Хьада цIаста,
Хьада боарза,
Хьада аьшк шоай моллагIдола,
ДIохде деза са из цIер тIа,
Сайна мутIахьа хургдолаш.
ТIаккха жIов са ловзаяргья,
Цу аьшка тIа гIолла хьал-Iо,
Дергда нух цох, шоана дезе,
Езе ергья аз цох шалта.
Ворда соа ез шоана?
Диканд!
Из вIалла а хала дац.
Са-м сахьат тоаде а дийзад,
Ворда соа яр-м цхьаккха дац.
Атта да из: тIох-тIох-тIох,
Аьле гон аз IотIатох…
Хьона чIега без?
Хургба!
ФуннагIа вай хьадергда.
Уйла еш Iа боаккхе бутт,
Хьона дагадохаргдац:
Пхьара дуларгдоацар фуд,
Фу оатхал цо хьаергьяц.
Хьада цIаста,
Хьада боарза,
Шоашта дезар а хьаала,
Хьаэцаргба аз сай моарзагI,
Хьаллоторгба цIера ала.
Белаш, целаш, говра ланаш –
Дулургдоацаш цхьаккха дац…
Цхьабакъда, тамаш я чIоагIа:
ЙиIий дог хьаделла дIоагIа
ХIанз а вIаштIехьдаьннадац.
Зизашца еррига аре хозъелча,
Гаьнашта гIа теха, хьу къовлаелча,
Хьоарчаргба са дегIах гуш боаца ала,
Юха а дийнбергба бицбенна бала.
Массаза тхо цхьана лелашдар ара,
Цхьаккхача хIаманца, ловзарца мара.
Кхы уйла яцар тха. ФуннагIа хилча а,
Сагота дацар тхо тхоаш цхьана хилча.
ЦIагIара хьовла а дахьаш из йоагIар,
Цох нийсса ах-хьовла цо лора сона,
ХIаьта аз, аренца дукха го баьхе,
МорхI биззе зизаш дай, дIалора цунна.
Шин бийсан да, аьнна, нахагар вошас
Дена из кинижка аз доага мишта дир,
Е бахьан фу долаш кIаьнкаца лийтар со –
Аз цхьаккха сай къайле цох ложкъайицар.
Массаза тхо цхьана лелашдар ара,
Цхьаккхача хIаманца, ловзарца мара.
Кхы уйла яцар тха. ФуннагIа хилча а,
Сагота дацар тхо тхоаш цхьана хилча.
ХIаьта а тахан са дег чу ба бала –
Цхьа къайле аз цунна дIахайтаяц,
ДIаала лоархIавац, мотт кIалтIабалац,
Фу дича бакъахьа да айса, хац.
Из-м хIанз а елаш я заггIе, цъан хана мо,
Со баге йийллача цу хIамо вут…
ФуннагIа хуле а, дIа-м аладезаргда...
Из хьатIабайта Iа – Тушоле бутт.
Саг везавеннача сагах
абзоша «безам лаьцаб» оал
– Безам, лаьца оалхазар ше санна…
– Мишта кхетаду, поэт, Iа из?
Укх вай юрта, нах сел дукха болча,
Цу хозала мишта бергба низ?
Безама фуд хац «есарал» яхар,
Малх мо мара, лаца из йиш яц,
Лочкъалургбац безам цхьаннена а,
Гораоттабе из могаргдац.
Тарлу, боккха низ тIа а бахийта,
Из Iа хьайна караберзоргба.
ТIаккха малх мо бIайха хинна безам
Ша мо шийла хьона короргба.
– Цхьаькха де мегаций – Iаьржа бийса
Хержа, говраца из бодабе?
– Цо хьо хье дIахьоргва дагадоаццаш,
Хьона ца могаш духьале е.
Лоалахочо, хьа бала дIахайча,
Лургья хьона ший говр, лургья топ,
«Лаца Iа хьай безам, къонах!», аьнна.
Бакъда, безам лургбац хьона цо!
Безам бехац, сагIа дехаш санна.
Безам рузкъа санна лехаш бац.
Безам шиннена юкъе ба хулаш,
Кхаьннена из бекъалуш а бац.
