Водаш вар, водаш вар
Наькъа йисте гIолла,
Цхьа дешархо водаш вар,
Йита ший из школа.
Массанена хьехам беш,
БIapгa мел гур кхетавеш,
Кулгаш киса доахкаш,
Водар, шеддар тохкаш...
Га дIайогIаш ши кIаьнк воалл:
«Лораделаш овлаш!» – оал.
Хьокхаш боахкачарна херх,
Мишта оза беза хьех.
Дешархочунга из «къайг»,
«Пхиъ яккхалахь!» – яхаш кхайк.
Оалхазараш кхоабаш воаллар,
Вай вувцачо бехке ву:
Цунна а цо хьехар ду
Цо дечох ца вашаш:
«Чувха ма е гIажаш!
Нервни хила мег уж тIаккха,
Могаргдий-теш таьлми даккха?!»
...Ше а болх беш из валаре,
Хург ма вар цох башха баьри!
Чайтоанг Мишка
лаьтта улл.
Цхьа тIод
даьккха…
Ишта а хул…
Аз-м из
дIакхоссаргьяц,
Цул дезагI са
хIама дац.
Со хIанз йоккха ма хиннай,
«Абат» деша йолаеннай.
Ловзоргех кхы ловзаш яц,
Берий оамал сога тац.
Са воша ва Сережа яхаш,
Цунна лургья нийсса ахаш.
Бакъда, пхьегIаш, дахчан пхьегIаш,
ДIалургьяц аз хIанзарчоа.
Пхьагал а ютаргья аз сайна,
КIезиг-дукха астагIа йоа.
ХIаьта чайтоанг лувчае еза,
Сапа хьокхаш... БIеха я.
Серёжайна эшац чайтоанг,
КIаьнкий уйлаш футболаца я.
ДIалургьяц аз теник Айза –
Цунца ловза отт со цкъаза.
Паровоз а дIалургбац аз,
Ергьяц аз вешийна вас;
Са паровоз бIарчча бац:
Чархех шиъ мара йисаяц...
Хетаргахьа, Сережайна
Согара хIама кхоачаргьяц.
(Ахча Iоаду кIопилг)
Хайра комода тIа бов,
Кхалла хIамилг лехаш –
Ахча шийна дехаш.
IажагIа бола
Ший ши бIарг
Къоагабу цо цкъаза:
«Хьада сона, хьада, – оал, –
Хьайга мел дар киса!»
Бовна ахча дIаделар –
Велакъажар дицделар.
ДукхагIа, дукхагIа ахча дуъ
Оалхазаро денна.
Бовна кит хьалъюзаш латт,
Со-м боккъонца гIеллуш латт,
Даим лел мецвенна.
Дешар дита, йоаяь наб,
Аз топпара оалхазар кхоаб.
Нана яьча дийнахьа,
Хьамсара долча дийнахьа,
СовгIат эца таро яц:
Киса эппаз дусаш дац!
Со кино ца вода
БIарчча шу даьннад.
Морожени ца юаш,
Ахка дIадаьннад...
Гон хьаийцар
ТIаккха аз,
Бовна
IотIахийцар из!
Йохайир аз
Топпара бов –
Юха а
Велакъажа хов!
Бийса оттар новкъа дац:
Са «фонарик» дIайовш яц.
Баьцашта юкъе яхаш я из,
Кора тIа, банка чу
ягIаш я из.
Цунца бийсан аз сакъерд,
Дийнахьа-м из лачкъа
гIерт...
Иштта ба са зIамига
седкъилг,
Са «фонарик» – баьццара
седкъарг,
Бус къега са говза чоапилг…
Ма хеталаш,
бувц аз оапилг!
Ший низи хозали хестадеш,
Цкъа ЦIокъо Цогалга аьлар,
доаккхалаш деш:
«Хьо дезаш ях аз, эгIаз ма гIолахь:
Со дIамассаза хьож хьогахь,
Сона дагадох хьо сайна нийса ца хилар:
ГIов да хьа зIамига,
Низ ба хьа кIезига,
Хье да хьо заьлза...
Гой, со миштад..?»
«Хьай лаьна гешт делахь, – аьнна,
Цогилго хIиллане жоп делар. –
Соца-м хьо нийсдала дезацар.
Со-м чIоагIа хоастам беш ма хьувзий,
ГIоздаьнна,
Къахетарах Iа сайх доттагIа даьлга xoвш!
Хьа дикалаш...
Уж-м сона а ма довзий!
