Дукха нах зийннаб аз укх лаьтта бахаш –
дог-цIена доттагIий байнабац сона,
БIарзача наьха цу тоабашца лелаш –
атга доа вахар а дайнадац сона,
Дуненна го боахаш дукха со лийннав –
са-дехка майра саг вайнавац сона,
Гаргарча нахага ираз дIакховдаде
денал тоъаргдар а вайнавац сона.
Хоастам ба Далла, Россега хьакхаьчай аргIа!
Бакъдолчун оаз а хьахоз тахан мискача наха.
Iилмага вуга никъ бийла ба вайна а тахан,
Къахьега йиш я вай, деша а торо я вайга.
Наб йита, хьагIовтта, лаьзгий. Кхы зама эттай!
Цхьабакъда, лаьзгий, са вежарий, лаьрхIабац гIовтта,
Тигац цар ала: «Вайга а я тахан бокъо,
Берашка дешийта, кхычарца нийсса хьалъовтта».
Дешийта берашка, аьттув ма лой мехко царна,
Дешийта берашка, ховргдолаш шоай бокъо царна,
ДIа-хьа уж хьожаргба, ер дуне довзаргда царна,
Россе мохк бовзаргба, Iилма а довзаргда царна.
Лаьзгий, са вежарий, сагота бац цу хIаманна,
Моттаргда, кхача а сиглара Iочутувс царна, –
ХIаьта а ба царца, дешара тIакхувш бараш а,
Замано дIадеха уж декхараш довзаш бараш а.
ХIаьта а, мел хоза дале а из хьармакх-зиза,
Могаргдац хьармакха аренаш зизашца йиза.
Езъяла ма гIерта, са хьоаме бIарг-Iаьржа хоза йоI.
Безама цIерца со воагаш ва.
Селлар хьо ез сона, хоза йоI.
Де дарба дац сона, из Лукъман ше хьавоагIе а,
Са дарба – хьо ма я, са хьоаме бIарг-Iаьржа хоза йоI.
Уллув хьо нийсъелча цIерца са дог дага долалу,
ДIаяхча – хьо йицъе ца могаш, са гIайгIа йолалу,
БIарг тIера боаккхалац сона хьо лелача наькъ тIара,
Бала ма ба сога, са хьоаме бIарг-Iаьржа хоза йоI.
Хьайна ца везе а «Вез!» ала – аз хьога дехар ду, хоза йоI.
Дуненах дог ийккхад, хьо езаш, бIарг-Iаьржа хоза йоI.
Са хаттар жоп доацаш ма дита, бIарг-Iаьржа хоза йоI:
Са молха маца хьалургья Iа, бIарг-Iаьржа хоза йоI?
Малий хьо – малейк да, е фуралIал я хьо, хоза йоI?
Саг хила йиш ма яц сел хоза, бIарг-Iаьржа хоза йоI.
Малхал а беттал а хозагIа хьо цаI я сона,
Вахарал дукхагIа ез сона бIарг-Iаьржа хоза йоI.
«Раьза я со!» аьлий, хьай дог хьакховдаде, хоза йоI,
Малий хьо? Хьо яшха са вIаштIехь ма далац, хоза йоI,
Малий хьо? ТIаус я, кхокха ба, е маккхал? Ала, хье малий.
Малх ба хьо, бутт ба хьо, бус боага седкъа ба? Ала, хье малий.
Хьахьокха хьай юхь Iа – ховргдолаш сона хье малий.
Йодаш е йоагIаш хьо яйча хьо массане дика ювц, хоза йоI.
Кхел хуле, хьоца сай вахар аз хоттаргда, бIарг-Iаьржа хоза йоI,
Вай шинне ер дуне цхьана дIадуаргда, бIарг-Iаьржа хоза йоI,
Хьай безам Iа сога кховдабе, бIарг-Iаьржа хоза йоI.
Гаьннара сай дехар дайт аз хьога:
Дувца сона, вахар миштад цIагIа?
Къе саг дезал кхаба могаш веце,
Цун гIайгIа а, цун бала а бувца!
ВIаьхийчун къечунца къамаьл хулий?
Е наIар тIара из лелхаву цо?
Маьхаш миштад? Вахар деза дий-хьогI?
ГIулакхаш хьай миштад, дех аз, дувца.
Даар эца базар тIа хьо воде,
КIолд е нахча эца аьттув хулий?
Е массаза санна маьхаш айду?
Халкъан цу моастагIех дувца сона.
Юртадай бий хьалха санна якха?