КIоарга хьаькъал дар е дацар аьнна,
Безам карабоагIарг ма бац хьа…
Низаца из лаца а ца гIерташ,
Безам хьай безамца лаца Iа.
Фу хила йиш я
ДукхагIа дезаш,
Е хьамсарагIа
Бочача Даьхел!
Сай юрт гу сона
Се гаьнна лелаш,
Бале а никъ са
Хала е бIаьха.
Боад боллашехьа
МаьркIижа хана
МоцагIа хиннача
Цу деношкара
Хьахозаш хул со
Уж Iеха жIалеш,
Уж Iеха говраш
Цу цонашкара.
ДIайхача бордашца
Чам болаш мел аз,
Цу лоамий бовхьашца
Турпала къувсаш,
Уж лоаман чхараш
ТIакIалтIа кхувсаш,
Лоамашкар доагIача
Сай хьоаме Кубана
Из шийла хий.
Баьдъерзаш латт аре,
Баьдъерзаш латт сигле,
Дунен тIа тамашне
Цхьа сатем эттаб.
Доахан да лоам тIара
IокIала доагIаш,
Боккхий нах доаханна
Духьала баьхкаб.
Истий ба дувцаш,
Шоай балаш, хатараш,
Хьалхарча замалахь
Хиннача бесса…
Са хьоаме оагIо,
Са хьоаме Даьхе,
Са ховха безам,
Са дег чу бесса.
Наькъаш а цаIаш да,
ЦаIаш да балаш,
Хьа гIозал – са гIозал,
Хьа гIайгIа – са гIайгIа…
ФуннагIа хиларах,
Юстар ца воалаш,
Со хьоца хург ма ва,
Са хьоаме Даьхе.
Хьо еле – веларгва,
Хьо елхе – велхаргва,
Хьо йоацаш се вусе
Со вала кийча ва.
Хьа аре – са аре,
Хьа раьгIе – са раьгIе,
Хьо йоацаш йIовхал яц,
Са хьоаме Даьхе.
Йицъенна гIайгIа,
Бицбенна бала,
Массаза яхийла
Са хьоаме Даьхе,
Са безам, са йIовхал,
Са гIозал, са бохам,
Са курал, са йоакхо –
Са хьоаме Даьхе!
Мел гаьна хиларах,
Мел хала хиларах,
Хьа гIулакха отта
Со кийча ва,
Бала а бошоргба,
ГIайгIа а яййергья,
Хьамсара са Даьхе
Хьа воI со ва!
Саьрг мо догIа делхар.
ТIадамашта готта
Яр еррига аре.
Зовне илли декар.
Тамашийна илли,
Хеталора, гIетташ,
УрагIъух, хьалкхача
Лакхаленга гIерташ.
ЙиIий бера пандар
ГIайгIане бар бекаш,
Ховхача кулгаша
Ловзабора из.
ЗIамига бар пандар,
ЗIамига дар кулгаш,
Цхьабакъда, ашарца
Бар бIубенна низ.
ДогIа делхар шийла,
Пандар бекар гIийла,
Шийна тIехьа вехар,
Вига гIерташ дIа,
Са кара а доацаш,
Дог са делхадора…
Бар иллеца бовзаш
Боаца бала цхьа.
Цхьабакъда, хьахьежа,
ЙиIийна со вайра,
Соцабир цо пандар,
Илли соцадир,
КIаьда елаенна,
Боча елакъаьжа,
Ховха безам бувца
Йиш дIайолайир.
Латтар со, дог-доахаш:
Ашарца а доацаш,
Иллеца цо хIанз-хIанз
Йоаккхаргья са цIи.
Дар из илли шийца
Йоккха тамаш йолаш:
Дог цо ловзадоаккхар,
Кхехкадора цIий.
Цкъаза шортта, тайжа
Пандара оаз хулар,
Цкъаза кхуркхал санна
КорзагIйоалар из,
Безам бар ашарца,
Эздел дар ашарца…
Лоаман мехкарашта
Бовз пандара низ!
Латтар со ладувгIаш,
Дагахь чIоагIа хьогаш,
Сайна цавовзача
КIанта иразах.
Латтар со ладувгIаш,
Дог-тийша а волаш:
Ер деррига дуне
Ба цу йиIий мах.
