIа мерза да хьо хIаранена…
Сискала хьадж кхийте сомайоалар со,
Наьна оаз хьахезча, тхьайса улаш санна,
БIаргаш хьа ца деллаш улаш хулар со.
Даь цIа… Укх дунен чу из мел долча хана,
Ираз долаш да вай, кхыдар эшаш дац.
Из цIа, дукха дезаш, леладу дегашка,
Дега фу дезагIа хургда сона-м хац.
Даь цIа… Вайна дийла из мел долча хана,
Халаш, вахар гIоза вайга делакъеж,
Хилац юхь тIа гIайгIа, хилац дег чу бала,
Сигала моарх йоацаш малх а бIайха хьеж.
Цхьабакъда, кхел хинна йоI юсе да воацаш,
Болалу цун вахаре из Iаьржа мул,
БIы бохабаь кхокха санна ираз доацаш,
Чуя моттиг йоацаш из йоI лелаш хул.
Даь цIа… Дега боча да хьо хIаранена…
ГIозал IотIаелхар кхуркхалга хий мо,
Аьшка пишк яр латташ, йIовхалах цIийенна,
Кхы доккхагIа ираз эшаш яцар со.
Даь цIа… Дагахьа аз ювттар лакха гIалаш,
Гонахьа дIаювра ялсмалера беш,
Цу чу новцIолгаш а, хьазилгаш а декар,
Нокхармозий хулар, мерза модз гулдеш.
Сай да сона чIоагIа лакха, тенна хетар,
Дика вар из чIоагIа, дега кIаьда вар,
Цудухьа цу хана сай да сайца хилча,
Со уж гIалаш вIалла йоацаш мегаш яр.
Да дIаваьлар сиха… байра дIа цун седкъа …
Ираза а Дала йилла ший ха хул…
ГIайгIане са елхар, кхелага са леткъар
Бала пайда боацаш михаца дIатул.
Саг вац тахан сона уллув са дог хьаста,
Хьаллаца саг вац со, йоже, байна низ…
Дунен сийлахь Къонах – са Да, вижав лахьта…
Къахетам баь, Дала даькъалволва из!
«Тахан керда вахар доладергда аз,
Цу вахаре моттиг хьона хургьяц соца», –
ЦIенхаштта Iа аьлар … аьлар, аййаь оаз…
Хаьдда дар хьа къамаьл, цадезаш кхы дувца.
Цамогаш хьа дешай маIан кхетаде,
Со дIалоацаелар ди техча мо хийтта…
«Фу вахар? фу дувц Iа? хьанца доладе?»…
Уйлаш сиха кхестар. Кхетацар, фу хиннад…
ЦIаьхха хаьрцар вай шиъ цхьана лийнна лоам,
Лоаман кхерий санна дешаш лаьтта легар.
Маца…, мишта…, сенца хьона баьб цатоам?
Кхетацар со, мичахь гIалат даьннад сайгар.
Хьона уллув моттиг сона кхы хургьяц…
ХIанззалца из моттиг сона хилча санна…
Хьайна уллув со Iа дIатIа-м йитаяц…
ДIатIа-м йитаяц Iа цIаккхаза со хьайна.
ЦIера юхе йIохлуш се цхьаь яьгIай со,
Вай шиннена лаьрхIа айса лотаяьча,
Са дег чура бала байбеш вацар хьо,
Сагота хилацар, дега бохам баьлча.
Кора тIадетталу ховха кIормац мо,
Хьа дег чу со гIертар – Iа со чувхайора.
Безам боккха бар са – цунах удар хьо,
Ала бар са дег чу – со цо йоагайора.
Цу хьа дег чу сона моттиг йиса яц,
Цу чу кхыча наха бIы беллаб, хов сона…
Цкъа дIавийрза хьо кхы юхаверзаргвац,
Кхыбоа кхалнах лех Iа, бараш хоза, къона.