Цхьа кIиг хьаькъал царех тоха хьа даларе...»
«Фу? – аьлар ЦIокъо. – Хьаькъал?
Эшаш да из иштта чIоагIа?!»
Тхьайсай хоза баьцаш,
Тхьайсад цар тIа тхир.
Лакхеда – бакъдоаца
Беттан хоза лир.
Укх баьций садахар
ГIа мо, дег чу латт.
Аз хьа дагалаттар
Сайца хьалдизад.
Теша безам боагIа:
Вай цхьан барта да.
Хьо хьаерзе, шедар
Кхоачаш хург ма да.
Iергда, Iергда вай шиъ,
Баьцо хьуладеш,
Беттан сердалоно
Дошо дерзадеш.
Из бар дукха мах бола жIовхьара кхера,
Из бар дийца варгвоаца кIей,
Беча санна цу Даьла ялсамалера,
Малх тIахьежа лоа санна кIай.
Джабрило из бенабар ИбрахIим пайхамара,
ГIомарашта, кхерашта юкъера леха,
Къиблата наIараш жинаш лорайора,
Жовхьар хинна из боаллача теIа.
Ханаш дIaиxap – дунен масса оагIорахьара
Из боаллача адам мa yxap арахьара,
Гаьнача езача къиблате кхача,
ГIайгIаний, баланий дегаш делхоргдолча.
АллахI! АллахI!
Хьа дукха мах бола совгIат матара дахад,
Наьха къинош, баланаш ца ловш из матара дахад!
Чопаша кIайяьча форда тIехен тIа
Iаьржа морхаш гулъю михо,
Форданнеи морхаштеи юкъе
Сегача тIоана тара йолаш,
Кура лел из ДуIакхайкор.
Низ бола ткъам цкъа талгIех тохаш,
Iадсаькх санна морхашка гIотташ
Детт цо цIогIа; хоз цу цIогIанца
Майрача оалхзара дог гIоздалар
Хоз цу курача оалхазара цIогIанца
ДуIа дезара хьогам! ЭгIазлен низ.
Курача дега ала, коттдалара тешам
Морхашта хоз оалхзара цIогIанца.
Цу дуIах кхераш, узамаш деш,
КорзагIъяьнна лакхе хьувзаш,
ДуIо шоашта тесса кхерам
Форда чу лочкъо кийча я чайкаш.
Гагарий а узамаш хоз, –
Цу гагарашта йовзаш яц
Дунен вахара тIема морзо:
Деттача дено тосс царна кхерам.
Iовдалча пингвина лечкъо зовза
Лоаман чхарашка дерста дегI...
ДуIакхайкор яц ше мара
Мукъа лелаш кура, майра
Чопаша кIайбаьча форда тIа гIолла!
ДукхагIIаьржлуш лохлу морхаш
Бирсача форда тIа. ТалгIеш
Иллеш доахаш лакхе тувсалу
Деттача денна хьалдухьал.
ЧIоагIа детт ди.
Михаца къувс
Чопаша йиза унзарча талгIеша
Узамаш деш. ЧIоагIача михо
ТалгIей Iулаш мархIа лувцаш,
Бердех кхувссаш дIатIадетт.
Дом беш, цицха деш йоккхача эгIазалца
Баьццара лепаш босс боа талгIеш
Етташ йохо лоаман чхарех.
ЦIoгIa детташ лел ДуIакхайкор,
Сегача тIоана тара йолаш,
Iадсаькх санна, морхаш тедаш,
ТалгIей чопех ткъамаш детташ.
Йилбаз мо хIанз лакхе хьувз из, –
Кура, Iаьржа дарза йилбаз, –
Майра делаш, гIоздаьнна декаш...
Делаш да из унзарча морхех.
Сов гIаддаха декаш да из
КIаьддалар хоз саькхача йилбаза
ЭгIазалца деттача ден татаца,
Тийша да из: Iаьржча морхаша
Сийрда малх лочкъорг ца хилар.
Мух ба увгIаш... Ди да детташ...
Лотаеннай сийнача аланца
Цу форда тIа лела морхаш.
Сийрда сега тIоана хаьшкаш
Лувцаш доаду бухбоацча фордо.
ЦIерах хинна бIехалаш санна
Цу форда тIа хьувзаш довш латт
Сегача тIоанна IындоргIаш.
– ДуIа! Кастта оттаргда дуIа!