Ашарца, дешаца
Яккханзар цо са цIи,
ЙоIо лекха из йиш
Кхычоа лаьрхIа яр.
Кхывар вар цун дег чу,
Йиш лекхача хана…
Бакъда, цо мел дувцар
Са дагара дар.
Са безам бар бувцар,
Са гIайгIа яр ювцар,
Са дег чура йоагIаш
Яр цун хIара оаз.
Цудухьа со латтар,
ГIайгIане ладувгIаш,
ДогIо вошавелга
ВIалла зувцар аз.
Цудухьа дар сона
Дега чIоагIа хала,
Цудухьа гIайгIа а
ЧIоагIа хала яр.
Сайца боаца безам
Бовза гIерташ,
Кхычоа
ЛаьрхIача ашарга
ЛадувгIаш со вар.
ЗIамига из йиIиг,
Боча лоаман зизилг.
Цунна тара дукха
Вай лоамашка бах…
Мишта хайнад цунна
Са дег чура уйлаш?!
Са дег чу бIы белла
МалагI гIайгIа ях?!
Къонал дагаеха,
Латташ ха яьккхар аз…
Хьа Iадика хийла,
Лоаман эздий йоI!
Со дIавода, дег чу
Хьа сибат а ийца.
Са ираз хилара
Тахан из а тоъ.
Хьа Iадика хийла,
Ираз-аьттув хилба.
Хьа ашаро дега
Йир са даьра чов.
Из чов ерзалехьа,
Сай сатувсамашта
Iа, къинтIера яьнна,
Гештдар сона лов!
Вахар – тIоасагар мо лоаца да.
Йоах, из вайна юхлург денна да.
Цхьабакъда, да цунца вицвалар а,
Вицваларца сахьувзар а да.
Совдукха ше ваьхав, аьнна хеташ
Вола саг – из атта короргвац.
Вахара хозленех виза ваьнна,
Iаьхартенга цхьаккха вахавац.
Кхер со, се къоаналга дIа ца кхачар…
ХIаьта а цхьа сурт са дег чу да:
Уйлаш гIерташ я седкъашка кхача,
Зиза теха Iаж мо сигле я…
Сердал…
ВIалла дIайовргйоаца сердал,
ЙоагIа, эттIаеш из сиглен баьдел…
Вахар – тIехьа…
Хьалхашка – абаьде.
Деррига могаргда хьона, саг,
Деррига дулургда хьона, саг,
Седкъашка а кхаьча, цIавоагIаргва,
ХIана аьлча, низ бенна ва саг!
Саг, хьо михашта соцалургвац,
Саг, хьо хатараша къарвергвац,
Лоамашкара ша бошабергба Iа…
Хьона дулургдоацаш дукха дац.
Деррига могаргда хьона, саг…
Хозача дешаца дIохде дог,
БIайха кхача бенна хьаьша хьаста,
Миска теве…
Хьона дукха мог!
ГIайгIане хьай уйлаш хьесташ вагIаш,
Хийле сахиларга воал хьо, саг,
Дегах кIацхал дахча – мог ца воха,
Хьай Iоажалца, велаш, къувса мог.
ЦаI да, могаргдоацаш хьона де:
ГIозал йоаца къоанал эшае…
Шийла догIа доагIа ара, саьрг мо,
Халхадувлаш, вIалла соцаш дац.
Чухьекх корех. Кораш кIайлуш доагIа,
Арахьежача хIама гуш дац.
Шийла догIа делх, уж гаьний гIанаш
ТIоададеш. Хьахургба цар тIа шалг.
ВIалла саца ца тугача догIо,
Шийлача догIо шелдаьд са цIалг.
Шенвеннача сога йоах са дего:
«ЦаI мукъагIа кIалхардаккха гIалг.
Аравала, къалуш доагIа гIаьнаш
ДогIах лораде… Дита ер цIалг»
Гаьний гIа санна са вахар лусташ,
ДогIа делхаш да, са сабар дусташ.
ДIадахар вале а дагадоаллаш,
Хинна цIи бIаргашка йоагаш я…
«Хьо – са IиндаргIа да» яхаш сога
ГIадж хьакхувдаеш къоанал а я.
