Лоамаш, лоамаш, фуд оаш сона даьр?
Сенца карадерзадаьд са дог?
Даьхен гIулакх дира тIахьехарца,
Е шоай кортош сел лакха хиларца?
Шун шаьрача наькъа такилгаш тIа
Латт со майрра.
Шоай чIоагIал оаш тел
Сона.
Хьеж со кIоаргача ахкашка,
Са дего цу ахкий сатем мел.
Сердалонца лепа уж шун кортош
Тохкаш лоаман лаьча кура кхест.
…Лоамашта вез халонех ца кхерар,
Лоамаш дезар лоамашта а вез.
Iоажал яхилга фуд ховш я со.
Мангалаца лела йоккхасаг
Яц из.
Я из Iаьржа, кIора мо.
Сибат дайча, деррига дегI аг.
Дагадоаццаш вIашагIкхийтар тхо –
Со цIенхаштта цо дIаозайир
Шийна тIеххьа, дIа ца хецаш кулг.
Цу хIамо со чIоагIа кхерайир.
Сона гонахьа дукха нах бар,
КIалхаръяккха гIерташ бар уж со.
Сона маьхий детташ лораш бар.
Бакъда, са кулг дIахецацар Iоажало.
Йодаяь югар со Iоажало,
Гаьнайоаккхаш латтар укх дуненна…
ЦIаьхха хезар наьна метта дош,
Сайцар тхо шиъ, дIалоаца а денна.
Къаршой меттала къамаьл деш бар
Са хьал дувцаш гонахьара лораш.
Iоажало са кулг а дIахийцар,
Маьлха сердалах хьалдизар кораш.
ВанагI, хIаний вай кхел селлар тара,
Мукхденнача хьастамашта тара?
Гоамденнача хьастамашта тара?
Хьалха ткъамал даьнна лийнна синош,
ХIанад тахан саг чувоацаш латта
ЦIенош санна миска, матардаха,
Укх дунен тIа цхьаккхача хIаманца
Бала боацаш, цхьан рузкъанца мара?
Цу цIеной кораш а да дIакъайла,
Уж мукхдиа хьастамаш а теха.
Шийла да уж цIенош,
Баьде – кизгаш,
Саьнашка ба къаьна гизга мазаш.
Уйла е вай…
Фуд вай укх бIаь шера,
Воай дегашка, хьесташ, хьалкхедаьр?
Мегаргдолаш хIама мича дисад,
Диц ма даьдий даьша леладаьр.
Мича долхаш дар вай селлар хьийдда?
Мичахьа вай кхача гIерташ дар?
Укх дунен тIа сенна маьлхадийннад?
Дерригаш… Е къаьстта хIаравар…
Харцновкъа тIа ваьнна водар маца
Дикача хIаманга кхаьчавар?
Мала вар вай цу харцновкъа даьхар?
Iехадеш укх денга доаладаьр?
Дах вай, воай вахара кхетам боацаш,
Дах вай, цхьаккха хIаман бала боацаш,
Дег чу тешам боацаш, безам боацаш,
Е диканга догдоахильга доацаш.
Хьажа сога, хьай бIаргашца дог гIоздоаккхаш,
Ала сога дог дошадеш дайга дош.
Седкъий кийча ма дий, аре сийрдайоаккхаш,
Вайна лепа, ала моге хьона дош.
«Iоажал фуй, – аргда аз, – ер мо ираз хилча?»
Безам хIанзалца цун кара хиннабац.
Тешае со, уйла хувцалургьяц, аьле,
Тешае со, аьле, вай шиъ къастаргдац.
Нане юхь тIара хобораш
ДIа-хьа нийсдеш,
КIаййенна цун кIажараш
ДIа-хьа хецаш,
Баьддийрзача цун бIаргашка
ДIачухьежаш,
Са йиший йоIо,
ЗIамигача йиIиго,
Цец а ювлаш, хеттар:
– Нани! Мичай из хьа Къонал?
Мичахьа яйнай из?
Мича яхай из?
ХIана яхай из?
Мишта яхай из?
Говраца яхай из?
Форда тIа гIолла яхай из?
Оалхазар мо,
ГIетта яхай из?
Хьо мел яхий а,
Хьоца хIана яц из?