Маьрша лелалва хьо. Низ кхоачалба цар
Сона мо хьо веза, хьоца ираз декъаш.
Царна хьо дIалу аз…
Царна хьо дIалу аз…
Царна массанена…
Цхьаннеца ца векъаш!
Ассаламу Iалейкум, са дешархо!
Хьай кулг хьакховдаде, аз из хьабедолл.
Декача дешаца дог ураэтта
ГIулакх деш хьона кIаьдвала со воалл.
Хьа дег тIа бодача наькъ тIара ца воалаш,
Кийча ва сай стихаш дIаяла хьона.
Шераша сай корта кIайбаь бале а,
Берашца бер хила чIоагIа лов сона.
Лакхача сигала гIолла
Оалхазараш гIоза лел,
КIа латт кхаьча, сога, канаш
Эгадеш, цо салам тел.
Шавденек-Iам тIа со вода,
Цун хи чу со гIоза лувч.
Хьуно а вех со ше йолча,
Мерза сом са бага тувс.
ДоттагIий уж хинна Iац са.
Мела мух а соца ловз,
ХIана аьлча со цун иллеш
Бера хана денз ва ховш.
Аз берашта яьзъю стихаш
Сога цар хьателаш я,
Сона лерга юхе ухаш,
Хьуно, михо ювцаш я.
Цар стихашка ладийгIача,
Бер мо зIамига со хул.
Цар мел дийцар аз гIозалца
Каьхата тIа IотIадул.
Морхашкара «тамп-тамп» яхаш
Тховнаш тIа со детталу.
Аьхкий дIохденна латт лаьтташ,
Аз царна сай дарба ду.
ТIадамаш да яхье дувлаш,
Лаьтта кхача сухал беш,
Лаьттах кIоаргга со чудода,
Ахкан йIовхал эккхаеш.
Кхаш, аренаш, хьунаш юл аз,
Наькъаш дул, босенаш юл,
Довкъаш цIенду, уж гIаддугаш,
Лоацца аьлча, могар ду.
Са беркатах сийрдадаьле
Баьццарадерз гаьний гIа.
Нагахь воалле аравала,
Иккаш ювха еза Iа.
Бераш, тешал ду аз шоана,
Харц ма аргдац аз цхьа дош:
ДогIа сецача сигала
Тамашийна тIий да гуш.
Хеталу: Табулдий Iадсакх
ЦIаьхха сигала сецад,
Iад мо лаьттах Iо а гIерта,
Морхашка из хьалкхаьчад.
ВорхI бессара лепаш латт из,
Сийрдаяьккха сигале,
Бераш, чехкка арадовла,
Гургья шоана хозале.
Гургда шоана: вай юрта тIа
Сердал IотIа цо ухийт.
СелаIад, сигала этта,
Да из тамашийна тIий.
Тахан со Iуррехьа гIеттар,
Гургал сатассарца техар,
Нана, сол хьалхагIа гIетта,
Маькхаш йотташ хьувзаш яр,
Хоза хьадж цар тIара гIеттар.
ЦIа сихагIа дотта гIерташ,
Кирпишка тIа кирпишк ехкаш,
Дас ший болх дIаболабир.
Болх беш ва из массехана,
Са ца лоIаш вIалла шийна,
Балхах массаза чуийнна
Хоздеш, тоадеш воалл из ков.
Со а Iомаваьв цо шийца,
Дахча даккха, чкъаьрий лувца…
Сона чехкка воккхахинна,
Даьна тара хила лов.
Сийрдача сигала бутт сийрда хьеж,
Наб я тIагIерташ, со тхьувсавеш,
Бийсано теваь, со дIатхьовсаргва,
ГIозача гIанаша со левергва.
Кхоана сахилча со сомаваргва,
Iуррехьа со юртал араваргва,
Сарралца арешка со леларгва,
Деррига сай гIанаш хьагулдергда,
ТIаккха уж берашта дIадувцаргда.