Дийнавар е веннар къоаста ца веш,
ГIертий наха тIера цIока яккха?
Кхелахой вай миштаб, дувца сона.
Массанега ле согара моаршал.
Фу деш ба са гаргара нах, дувца.
Вежарех а, йижарех а дувца:
Хьалха санна меца-шийла бий уж?
Хьалха санна са ца лоIаш бий уж?
Гаджи цIенах кхета лаьрхIа ва.
ЦIавоагIаргва, Баку йита наха.
ЦIавоагIаргва, сай нахаца ваха,
Сай доттагIчох бIарг а тохаргба.
Дувца сона: могаш-маьрша вий хьо?
Дарба мишта ду Iа? сенца ду Iа?
Молхаш малагIаш мегаргья хьона? –
Хайта сона, дехар ду аз хьога!
ХьалгIеттар со меттара, букъ хьалберзабир,
Тхов тIа дIатIаваьлар, бIаргаш хьадийлар,
Сона хьалхашка ул са хьамсара юрт,
Бакъда, сона бIаргагац со ваь са юрт.
Хьаийцар аз чунгур , лакха дага волаш,
Къегаш лепа мерзаш бIаргагуш дац сона.
Елалу са йиIиг – цун бат сона гац,
ЙиIий елаялар бIаргагуш со вац.
Бийса… Бутт хьалбизаб, – наха шоайла дувц,
Цхьабакъда из хозал са бIаргаша зувц.
Мурсал-Хан, хьа амар лаьша кхоачашдаьд,
Iа аьннача бесса бIаргаш са даьхад.
Я АллахI, со хьежаш Хьа кхелага ва,
Я АллахI, из маца Iа дIаэцаргва?
МоастагI юха а тIатеIав вайна –
Даьхен сийле лоръе гIовтта, лаьзгий!
Тахан кхел а духьалъяьнний вайна –
Даьхен сийле лоръе гIовтта, лаьзгий!
ЖIалел бIехагIа из моастагI ва,
ДаьгIастенна кхераме из ва,
Даьла наIалт IотIадийлха ва –
Даьхен сийле лоръе гIовтта, лаьзгий!
Татре, моало цхьана болаш баьхкаб,
ЧIоагIа бIеха вайна пхьарч увш баьхкаб,
Лаьзгий гораовттабе уж баьхкаб –
Даьхен сийле лоръе гIовтта, лаьзгий!
ЦIогIарч, махьарч массанахьа да,
Къонахий дегаш цар эттIаду.
Байнарий васкет кхоачаш а деш,
Даьхен сийле лоръе гIовтта, лаьзгий!
Лаьзгий довто чо а боаттIабу,
БIухошта кхалнаха а гIо ду,
Майрало лоамаш а Iошаьрду –
Даьхен сийле лоръе гIовтта, лаьзгий!
Кюре Мелик цIерца воагаш ва,
БоагIа бала дика бовзаш ва,
ТIем тIа къонахий тIахьехаш ва –
Даьхен сийле лоръе гIовтта, лаьзгий!
Къонал яха, къайлаяьнний са,
Кхоане чIоагIа унзара я са,
Басильгаш а хобаенний са,
Велха, мерзаш декадеш, Кемер!
Iовдалчоа дIакаравахав со,
ХIанз сай фу деза ховш вац со,
Дег чу бала боалл, воагавеш, са,
Велха, мерзаш декадеш, Кемер!
Теххьара са денош хала да,
Дунен чам бац, дегI дIадаьннад са,
Хьай иллешка Шахмурад а хьоавеш,
Велха, мерзаш декадеш, Кемер!
Харц-дуне харцонах диза да,
Цхьанне говр я, вокхан ши ког ба,
Са сай кха а докъаденна да,
Велха, мерзаш декадеш, Кемер!
Наб а яц са, салоIам а бац,
Нешаш мара, теве новкъост вац,
Фу дича бакъахьа хургда хац,
Велха, мерзаш делхадеш, Кемер!
Лоамашка шийла шанаш долча малха а даьле,
Морхашкара доагIаш санна хьо IокIала доагIа,
ЧIожаша тоIадаь, пурхаш беш, раьза ва доацаш,
Кхерий Iа ловзаду бургацаш санна, Самур!
БIаьстен цу бIайхача маьлхе лоа дашача хана,
КIеджйоахаш хул хьо, хьай бердашка моттиг ца тоъаш,
Аренашка даьле, доагIаш хул, тIаьш а Iодоахаш,
Урдаш а хIалакдеш, аькха мо увгIаш, Самур.