БIаргаш цIаьхха баьддийрзар,
БIаргаш гIайгIане хилар,
(Хетаргахьа, къахийтар,
ЗIамигачоа йоккхачох).
Нане цунна жоп делар:
– Хьаькъал дола кортилг са!
Къонал – из хул иштта:
БIаргаш – сийрда!
Дешаш – къаьга!
КIажараш – Iаьржа!
ЦIацIкъамаш – Iаьржа!
Цергаш – нийсса!
Лоа мо кIай!
Кулгаш – кадай,
Къахьегара тIера!
Укх дунен тIа хIама дац,
Къоналал дезагIа!
ЙиIиг са,
Укх дунен тIара
Се дIайодаш,
Сайца Къонал аз дIахьой,
Доккха эхь хург ма дий сона!..
Еддаяц, са йиIиг,
Е раьгIенца а,
Е лоамашка а
Са Къонал.
КIезиг-кIезиг телаш
Наха, хьаьнал йийца,
ДIа-хьа еннай аз из.
Нийсса йийкъай массанеца:
Дакъа деннад мехкарашта сай,
Цхьаькха деннад къонгашта аз сай.
Эггара доккхагIа дола дакъа
Дадена деннад аз, къинтIеръяьнна.
ХIаьта хьона, са силг,
СовгIата аз беннаб
Уж ши бIарг,
Боккха, герга бола,
Уж цIацIкъамаш –
Iад мо сетта дола,
Уж ши басильг,
Хьатара йола,
Хоза йола…
Са доттагI,
ВIалла а гIийтта еций хьо,
Ткъамалъювлаш?
ГIанахьа мукъагIа?
ЦIеча кIотаргашта юкъе
Леш хиннаеций хьо?
ГIанахьа мукъагIа?
Далла – хьай кхела раьза йолаш,
Баркал яьхадеций Iа?
ГIанахьа мукъагIа?
ВIалла хиннадеций хьона:
Хий мала елча хьо,
Хьоарсам докъаденна долаш?..
Сона-м холу каст-каста,
Сай ткъамашта кIала
Шортта лакхал!
Эсалча наха гешт ду аз,
Лакхера Iочу а хьежаш,
Ца ювцаш цар эсалал!
Гу сона тIаккха:
Ша баь латта хиш
Малхо доагадеш!
Хоз сона тIаккха:
Къаьнача киназашкара
Иллеш ухаш сигала!
Ела хьо!
Со-м яц эхь хеташ,
Се каст-каста
Ткъамалъювлаш гIетт, аьнна,
Дог гIоздаьнна,
Дог лаздаьнна!
Ткъамаш са каглургда,
Хов сона,
Лаьтта со йожаргья,
Хов сона!..
Са доттагI!
ВIалла а гIийтта еций хьо,
Ткъамалъювлаш?
ГIанахьа мукъагIа?..
Къонах,
Яьздеш хье вале, е сурт дулаш хье вале,
Паччахьалкхен доал
Хьайга долаш вале,
Е вахара къайленаш тохкаш вале!
Шуга массанега ях аз!
Кхалсаго даьхад шо малха.
Шух хIаравар ва везаш цхьаннена,
Е езаш цаI.
Шуга лув со
Кхалсаг.
Цхьанне йоI,
Цхьанне нана,
Цхьанне сесаг.
Са кортли
Шун когашка ул.
Аз Даьлаца дехар ду шуга,
Лаьттан а сиглен а цIерагIа,
Вай бераш тахан ловзаш лела
Ер лаьтта бахьан долаш,
Вай вахар тоадара шоашта могар делаш,
ХIанзчул тIехьагIа
Укх дунен тIа кхы цхьаккхача нанас,
Ший воIа гIайгIане бIара а хьежа,
Аргдоацаш:
«Хьо вечул из Iаьржа кхера баьбалар-кх аз…»
ДIадаха, совцаде довнаш, лораде вай лаьтта,
Ва, къонахий.
Дуне массаза шун кара ма дий,
ТIаккха хила дез шо шоаш ма дарра къонахий,
Аз дехар ду шуга.
Аз юха а ях,
Са кортли, из са сий
Шун когашка ул-шоана.