Из я майра ДуIакхайкор,
Сегаш долча цу тIоанашца
Кура лелаш, дорх а бенна
УвгIаш болча форда тIа гIолла;
Котало кхайкаеш вола
Овлаьъ ва из цIогIа деттар:
– ЧIoaгIaгI отта бирса дуIа!..
Юрта йисте цхьан хана со яьха
Улица я, дагIаш баьде цIа,
Баьде йоага лампа, бийса йIаьха,
Ког-соалозаш, боча йола са.
Сахиллалца нане дувца фаьлгаш,
Сатассара сигле сийрда-цIе,
МугIарах хьалдагIа тиша цIалгаш –
Дицдергдац аз дийна мелий се.
Сийна куражка йизза я шура,
Маькха чIегилг цунна юхе ул,
Лоа да аьшка вани йизза улаш…
Бера ираз цу суртех хьахул:
Ираз ма дий бала боацаш вахар.
Шийтта шу мара са даьннадац,
Дег чу гIозал я массаза яхаш,
Рифмаш мара эшаш хIама дац.
Зама дIаяхай, со йоккха хиннай,
Цхьабакъда, са байташ-м соца я,
Ях уж дег чу, дега дай а хинна,
Уж вIашка а етташ, цу сай сина
Цхьалха дувхар тегаш со а я.
Илли доах Iано – шок лекхаш:
Терсаш, ага санна теркаш,
Дийхка хьу латт-кха.
Гобаьккха гIайгIане морхаш
Я сигле лаьцца дIайолхаш
Гаьнарча мехка.
ХIаьта коа юкъе дуIа да
Даьре кIувсаш тувсаш, бакъда,
Шийла да чIоагIа.
Ловзаргашта тIера дола
Хьазилгаш корашта кIала,
Болгаш мо, дагIа.
Мецденнад уж, эттад мискаш,
Шелденнад-кха, хьерч уж, эгаш,
Шоайла вIашагIа.
ХIаьта мух-м, хьекхаш шийла мухь,
ТIаетташ гаргаш, эгIазъух
Кхы а чIоагIагIа.
Кортош чудолх оалхазаргий –
Тхьовс уж, дуIан илле оазий
Сурташа хьаьсте.
Гу царна гIанахьа, яьнна,
Малх мо, шоашка елаенна,
Тоамбола бIаьсти.
Низ болчо даим
Низ боацар кхеставу,
Кхеставу, вIалла деце а гунахь,
Ше мел долча хIаманна
Низ боацар бехке ву...
ЛадувгIал:
Басняшка иштта дувц цунах!
Цхьа Iаьхарг, дIайхача дийнахь,
Тоатолга тIа бахаб хий мала:
Меца борз, хьувзаш,
Нийсъеннай цу кIала...
Iаьхарг бIаргабайча,
Хьайнад берза цIий...
КIеззиг-мукъагI гIулакх
Бокъон тIа дерзо
Дагайолаш ший,
Аьннад мецача берзо:
«Ай, мишта йихьай хьо, ва къотIа,
ГIомарца, топпарца
ВIашагIъийде са малар?
Из бахьан хьона доагIаш да валар!»
«Сий долча берзо пурам лой,
Аз жоп лургда:
Хьа сийле латтачар
Цхьа бIаь гIa кIала а баьнна,
ДIаэттаб со,
Тоатолга чура хий мала аьнна...
Хьо эгIазъахар бахьан доацаш да –
Хьа малар вIалла а аз бIехдаьдац!»
«Цудухьче, со лувш я-кх харц?
Йий?
Яйнаяц эхьдоацарг хьо тайпара!
Соахкарча ахка а,
ДагадоагIа шаьра,
Укх метте яппараш йир Iа сога...
Ха кхаьчай даккха хьона тIера цIока!
«Фу дувц Iа? Са-м шу а даьннадац!»
«Хьа воша вар из тIаккха!»
«Са вежарий бац!»
«Шуча вар е мохча...
Хьо гIерт цар гадаккха!
Шун тайпах вар-кх из, лоацца аьлча...
Шо шоаш, шун жIалеш, шун Iуй,
Шоай аьттув баьлча,
Ма могга сона зе дергдолаш да...
Цар къинош, Iаьхарг,
Ia дIатокхаргда!»
«Фу бехк ба са?»
«Сацийта! Iа лергаш къордир!
Укх кIира са бага
Хиннаяц цхьа тIехк,
Со меца хилар – из ба хьа бехк!..
ХIаьта, хIанз ха кхаьчай
Ер гIулакх дIадерзо...»
Хьунгахьа Iаьхарг
Токхабир берзо!