Со, цу къамаьла раьза а воацаш,
Сай бIаьстенна духьалваха гIерт.
Къоанало, «Хьо – IиндаргIа да», яхаш
ДIа ца вохийташ, со юхатетт.
«Къоанал, халахь, хьо да са IиндаргIа, –
ЦIимхара тIачовхаш жоп лу аз. –
Вожаргва со, сай ха хьакхаьчача,
Вахара сай никъ чакхбаьккхаваьлча.
Бакъда, сеца ди доаккхаргдац аз».
Вахар – лакхаленга бода никъ ба,
ГIерт цу лакхаленга кхача со.
Цудухьа васкет ду аз: со велча,
Лоамашка дIадолла дакъа са…
ЛаьттагIара шовда арадаьлар,
Тоатолг хинна, гIоза Iодедар,
Къаденнача лаьттага цо аьлар:
«Со децаре-м хьох а фу дергдар?
Докъаденна, дом а, гIум а хинна
ДIахьадаьржа, дIа ма даргдар хьо,
Дунен тIа вIалла ца хилча санна.
Цхьаккха а хьо дац, ца хулий со».
Делакъежа, лаьтто цунга аьлар:
«ЗIамига дале а, лув хьо бакъ.
Сайна дезаш даьккхад аз хьо маьлха,
БоаттIабайташ хьога из сай букъ.
Сенна леладергдар аз хьо керча,
Сайна дезаш хиннадецаре,
Дега кIала, дега йIовхал телаш,
ГIерташ зуламах хьо лораде?».
ТIаккха боча хьаьста, из ший тоатолг
Фордагахьа Iодерзадир цо…
Ловзадаьнна тоатолг гIоза додар,
Лаьттан хобора чу гIолла додар,
Наьна басилга тIа гIолла бода,
Дира, бIайха гIайгIан тIадам мо...
Лоаман чIоже гIолла хьийдда доагIа
Са Инжич аренца паргIатдувл.
Со укхаза ваьв …
Цудухьа чIоагIа
Аренца са дог а ловзадувл.
Шорта я укхаза сердал, гIозал.
Зизаша ер аре сийрдайоах,
БIарга ла ма могга я цар хозал –
Цу хозало са дог ловзадоах.
Маьре додаш кийчдаь нускал санна,
Кийчъенна, хозъенна аре латт.
О, са раьгIе, дукхаеза сона,
Безам хинна хьо са дег чу латт!
Дега хьамсара йола сай нана
Йолча мо, хьо долча воагIа со,
Са Инжич. Из нана яйча санна,
Хьо дайча а паргIатдоал са са.
Арено са дог дIахецац цIаккха –
Со укх мехка воI ва, хьаьша вац.
Хьоаме раьгIе,
Са берала ага,
Хьоцара са безам хадаргбац!
Шераш хилда лоамаш санна дика.
БIаьха хилба шерий шера никъ а.
Хьаьший хилба соца моака декъаш.
Байташ хийла сийрда, зовне екаш.
ЙиIий дIайха дош а хилда ховха,
Ма бовзалба цунна вIалла бохам.
Хийла бIаьстенаш цахаддаш вайна.
Вахар – бIаьсти санна бIарга тайна.
Хи чам мишта ховргда сага, нагахь санна,
Даьккхадеце хий ца молаш массехк ди?
Ше леладер фу хIама да мишта ховргда,
Корта беце леладечун маIан де?
ДоттагI атта коравоагIар хьайна вайча,
Цунца оагIув била сих ма лелахь хьо –
Атта къастаргва из хьоцар, хIана аьлча,
ДоттагI яхар фуд ха таац цунна хьоа.
ЗIамига кхерильгаш чIовгаш чу увттаду,
Ер дезадараш-м укх лаьтта чу овттадаьд.
Доккхий да шира тIой,
Къегаш а дац уж,
Цхьабакъда, гуш-м да уж,
ЛадувгIаш да уж.
Мел дукха хов царна уж шира дувцараш,
Къаьнара хиннараш,
Шира цахиннараш,
Мел кIоарга поэзи хезай-хьогI царна,
Ширача тIошта,
Iов уллача тIошта.
Дайнад цу шийлача ширача тIошта
ХьоалчагIаш,
Довнаш,
Из нах къиза боабар.