Укх дунен букъ тIа цхьаккха халкъ ма дац,
Шоай исташа, шоай ноаноша
Шоашкар дийхар
Къонахаша кхоачаш ца деш!
ХIаьта цу гIулакха цаI вала везаш вале,
Со лайла хьалха,
Со юйла синнела.
Къонахий,
Шун лоIам, хьаькъал хилда массаза а,
Ер кизга санна корка дола вахар
Лорадара гIулакх Iалашдеш!
ЛадувгIа оаш
Укх дIайхача са илле дешашка.
Ер илли кхеллад
Кхалсаго,
Шо дезача,
ЙоIо,
Шуга догдоахача,
ЙиIиго,
Шух «дада» оалача.
ОарцагIдайле, де мел дезар делаш,
Ер илли,
Вахара Iоажал йоаца илли хургдолаш…
Къонахий!
Дех шугара кхалсага…
Лоам бихьера кхера чубежача,
Тохадале,
Лазадоал вай дог,
Доккха са а даьккхе,
Оал вай шортта:
«Ханна-м лоамаш хоарцаде а мог»,
Цу къамаьлаца воай уйлаш тееш.
Лоамаш латта-м дукха шераш да.
Харцаргдац уж.
ХIаьта бежа кхера?
Из Iобежа кхера-м
Кхера бац,
Лоаман бIаргех бежа тIадам ба.
Делх уж лоамаш,
Ла ца могаш харцо –
Дог а са а доагадеш йоа харцо,
Лаьтта гIолла лелаш йола харцо,
Наьха вахар къахьдеш йола харцо,
Гучаяьле къайлаэккха харцо.
Фордо мухь а бетташ чIоагIа
Уж ший талгIеш бердах етт,
Хи бухера бIарахьажар
Сайна гуш мо сона хет.
Ший талгIешца, ший цIогIанца
Фордо сога дехар ду:
– ДIа ма гIовалар хьо, – яхаш,
Шийна йисте сецаву.
– Бала ма бий сога тахан.
Зувций Iа согара хьал?
Гаций хьона гIувтта талгIеш,
Боахаш шоай халхара бIал?
КорзагIбаьннача цу форда
Дехара жоп делар аз:
– Хьайна юхе вагIа, яхаш,
Ма бу балар, форд, Iа низ.
Са мехка а да хиш дукха:
Дода хиш да, Iамаш да,
ЦIена шовдаш, шийла хьасташ,
Хьийдда долха аьлеш да.
Дерригаш да модз мо мерза,
Хий цар – цена молха я,
Из мелача моллагI верзаш,
Бердаш цар моакхаза да.
Фордо бердех бетт ший накха,
ТалгIешца уж Iошаьрдеш,
КорзагIбувл из, со вахара
Раьза боацаш, пурхаш беш.
Фордага аз аьлар шортта:
«Форд, ма кхоардаде сох дог,
Цу сай цIенга безам этта,
Лотабенна кер са боаг.
Кхача гIерт со, сай цIа долча,
Сийрда болча сиглен гом,
Даьша йийза сай цIи йолча,
Латташ болча кура лоам.
Даьсса къамаьл ца дувцача,
Ца хозача аййаь гIар,
Наьха гIалат ца лувцача,
ГIерташ лочкъаде ший дар.
Хьол дикагIа бовз уж сона,
Форд, ма баккха Iа сох бехк,
Царга догъэттача дего
Уйлаш са царгахьа лехк.
Форд, Iа нийсса кхетаделахь,
Бала бовзаш кхийннав со,
Бера хана нана енна,
Нана йоацаш лийннав со.
Дукха дика даьд Iа сона,
Нанас санна, хьийстав Iа,
Декхарийла ва со хьона,
Хьа тIалгIений шура мелаш,
Хьоца даьккхад аз ер Iа.
Сатем болча сай лоамашка
Вахаргва со, йоацаш гIар.
КIаьдвеннав со дукха лийнна,
Форд, Iа со дIавохийтаре,
Со сай цIенгахьа гIоргвар.
Къарший мохк ба сога хьежаш,
Са Даймохк, сатийса аз.
Цхьабакъда, йицлургьяц сона,
Хьамсара са форд, хьа оаз.