Цхьаннахьара къайга шийна
Дала нахча еннаяр.
Корсама тIa, Къайг, Iохайна,
Марта даа еннаяр,
Нахча ший бага а йоаллаш,
Къайго чIоагIа уйла йир.
Цогал, циггада тIехдоалаш,
Нахчан хьажо соцадир.
Цунна нахча бIаргагора,
Нахчо Цогал сецадора.
Цогал хена дIатIаух,
Лестадеш ший цIог, ший юх,
Къайга тIера бIарг ца боаккхаш,
Низткъа мара са ца доаккхаш,
Лее гIерташ Къайг из хьувз, –
Цунга мерза хабар дувц:
«Къайг, хьо ма йий чIоагIа дика!
Из хьа фоартилг, бIаргилгаш!
Хьайла хьай цу бедарашка!
Хьайла хьай цу меражгага!
Дийцчаъ ма дар фаьлгаш уж!
Малайка яр санна хоза
Оаз хьа йоагIаш хила мег,
Сона ловра оаз хьа хаза,
Со хьа оазах чIоагIа хьег.
Илли ала, эхь ца хеташ!
Цу хьай хозалга хьажжа,
Хьо яле, из илли оалаш,
Паччахь-оалхазар да, харжжа!»
Цигга Къайг бIогора ера,
ЧIоагIа ше хоастаярах.
ГIадъяха, ший лоIам тIера
Яьлар сов могаярах.
Цогала цу хоастамашта
Шийна са ца тохалуш,
Iаьхар Къайг, ший къамаргашка
Низ юхе кхы ца буташ:
Багар нахча Iоежар,
Цогало цох катехар.
Цхьан карта Iургах чухьежаяр Бози,
Ше юхе гIолла
ДIатIехйоалаш:
Укх карта дехьа фу доалл-теш?
Цхьа устагI шоашта
Хьа а хержа, дикагIбола,
Жа-Iуй чуийнна боахкар
Из тулбеш...
ЖIалеш-м гонахьа
Сатийнна дадаш дар...
Цхьаккхе а Iахацар,
Кхайкаеш аре...
Ше дIахо йодаш, аьлар берзо:
«Ма йоаккха гIap
Оттаргьяр укхаза,
Из устагI бийннар со яларе!»
Лоаман лакха бовхьаш
Бийсан наб еш да;
Сатийна аренаш
Iаьржа, баьде я;
Дом бац гIетташ новкъар,
Эгац гаьний гIa...
Дел хьай кIеззиг сабар,
Iа а лоIар са.
Дошо морхилг яр цкъа бийса йоаккхаш
Лакха ягIаш йолча чхар тIа яьнна;
Iyppa новкъа яьлар яха, аьнна,
Сигал гIолла геттар хоза ловзаш;
Бакъда, цу къаьнача чхар тIа йисар
ТIаьда из лар. Латт из ше цхьаь, тийна,
Цу кIоаргача ший уйлаех енна,
Эрий-ара хоз цун гIийла елхар.
Гучалелхаш форда дехках
Кеман кIай цхьа гата да...
Фу дитад цо ший цу мехка?
Кхычахьа цо фу лохаргда?
Форд ба ловзаш, мух ба Iехаш,
Мачта нийсса лоатталац...
Дац из гата ираз лехаш,
Ираз дита, дIаадац!
КIал – хий да, лил мо сийна,
Лакхе – малх ба, дошув мо...
Гато-м дуIа тIадех шийна,
Цунца ираз долаш мо!
Дилла а лелаш йола сигалара морхилгаш,
Жовхьара зIанарах ара да йолхараш,
Даьхенах къоаставаь со санна кхестараш,
Цу къулбаседера къулбехьа лестараш.
Шо лехкар малав-теш? Безам ба, чам боаца?
Е доккха дов да из, кхоачалуш ва доаца?
ХьагI я из къайлагIара, шун юхь ца елийтар,
ДоттагIий вол я из, шо удаш лелийтар?
А, кIордадаьд шоана, сигала лелараш,
Къе дада лаьттилгаш, беркат ца телараш...
Шо даим мукъа я, садоаллаш йоацараш,
Даьхе а Даьхенах къастар а доацараш!
Тхьовса мерза, бер са деза,
Оли-боли-да.
Бутт ба хьежаш шорта, хоза
Укх хьа ага тIа.
Дувцаргда аз хьона фаьлгаш,
Иллеш доахаргда.
Iа хIанз наб е, къайле бIаргаш,
Оли-боли-да.