Турпалий дIайхача цIийла уж лувчадаьд,
Жероша шоай бIаргахишца уж цIен а даьд.
Дувцац цар мел дайнар,
Мел ховр а дувцац,
Ширача кхертIоша,
Шийлача кхертIоша.
Сов-беза бола цхьа кхера хьабаьккха,
НаIарга соца а венна цхьан юккъа,
Чувоал со элгаце, доккха са даьккхе,
Деша со волалу тархьар сай халкъа.
Ер да из, Iазапа загала-йоазув,
Массехк укх бIаьшера укхаза да из,
Кхертош тIа секаш да даьха.
Уж даьхар,
Укхаза цхьанхана чуваьлла тутмакх ва.
Вахарах догдилла тутмакх…
Са да ва из.
Тахан укх кхерашта гуш дар кхытайпа да,
ГIозала иллеш да акхарна хозараш.
Вахар а цар тахан дикагIа да дуккха –
Мел дукха да царна хьадагадохараш.
Нахага деррига керда да тахан,
Вахар а керда да,
Керда я йоакхонаш…
Кхаш оахаш трактораш цу тIошта гобаьккхе
ДIайолх –
Хьал ца хьедеш къаьнара бохамаш.
Йолалу со никъ боацача гIолла,
Доагаду аз тIехьара тIаьш сай.
Харцдар тIацаэцаш хилар вIалла –
Деза лораде из Iадат вай.
Даьра чов кулгашца тоIаергья,
Сихха цучара хьадаьккха тIаьск,
Со дукхагIа Iехалора аьнна,
Ховш да: кхел са аттагIа хургьяц.
Юха а са кема, талгIеш тедаш,
Цадовзача дарза духьалъувт,
Соца вац хьо, сона халахеташ,
Цудухьа со догIа долчахь уд.
Тахан лоа ул коа тIа, кIай кIувс хинна,
Кхоана хий а хинна IогIоргдар…
Тахан хьайга долчун хам беш хила,
Юташ дег чу долчун сийрда лар.
Гаргарчарна доал де гIерташ хул вай.
Цхьабакъда, цхьа хIама-м зийннад аз:
КарадоагIий моллагIа алмаз,
ЧIугача из отто гIерташ хул вай.
Лоамашкара Iадаташ да хала.
Цхьабакъда, вай мохк камаьрша ба.
Нагахь санна хьаьша воагIий – хIара
ЦIагIа из тIаэца кийча ба.
Кийча я вай халкъа хIара фусам
Цунна яа-хIама оттае,
Къаьстта латташ долча хьаьший-цIагIа
КIаьда мотт билла из вужаве.
Фусам-нанас, чIоагIа кадай хьайзе,
ЦIи хьаллотаю, шу оттаду.
Моака хьадаларга ца а хьежаш,
Шийга кийча дар Iооттаду.
Мичахьара воагIа, мича вода,
Яхаш, хьаьшийга вай хетташ дац.
КIаьдвенна хургва из, е шелвенна,
Сов хаттараш тела хоза дац.
Ше хьааргда цо бакъахьа хетар,
Шийна дезар а хьааргда цо,
Ше малув а, мичара ше ва а –
Деррига аргда. Сих ма ле хьо.
Кхоана Iурра хьаьша сомаваьлча,
Хьо из новкъа ваккха сих ма ле.
Шортта, сих ца луш, из кийчвалийта,
Наькъа баа кхача цунна ле.
Уж Iадаташ леладе вай деза, –
Хьога кхоачаргда Iа леладаьр.
Хила тар ма лой, хьо хье а кхоана,
Наьха цIагIа хьаьша хинна Iар.
Ферташ санна, морхаш тIа а кхехка,
Кертах морхий чоалбаш хьоарчаяь
Латт Кавказа лоамаш, Iочухьежаш,
Лохерча лаьтташка делакъежаш,
Лоамарой лорабе чIоагIо яь.
Хиш гу царна Тийрк, Кура, Риони:
Лоаман михаца уж ловзаш да,
Дукъан ганаш тIара чухехкалуш,
Чхараш тедаш къахьегаш уж да.