Дицлург ма дац сона цIаккха,
Безамца Iа тIаэцар.
Хьа талгIений кура халхар,
Хьа талгIений тайжа борал,
Хьа талгIений боча гIар.
Безам – ловзар дац,
Цох ловза йиш а яц.
Амма, ловзаш хуле,
Халаш, кхыдар да из,
Безам бац.
Безачарца хила йиш яц питам,
Хург а бац.
Амма, болаш хуле,
Халаш, кхыдар да из,
Безам бац.
Безамо мегийташ дац
Доастама гIулакх е даьсса хабар.
Мегийташ цо хуле,
Халаш, кхыдар да из,
Безам бац.
Моцал, шелал
ЦIенача безама новкъаяц.
Нагахь новкъа яле,
Халаш, кхыдар да из,
Безам бац.
Безамо дог цIенду,
Майрадоаккх из, кхерам эккхабий.
Амма, ишта деций,
Халаш, кхыдар да из,
Безам бац.
ГIозал, гIайгIа екъ безамо
Шиннена цхьатарра кхоачаргйолаш.
Амма, екъаш еце,
Халаш, кхыдар да из,
Безам бац.
Безама ший никъ ба,
Ший да хьаькъал,
Дац из хьаькъал вай дар санна лоаца,
Йоссаю цо наьха цу дегашка
Бочал, цунца боссабу къахетам.
Дег чу безам боссе,
Дага доацаш,
Из гIоздоал, кхы цхьаккха бахьан доацаш,
БIаьсте еча Iалам хулаш санна,
Деррига дуне хул сага лепаш.
Хаьхка говр мо йода ха – са ха я,
БIаргаго са вIаштехьдаьннар – из са да,
Дега дезаденнар деррига – са да,
Сайна кхетаде мел мегар – из са да, –
Кхело сона из мара кхы деннадац…
Вежачунна новкъостал деш – гIоттавар,
ДIавахар, цох дог а лазаш – виц ца вар,
Бусалба ди совгIат санна – тIаэцар,
Вахар цаI мара доацилга – кхетадар, –
Кхело сона из мара кхы деннадац…
Хьайро охьа ялат санна,
Эхьа хиннав со,
Михо кхестабу дом санна,
Кхеста а ваьв со,
ТIем тIа Iоажала из кхерам
IотеIабаьб аз,
Наха сийдеш хиннав, тIаккха
Бала лайнаб аз.
Дукха дайнад, дукха лайнад
Укх дунен тIа аз…
Юххера цхьа хIама сайна
Белгалдаьккхад аз:
«Къаршой» – цу дешал мерзагIа
ХIама хозаргдац,
Къаршой сигалел цIенагIа
ХIама гург а дац.
Къаршой Мохк – из дунен юкъ я,
Вахара соа я,
Вахарцара мерзал тел цо,
Вай синош тоаду.
«Къаршой» – из дош хьахезача,
ЦIий са корзагIдоал,
Къаршой Мехках доал са вахар,
Са а цунах доал.
Хьай ди бита без Iа, яхаш,
Кхеста ма вир со,
Хьай нах бита без Iа, яхаш,
Кхеста ма вир со,
Даьлах доацар ала, яхаш,
Кхеста ма вир со,
Хьай моттиг ховш хила, яхаш,
Кхеста ма вир со…
Царга гIожа дош а аьнна,
Уж дIасовцабе,
ВIаштIехьдацар са цу хана,
Низ бацар са бе.
Цхьабакъда, сай Даьлах сона
Ховш кIезига дар,
Цудухьа аз сайна цаховр
Дувца тиганзар.
Оапаш бувцаш, харцо ювцаш,
Къизал лелаеш
Болча наха тIехьа латта
Ма яц сога йиш!
Сабар да имана дакъа,
Сабар денал да,
Хьаькъала ба, йоах, из корта.
Аз сатохаргда.
Цхьа моллагIча харц-хIаманна
Аз сатохаргда,
Сабар долаш сатохарца
Харцо йохоргья.
ЙоагIаргья бакъйола зама,
Бакъдар коттдаргда.
Цу заманга хьежа со а
Сабаре хургва.
СелаIад мо къаьга яр са къонал,
Бесазъяьнна ера тIаккха къоанал,
Догдоахилгаш дар са шерра даьржа,
Вахар хилар бийса санна Iаьржа.