(зIамагIча йиIига Джамината цIерагIа)
Сона дукхаез ер шоколад,
Наний модз мо мерза шоколад,
Iаьржа-морача цу тIадамашца
ЧIоагIа цо бIехйой а ер са бат.
ТIадоаллача каьхата тIа цун
Хозача йиIига сибат гу,
ЦутIар йоазув сона дешалу:
Цу йиIига цIи Аленка я,
Шоколад а из цIи йолаш я.
Шоколада чу йоалл бIара тIум,
ЧIоагIа хозбеш шоколада чам.
Шоколад из сона чаме хет,
Сих ца луш, аз из бага чутетт.
Цхьабакъда, аз еррига юац
(Еррига из сона юалац),
Цхьа дакъилг хьадаьккхе аз дIадул:
Дади саррахьа чувоагIаргва,
Цунна аз из дакъилг дIалургда.
Цунца даде мерзза чай маргда.
Iурра кхий чу со чуваьлча,
Iасилг дайра сона латташ.
Хьаь юкъе цун кIай кIаьд боаллар,
Ура чIоагIа хала латтар.
ХIаьтаъ нана бIаргаяйча,
Iасилг нанах дакха эттар.
Сутар хувзар из, чинг еттар,
Из ший нана дIа-хьа теттар.
ХIаьта нана цунга хьежар,
Цунна, кIаьд ца луш, мотт хьекхар,
Гуш дар – Iасилг цунна дезар,
Нанна ший бер санна дезар.
Из цо хьатIатеIадора,
Гаьнадалар кхераш санна.
Iасилг дажа арадаьлча,
Кач муш тоссаргбац аз цунна.
Iомадергда аз из сайга,
Сох из вIалла кхераргдац,
Дажа мукъа дIахийцача,
Из харцахьа ухаргдац.
Из леладе, цунга хьажа
Сона вIалла хала дац.
Iасилг доккха хилча а аз
Цунна урс хьокхийтаргдац.
Делкъахана истола тIа
ХIама даа со Iохов.
Чаме супи йIайха маькхи
Шоайла чIоагIа хоза тов.
IотIадаа да котама
Шампура тIа детта дулх,
ЧIормаяьккха аьта коартол,
Чама тоаяьй, тохаш тух.
Бесах лепа Iажаш, кхораш
Истола тIа латташ ба,
Аз ер модз мо мерза моака
Деррига дIадуаргда.
Маькхах Iолийга гIоргIилгаш,
Хьагулдаь, дIадуаргда,
ТIаккха чIоагIа раьза волаш
Мерза чай IотIамаргда.
Массехана санна шортта
Нанна со дIатIагIоргва,
Наьна кулгашта, бIаргашта
Мерза барт аз боаккхаргба.
Лор волча Дадаш ва вагIаш.
Цун чега лор хьожаш ва,
ЦIена дий цун лергаш, цергаш
ЦIена йий хьожаш из ва.
Дадаша ший мотт дIахьуокхий
Лор меттага хьажа воалл.
Цхьабакъда, Дадаш вац раьза,
Цахьуокхаш мотт, духьалвоал.
ВагIа из Iохьежаш лаьтта,
Фу дергда ше ховш из вац.
Лорага дIа мишта аргда:
«Мотт хьуокха со раьза вац?
Безам бале а, даьцега
Мотт хьуокха са йиш ма яц.
Аз хьога мотт хьекха байча,
Нани раьза хург ма яц».
Шера я паргIата аре,
КIоарга ба бIа-сийна форд,
Мух а ба аренца хьекхаш,
Кемага кхухьийташ йорт.
Сийрда я, лепаш я сигле,
Цхьаккха а сагото яц,
Бала бац, гIайгIа яц вIалла,
Капитан садуаш вац.
Сиха мух гаташка лувцаш
Кема тха цIенгахьа лест,
Кхоанарча денга сатувсаш
Берригаш гIозбаьнна кхест.