БIаьсте лоамашка дашача лайво
Лохера хин хьоарсамаш хьалдуз,
Къамаргара машара ашараш
Лекхаш, талгIенаш берда тIа тувс.
Баьццарча цу дийхкашта юкъера
Кура сай, цецбувлаш, царга хьеж,
ТIаккха бай тIа гIолла болалу из,
Ший муIаш тIа сигле ловзаеш.
ЯгIаш я къаьна га,
Ловзадеш михаца гIаьнаш,
Дукха хов баьццара корта цун
IиндаргIа лоаттадеш ба.
Къаьна га –
Гаьнарча берала теш хинна латташ я
Даь коа тIа.
Iаьржа коаст
Къаьнача муашца белгалъяь я.
Мел хиннад укхаза
ГIозача ираза денош!
Къаьнача овлаша
Хетольгаш керда хийцад…
Мел дукха догIаша
Лувчадаьд хьа ховха гIаьнаш,
Мел дукха такилгаш
Укхазар урагIъихад.
Iа новкъа ваьккхар со,
Ер дуне дикагIа довза.
Лийннав со массаза
Сай дег чу лелаеш хьо.
Хьалха мо укхаза
Iовижа пурам да сона,
Хьалха мо хьай Iийне
Вужавий, тхьовсийта со…
Хьай къонал,
Са берал
Долча юхавига со.
Хьалха мо
Дувца Iа сона уж хьай хоза фаьльгаш,
Ер дуне иразе хиларах
Тешавеш со,
Вахаро доагадаь
Деха дог гIоздоахаш са
Айтэча кхо шу далара хетаяь
ВоI са,
хьа вахара никъ бIаьха хила мег.
Никъ хала хиларах,
ша бетташ хиларах,
мух хьекхаш хиларах,
дарз хьекхаш хиларах,
воха ма вохалахь,
юха ма валалахь!
Цул совгIа, са воI,
хьо вожа ма вожалахь!
Вахара халонаш котъяьнна, воже хье,
Сабарца хилалахь,
сатохаш хилалахь,
дег чура хьай сонтал, кагйий, дIаяккхалахь –
деналах ца вохаш,
юха хьалгIатталахь!
Цул совгIа, са воI,
кхы вожа ма вожалахь!
ВоI са,
хьо дегаца деррига гуш хила,
кIаьда дог сийрда да из аьрзе бIарг санна.
Хьай нанас мел дийцар,
Дас хьалха мел даьхар,
Диц ца деш лелалахь,
Лорадеш лелалахь!
Цул совгIа, са воI,
Iа цIи лораелахь хьай!
ВоI са,
хьа моастагI, хьох доацар а дийца,
хьо бIехве отте –
хьо воха ма вохалахь,
из бIехву йоахараш
дувца ма отталахь,
цу ий тIа нийсвала цунца
ма гIорталахь!
МоастагIчо дийцачох
бакъдари доацари
эзделца дисте
къоастаде хьажалахь!
ВоI са,
камаьрша хьо хилалахь массаза,
хьайгара дийхар ца луш саг ма виталахь.
Эсала, доастама
цIаккха ма хилалахь.
Цхьабакъда, Iовдала
чугIерташ болчарца
довна а вахе, Iа
хьай сий ма доаделахь.
ХIаьте а, Даьхенга
хала ди доагIе,
хьо оарцагIвалалахь,
юха ма валалахь.
Хьай букъ тIехьашка
из хьай халкъ латталга,
Хьайна тIехьашка
хьай Даьхе латталга
диц ца деш
дунен тIа мел ваха вахалахь!
ВоI са,
хьай нанна хьо дика воI хилалахь.
Хьалкхийча, цIагIара хьо ара варгва,
Вахара боккхача новкъа хьо варгва…
Даьхе, ер фо санна, къонгашта езалга
Кхетадеш,
диц ца деш, массаза хилалахь!
Ший Даьхе йицъяьр ший вахарах варгва…
ЗIамига ва хьо, воI,
ХIанз кхетадергдац Iа…
ХIаьта а,
диц ца деш, Iа дагалоаттаде:
харцахьа доладаьр
харцдолаш чакхдаргда,
бакъхила хьо гIертий –
хьа бокъо тIаяргья.