Корабинзар лакхаленга никъ,
Ба маганзар наха седкъий никх.
Хало йолчарна баланзар аьттув,
Маганзар де наьха вахар атта.
Сай мохк бита со дIа мишта гIоргва?
Рузкъан духьа харцо мишта ловргья?
Магац сона хеставе саг воацар,
Магац сона нахах дувца доацар.
– Ва, са нана!
Iаьржа оалхазараш
ДоагIа вайна тIехьа.
Фуд из, нана?
– Вайца хинна гIайгIаш, балаш да уж.
КIезигденнад уж хIанз, воI, ма кхера.
– Ва, са нана!
Кхераву цар цIогIо.
ХIана кхайк уж селлар чIоагIа, нана?
– Совцаргда уж дукха ца говш.
Амма,
Iа уж диц ма делахь, са воI, вIалла.
– Ва, са нана!
ХIана елх хьо, нана, селлар миска,
Iаьржача укх лаьтта Iо а хьежаш?
– Вайга юхакхаьчача вай Даьхен
Дакъилг да ер лаьтта, са воI, халахь.
– Ва, са нана!
Фуд из морхашта лакхехьа къегаш,
Гаьннара хьежача вайна гуш дар?
– Лоамаш да уж, воI, вай лакха лоамаш!
Вай юха а халкъ да!
Бокъо я вай!
Ираз да ер,
са воI,
доккха ираз!
– Фу денад вай, укх дунен тIа доагIаш?
– ДегIи – лергдоа, саи – йоаца Iоажал.
– Фу ийца дIагIоргда тIаккха вай?
– Цхьа ткъо метр гаргга киси кIай.
– Сенна даьхкад укх дунен тIа вай?
– Лаьтта хозал кхолла еза вай!
Хоза гIулакхаш вай, лоIамаш
Воай тIехьенна вай дутаргдолаш.
ХьатIакхаьчача Iоажала ди –
Массанега кхоачаргдола ди,
Духьалъовтта йиш хургйолаш вай
Далла, йолаш юхьмараш воай кIай.
ШайтIаш дукха дайнад хьона, Даьхе,
Ла магацар царна из хьа доага лир.
Хьа хозало моастагIий тIаувзар,
Из хьа хозал хьа доакъазал яр.
Доа а даьд тхо,
Мехках а даьхад тхо.
Барт боацачарех берригаш гIертар…
ЛоархIар оаха тхоех кура аьрзеш,
Лелаш дола хIара ши-ше гIетташ.
Дуккхаза тхо аьрдад моастагIаша,
МоарзагIашца санна теIадаьд.
Тахан чIугча латта жовхьар санна,
Даьхе хозъеш, тха Кавказ, хьо латт.
Кхы а дуккхаза хьожаргва моастагI,
Даьхен халкъаш гораовттаде…
Амма, герзаца тхо эшалургдац.
ДоттагIала мара могарг ма дац
Хьо, тха Кавказ, караерзае.
Сона дукха хезад наха оалаш:
«Болатал чIоагIагIа хIама дац,
Болат вIалла мукхдуаш а дац,
Цхьаккха мела хIама дац цох доаллаш».
Сона дукха хезад наха оалаш:
«Моакхаз цIера алах кхераш дац,
Цун алано моакхаз лоаладиц,
ХIана аьлча, моакхаз ма дац лалаш!»
Сона тIем тIа дайнар-м кхыдар дар:
Болат лоалаш сайна дайра сона,
Моакхаз доагаш сайна дайра сона.
Къонах вар цу цIерах кхераш воацаш,
Цхьаккха хIаман духьа вохаргвоацаш,
ТIема духьаллатта къонах вар.
Зизаш хьест вай,
хоза ловцаш доахаш,
Хестаю
цу зизай хозал вай.
Бакъда,
уж зизаш хьалкхедаь лаьтта
Хьаста
массаза а дицлу вай.
Лаьтта гIолла
дIалелаш мел волчо
Баркал ала доагIар-кх
цунна доккха –
Лаьтта ма дий
из зиза хьакхеллар,
Лаьтта ма дий
вайна маькх шийх йоаккхар.