ДIайхача дийнахьа чам болаш мел аз хьа шийла хий,
Ахккан цу кхашкарча хьувкъамо мелача тайппара,
КIаьдвенна воагIачоа салаIа моттиг а хулийт Iа,
Бирса хьай оамал дIайицйича санна, Самур.
Эрсе вар, доархо вар, лаьзге вар цхьатарра айттаб,
Хьа бирсал йохаеш хьо карадерзаде, аьнна…
Низбола турбинаш кхестаеш, къахьегаш хьаьнала,
ДаьгIастен шахьараш Iа сийрдаяха, Самур.
Меллашха дода хий, ший кхелан уйла еш,
Сиглара гIайгIане Iочухьеж седкъий,
Михаш латт берда тIа, кхо йиша санна,
Наха ца хозийташ шоай къайле ювцаш.
ХьалхагIа укхаза вай вIашагIкхийтача
Сиглара седкъий а хулар вайх хьогаш,
ХIанз хьо а е со а дагIац вай укхаза,
Дукха ха яхай, вай михашта цагуш.
Хала да, водаш е воагIаш со хилча,
Дале а, цигахьа ца хьежа гIерт со.
Цхьабакъда, дог детталу корзагIдаьле,
Къаьнарча безамо бала тигац са.
Дицлоре бакъахь дар цхьан хана хиннар,
Хьо маьре яха я, цхьаь вахац со а,
ХIаьта а дийна да такилг, вай лийнна:
Со лийнна хьоца, хьо лийнна соца.
Чехка долх шераш, из дода хий санна,
Укх такилга тIа вай лараш яц хьагуш…
Михаш латт берда тIа, кхо йиша санна,
Вай шинне биача безамах хьогаш.
Меллашха дода хий, укх дунен уйла еш,
Сиглара гIайгIане Iочухьеж седкъий,
Михаш латт берда тIа, кхо йиша санна,
Наха ца хозийташ вай къайле ювцаш.
Хьоца нийсде хIама дац са
Укх дунен тIа, малх!
Цудухьа аз сий а ду хьа,
Массаза а, малх.
Корта сай аз хьалъайбича,
Сийрда лир хьа бIаргадайча,
Къоабалбу аз хьо сай дег чу,
Велавале, малх.
Кхаьла денош латташ хилча,
Сигле къайла морхаш хилча,
Сийрда хьежаш малх ца хилча,
Iалам догIах делх,
ВIашкаяхе хул уж баьцаш,
Матар дахе хул уж зизаш,
Iалам кIаьдлу, хIана аьлча,
Дунен вахар талх:
Ша техе, хIалакду зизаш,
Оалхазараш хилац хозаш,
Бераш хилац ара ловзаш,
Хьо ца хилча, малх.
Бовнашта хьо безац вIалла,
Бакъда, царца бац са бала,
Уж Iа кастта дIайоахаргья
Дунен тIара, малх.
Адамашта вахар телар,
Адамашта беркат телар,
Адамашта ираз телар
Хьо ба, дошо малх,
Хьоца къовсавала эттар,
Хьона юстарвала гIертар,
Хьа сий ца деш ваха гIертар
Котварг ма вац, малх!
Хьа боларца нийсдеш вахар,
Массаза хьа сий деш даха
Кийча да тхо, малх!
Баллада
Iадаташ са къамо
Лораду.
ХьоалчагI деча дийнахь,
Илли доаккхаш,
Фусам-нанас,
МагI-баьрче а даьккхе,
Ший несийна
Ага оттаду.
Кема санна,
Ага чIоагIа да –
Лоаман пхьар
Ший гIулакх довзаш хиннав.
Да а, цун даь-да а
Цу ча иллав:
Сийлахь кIантий
Кхебаь ага да.
Лоаман зIогалашка
Легар дай,
Балаша кIаййора
Ноаной мосаш,
Бакъда,
Хиннадац из даьсса дусаш,
Массане а
Боча дола вай
Берий ага…
Хиннадац из вIалла
Даьсса дусаш.
Кхай тIа
Хьаьна ялат хулаш мо,
Вахар ага чу
Массаза хулар,
Бера делар а
Хьахозаш хулар –
Ноаной дегаш
Ловзадоахар цо.
Цу ага чу
Вахар доладаьр
Цхьаккха вац
Даьй васкет дохадаь,
Даьша вайна
ТIехьлен дита дола,
ХIаране вай
Дег чу лоаттош дола.
Васкето йоах:
ГIозала Iоажал яц!»