Кхерам бац цхьаннахьа хьагуш,
Хатарех никъ мукъа ба,
Цудухьа кема тIа мел вар
ПаргIата салоIаш ва.
Шийла мух айбелар цIаьхха,
Хьахьаькхар воагаву лоа,
ТалгIеш а хьайолаелар,
ГIалаш миссел лакхайоа.
Кема цар, урагIа дихье,
ТIаккха юха Iочутох,
Кема тIа мел йола хIама,
ДIа-хьа кхосс, е кIалтIатох.
Форд ба чIоагIа корзагIбаьнна,
Мух а дарз а хьекхаш да,
Саг вац тхона оарцагIвала,
Тхой балаца цхьаь тхо да.
Кема делх тха, кема цIувз тха,
Нана йоаца кIазилг мо.
Саг вац уралатта могаш,
Лоацца аьлча, хьал да во.
Iоажалга хьежаш ва хIара,
Вахарах догдилла ва,
ЦаI ва велхаш, вож ва велаш,
Даьлага кхайкаш а ба…
ЦIаьхха Iалам хувцаделар:
Сецар дуIа, сецар дарз,
Форд а бижар, малх хьахьежар…
Сатем ба дегашка хIанз.
Сийрдабаьнна форд ба лепаш,
Из юха а тайжа ба…
Бухь чубаха, гарадаьнна
Кема халла додаш да.
Цу чу мел дар кIалтIатеха,
ВIашкатеха, деха да…
Укх дунен тIара вай вахар
Цу вахара тара да!
Даьша оалар: «Сабар – дошо да.
Къонахчунга сабар хила деза».
Даьша яьхар кхоачашдеш вай да,
Бакъда, вайга кIезига да эздел –
Воайла лерхIам вай кIезига ба.
Даьхе йохкаш латт вай боацча маьхах,
ГIумкий арахьа дIаухаш ба,
АттагIа хургдолча шоашта баха.
Сабар а ший боарам болаш да,
Вайна цох зе даргда, из тIехдоаккхе –
Даймохк тахан хIалак-хулаш ба,
Сабар деза цудухьа дIадаккха.
Са кертача къахьа уйла кхест:
Къам ца хуле, сабар хьанна дез?
Нагахь санна доале вай мехках,
Хьанна пайда хургба сабарах?
Наха фу аргда, хьо кхалхе цIаьхха?
Фу цIи юсаргья хьо велча хьох?
Во хул цхьавар, волча хана вахаш,
ДIакхелхача-м дика цIи йоаккх цох.
Цхьаькха хул мел ваха дика волаш,
Ший низ мел кхоач гIо де гIерташ хул,
КIезига хул из дика ва оалаш,
Цунна раьза боацараш а хул.
Дикачох дика ва ала деза,
ДикагIа хургволаш, хоаставе.
Iайха оала дош хилийта мерза,
ГIожа дегаш гIозалца дошде!
Лоаи малхи, доттагIий а хинна,
Тахан лаьтта вIашагIкхийтта латт,
Лаьво сийрдадаьккхад доккха дуне,
Маьлха зIанараша из дIохдаьд.
Лаьй чоалпаша маьлха зIанарашца
Сийрдаяьккха сигле лепаш я.
Къоаной хьаькъал берий синцIеналца
ВIашагIтехе Дала кхол овляъ.
Лай чоалпаш – са кIайча керта гIайгIа,
Маьлха зIанараш – са дегагIоз…
Лоаи малхи, гаьне сийрдаяккха!
Тахан къоабалдувц шун вошал аз.
Сийрда ахка хьатIадера,
Нокхармозий беша лел –
Барташ доахаш, зизаш тIара
Мутт хьагулйий, из дIамел.
Хьадж хоза я дог хьалдукъаш.
Зизай дуне – ялсмале!
Ахка. Зизаш. Мерза барташ.
Лепа Iалам. Сийрда кхел.