ТIош тIа гIолла теркаш, Тийрко
БIеха талгIеш ю;
Текх берда тIа бирса нохчо,
Шалта ший иръю;
Хьо ма кхера, Iаьма, къаьна
ТIемхо ва хьа да;
Тхьовса, наб е Iа сатийна,
Оли-боли-да.
Ховргда хьона, хье хьалкхийча,
ТIом фу зулам да;
Ког болларгба Iа лийта чу,
Герз бе долларгда.
Аз хьа нувра хатта кхоалаш,
Догамаш дергда...
Хьо хIанз тхьовса ираз долаш,
Оли-боли-да.
Хург ма ва хьо, турпал санна,
Долаш къаман дог;
Сога – наькъа водаш гаьна –
Лостадергда кулг...
Мел аз цу бус, ура ягIаш,
Хиш Iолегоргда!..
Тхьовса, малайк, делакъежаш,
Оли-боли-да.
Хьежаргья со, Iазап озаш;
Дукха дезаш хьол
ХIама дац са; деш ламазаш,
Дехкаш Iуйкъе дол;
Хеташ, хIана саготду-теш
Кхыча мехка Iа...
Доал ги далца алла наб еш,
Оли-боли-да.
Лур аз хьона наькъа водаш, -
Ер Iа лораде, –
Даьла сурт – укханга хьежаш,
Текъамаш Iа де;
ТIема юкъе хьай са хьовзе –
Iа цIи яккха са...
Тхьовса мерза, бер са хоза,
Оли-боли-да.
Седкъий хьалкхетача хана,
Форда талгIе хьоа ца еш,
Ше цхьаь доагIаш гу цхьа кема,
Шедоа гаташ сувсадеш.
Сетташ яц цун лакха мачташ,
Кхесторгаша тувсац го…
ХIара корах арахьежаш,
Йоаккхий топаш бIаргаго.
БIарга зелуш бац матросаш,
Капитан а зелуш вац.
Бакъда, хин кIалара кхерий
Цу кемана новкъа дац.
Форда тIа я моакхаза гIайре,
Из гIайре талгIеша юлл.
Боарзз ба цига миска латташ,
КIала – император улл.
ДIавеллав из, сийле ца еш,
МоастагIаша баьккха кIоаг.
Беза кхера биллаб лакхе,
Хьоадергдоацаш кулг е ког.
Из дIавелла ха хьаотташ, –
Уккхаз дувцар бакъдар да,–
Феца гIолла кема доагIа
Цу лакхача бердан тIа.
ХьалгIотт тIаккха император,
Шийла каша дите ший:
Салтий барзкъа да тIадувхаш,
ТIатуллаш – кхаь саьна кий.
Деза кулгаш чоал а техе,
Корта гIайгIане Iохец…
ТIаккха, ко долча тIавода,
Из ко безаме бе эц.
Францегахьа дуг цо кема,
Дего Францеца салоI:
Цига йисай къаьна гварди,
Цига висав къона воI.
Гучадоаллаше а лаьтта,
Кемо сигахIду ший нек.
Император хозлу цIаьхха:
Дог – детталу, бIаргаш – къег!
Майрра, шерра гIа а боахаш,
Кема тIара из Iовосс.
Новкъосташка цIогIа тох цо,
Маршалашка кхайкам тосс.
Цхьабакъда, цун гренадераш
Эльба-хина йисте боакх.
Россе, лайла, йоак цар тIехкаш,
Пирамидаш йолча йоахк.
Маршалаш а, дукхагIбараш,
ТIем тIа лийгаб – къиза кхел.
ХIаьта, вожаш, шпага ехка,
МоастагIашца барта лел.
Императоро, цу довна
ЭгIазвахе, ког Iотох.
КорзагIвале, Iо-хьал вахе,
Цо юха а цIогIа тох.
ВоI тIавех цо, ше хьалкхеваьр, -
ВоIал дезагI даьна фуд?..
Ах-дуне ший воIа лерхI цо,
Шийна духхьал Франци ютт.
Цхьабакъда, кхы делларгдоацаш,
ВоIо бIаргаш дIакъайлад…
Цунга хьежаш, берда йисте,
Император дукха латт.
Латт из, доаккха са а доахаш,
Латт, къаггалца анаюх.
Цун бIаргара лега тIадам,
ГIум кхехкаеш, лаьттах ух.
ТIаккха ший кема тIа хов из,
Корта Iочуберзабу…
Кулг лостаду бердага гIийла,
Кема юхадерзаду.