Васкето йоах:
Тхир мара дац шун бала!»
Васкето йоах:
Укх ага чура ваьлча,
Хьай корта кашах
ДIакхетталца, – халахь,
Шалтаца
Майрал хила еза хьа.
Ца хуле –
Визза къонах хьох хургвац».
Васкето йоах:
ЙоI хозъер кIажарг хинна Iац.
Цу кIажаргаца
Хила деза эздел!
Вай даьша бIаьшерашка
Кхаьба эздел.
Ца хуле –
ЙоIах йизза сув хургьяц».
Везачунга хьежа
Хала да,
Шозза халагI да
Хьо къона вале…
Каьхат тIем тIара
Да дезаш дале –
Сатоха ма могга
Хала да.
Ара дарзаш
Михца кхесташ, хьувз,
ДIайхача
Шоаш чудитар а дехаш,
Е чудала Iургаш
Шоашта лехаш,
Тхов тIа дувл уж,
Кора кIала цIувз.
ГIайгIане я нана –
Даьсса латт
Къаьна ага…
Бер дац цуча дилла,
Хьалха ца хиннача бесса
ВIалла,
ЦIагIа йоккха,
Йоккха гIайгIа латт…
Къаьна нана
Ага бIарахьеж.
Къадаларо хобадаь
Ший кулгаш,
ВIалла тIера яла а
Ца могаш,
Даьссача ага тIа
Нанас хьекх.
ХIара денна
Ага нийсду цо,
Хьеж из дийна
Волаш воI цIаварга,
Наькъага из хьеж,
Отталца бIаргаш,
Ловш я воагIа
Ший воI бIаргаго.
Ловш я
ВиIий бераш бIаргаго,
Ловш я
ВиIий воI ага чу вила,
Ловш я
ВиIий воIах къонах хилар,
Ловш я…
Дукха да из нанна ловр…
Дарз дар хьекхаш,
Берзах увгIаш дар.
Айпарг – юртда вера
Дахьаш каьхат.
Нанас каэгаш
Хьаийцар каьхат…
Юртдас цу тIа яьздаьр
Хьадийцар:
«Веддав…
Веддав, новкъостий бита…»
Йожар кхераш,
НаIарсанагI лаьца,
Нана латтар,
Латтар, мотт дIалаьца…
«Веддав... са воI…
Веддав, герз дита…»
«Зовза хиннав!» –
Яхаш бийса елар.
«Герз Iокхесса…» –
Яхаш дарз а делар.
«Веддав…» –
Лоаман чхараш гIийла елх.
Царца цхьана
Наьна дог а делх.
Яхар нана,
Яхар никъ ца лехаш,
ОарцагIбаьккха
Беррига ший низ,
Ахка йистте
ДIатIаэттар из,
Лостадир цо ага,
Кхом ца хеташ.
Къаьна ага
Кхерех кхийтта, дехар,
Къаьна ага
Кеманча мо дийлхар.
Цунна халадар
Ше теркаваь,
КIаьнк, хьалкхийча,
Зовза адам хилар,
Новкъост вита
ТIем тIара из вадар,
Эхь ца хеташ,
Герзо кхераваь.
Нана юхайийрзар,
Делхаш дог,
Бехкабеннабар цун
Шаккъе ког…
Ший юкъ йийхкар нанас,
ТIехкар эзза:
«Къонахий ца хилча
Ага дезац,
Зовза нах
Укх дуненна а безац…
Теркаве хургвац са
ВиIий воI».
Каш тIа кхесташ
Лелача из мух,
Чурта тIа дар йоазув
Бесаздаьнна:
«МоастагI лоархI вай,
Майра волаш венна,
Зовзех кхардаш
Вай массаза хул,
Цунца массаза а
Хийра дувл».
Вахара никъ атта хиннабац са,
Харцахь хиннав, эздел диц а даь…
Массаза а бехке аз се ваьв.
Нанас тIатоIIабий бехк сох боаккхар,
Бакъда, тIаккха ше бехказ а воаккхар.
Зовзавоалар со цхьайолча хана,
ЛоархIа ца веш керда никъ тIаэца…
Массаза а бехке аз се ваьв.
Дас а тIатоIIабий бехк сох боаккхар,
Бакъда, тIаккха ше бехказ а воаккхар.
Деррига вай халкъ, цхьа дезал санна,
Даьхе лорае гIайттача хана,
Йоккха къизал гойта йийзар са…
Даьхено сох цIимхаро бехк баьккхар,
Бакъда, тIаккха ше бехказ а ваьккхар.
«Нана» яхача цу дешал
ХозагIа дош дац дунен тIа,
Безам ба цун боарам боацаш.
Ба из Дала даькъалбаь.
Нанна дагадоагIа бера
Хинна хIара халахетар,
Бера бала а ший дег чу
Лелабу цо, дIахьулбаь.
Наьна дег чу даим лазаш
Латт ший бера хIара хатар,
ХIара кIомарг, хIара марцхилг,
Е Iокхийтта яьнна бог.
Ший бер делхий – цунца елх из,
Ший бер делий – цунца ел из,
Бераца да наьна вахар,
Бераца да наьна дог.
Тахан нана дагаехча
Цу хана мо сона хоз
Бера хана нанас сайна
Лийкхача цу илле оаз:
«Тхьайса латт уж лоамаш,
Хоза гIанаш гуш.
Сатоссача хана
Сомадаргда уж.
Сийрда бутт сигала
Ийже этта латт.
Воккхахилча, са кIаьнк
Хургва визза кIант.
Наха юкъе визза
Къонах хила хьох,
ТIем тIа воде – майрра
Лата моастагIчох».
Нанна дагабоагIа беро
Эггар хьалха баьккха гIа,
Наьна дог а делх массаза,
Дашха гIерташ дайна гIа.
Нагахь ший воI наькъа ваьлча,
Наьна са воIаца хул,
Юха цIенах из кхетталца
Наьна дог а лазадувл.
ХIана аьлча, цун пхаьнашка
Лелар да цу наьна цIий.
ХIаьта цунна дагалаттар
Да ший къаман лакха сий.
«Нана» яхача дешаца
«ТIом» яха дош товш ма дац.
«Нана» – вахар да массаза,
«ТIом» – из Iоажал мара яц.
Нана санна лоахI вай Даьхе,
Цо воаш дезаш кхедаьндаь,
Безама из йовргйоаца цIи
Вай керашка лотаяь.
Нагахь хьайга хоатте сох са доттагIаша,
– ХIанз во вац из-м, – аьле доттагIашка ала.
Сона фу дез царгар? – Дез уж маьрша хилар,
Могаш хилар, – аьле доттагIашка ала.
ГIайгIа, бала ба са дувца доазув доацаш,
Малх хьеже а дог са шийла да ша санна,
Укх дуненах бIаргаш диза даьннадац са…
Ваха ловш ва, – аьле доттагIашка ала.
Массаза со гIийртав наха уллув хила,
Тахан доттагIашца хила бац са аьттув,
Унхо волча аха наха а дац атта…
Дуне – бала! – аьле доттагIашка ала.
Юхе гIолла тIехбувл тахан берригаш а,
Са дог хьаста, са дог теде вац цхьаккха а,
Харцъяьннай са кхел а, сона духьалъяьнна…
Дуне – бала! – аьле доттагIашка ала.
Укх деношка гIайгIане хоам хургба царга:
«Амин сецав. Дала цох къахетам болба», –
Наха яхаргда са доттагIашка тIаккха…
Дуне – бала! – аьле доттагIашка ала.
Я АллахI, са декхар фуд-хьогI укх дунен тIа?!
Дунен тIа се мел вах хьа лоIам кхоачашбе
ГIийртав со, я АллахI, сай ираз лехаш,
Лазари балеи ийшадац сона…
Я АллахI, са декхар фуд-хьогI укх дунен тIа?!
ЦIихазар лийхадац, гулдаьдац рузкъа.
Аз дог мел даьхар а лар йоацаш дайнад,
Нах Iаьса бовлаш латт, Iалам латт талхаш…
Я АллахI, са декхар фуд-хьогI укх дунен тIа?
Кхоанарча дено фу дахьаргда – хьанна хов?
Халача вахаро хьаькъалах толхаву,
Ла хала долча цу балаша тувлаву…
Я АллахI, са декхар фуд-хьогI укх дунен тIа?
Со – бо да, цхьабакъда, къахетам дIабаьннаб,
Iургашха кIувс ба са беррига боахам.
Хобденна цIокIа да гойташ са кIаьдвалар…
Я АллахI, са декхар фуд-хьогI укх дунен тIа?
Етим, хьай Iоажалга хьежаш хьо хилалахь,
ЙоагIа из ший ханна – Iа из диц ма делахь.
ХIаьта а цхьа хаттар да дагадоаллаш:
Я АллахI, са декхар фуд-хьогI укх дунен тIа?