Харцонах, зовзалах
хьай дог Iа лорадой,
цу Дала хьа вахар
иразах дузаргда,
денал а лургда хьай
цIи лакха лоаттае!
Са хьамсарча юрта йисте гIолла
Хьийдда дода хий, ший пурхаш беш,
Боалий гаьнаш урагIъяхай лаккха,
Са хьамсара юрт дIахьулаеш.
Доккха дикахетар хургдар сона,
Яларе хьо деррига из гуш:
Хин талгIенаша мишта ду халхар,
Боалий зизаш лаьтта мишта дувш!
Арен зиза,
Боча, ховха зиза,
Дуненна ший хозал телаш да,
Боалий зизашта мо, цу зиза а
БIаьстено ший низ дIателаш ба.
Сай дегчура безам бIохбергболаш,
Йоккха цIи хьаллотаергья аз,
Хьийдда додача хи йисте этта,
Хьога дIакховдабергба аз из.
ТIаккха боча елалургья сога
Хьо – са езар, ховха зиза са!
Хьо ма дий из боча, ховха зиза,
Хьо ма йий из, дега езар са.
Доккха дикахетар хургдар сона,
Яларе хьо деррига из гуш:
Хин талгIенаша мишта ду халхар,
Боалий зизаш лаьтта мишта дувш!
Лаьтта оахаш воалле саг –
Дика деш из воал.
Ялат дIадувш воалле саг –
Дика деш из воалл.
Дика деш хьо ваьлла вале,
Бийсан хьай наб йоаяь яле –
Кхоана гIозал гургья хьона.
Хила дика деш!
Гаьнаш дIаювш воI хьа воалл –
Воалл из дика деш.
Комсаш дIаювш цун воI воалл –
Воалл из дика деш.
Йола, хургйола са тIехье,
Васкет да са шуга тIеххьар –
Массаза къахьегаш хила,
Хила дика деш.
Хьаьнала къахьегаш вар
Нагахь мара вац.
Тахан таро йолаш вар
Харцох къахкаш вац.
Харцо котъяьннаяле а,
Вала мо хала дале а,
Цасоцаш, юха ца воалаш
Хила дика деш.
Халахь, бакъдар оттаргда –
Хила дика деш.
Теша, харцо харцаргья –
Хила дика деш.
ХIаравар вайх бакълувш хуле,
Хьаьнала къахьегаш хуле,
Бокъо котъяргья вай тIаккха,
Харцо эккхаеш.
Хила дика деш!
Дуненна эшац вай дошо –
Цунна дика эш,
Дуненна эшац вай дото –
Дика цунна эш.
Воча наха гаьнаваьле,
Iовдалчарна къинтIерваьле,
Даьла духьа ду аз, аьле,
Хила дика деш.
Хила дика деш.
Кастта ах-бийса хургья укх шахьаре,
кораш да дIадовш,
хеталу, цаI вокхан тIеххьа
баьддерзача пенаш тIара
хьагувтташ латташ мо
сийна, баьццара, IажагIа сердалон оалхазараш…
Гуш доацача,
хозаш доацача гIаний морхаша
оагадергда бийсан шеллуш латта фо,
тIаккха из Iодолалургда
гурмат хинна ядача урамий
асфальта тIа гIолла.
ДIалоацаеннай бийса,
оарц дехаш теха цIогIа а
цун бухага кхоачаргдоацаш
кIоарга йола,
боарам боацаш йола бийса.
Цхьабакъда, сона холу,
сайна хозахеталга
зIамига хила, укх бус,
укх сигленна кIала,
укх лаьтта;
сайна езалга
йоаккхайоацача йIовхала гала –
сай дегI а сай са а шийх латташ йола;
сай безам боацилга,
Дала хьа мел кхеллача хIаман
къайленаш хара духьа а,
йоккхагIа хила,
се йолчул!
Кхохкаденна фо докъаденнад,
ИйттIад лаьтта деррига, хий доацаш,
Гаьнаш а латт, гIаьнаш матардаха,
Хьоарсамаш, хий доацаш, докъаденнад.
Говрий таташ хоз тIехьашка сайна…
Дошлой боагIа сиха, еза ферташ,
Iаьржа байракхаш уж йолаш санна,
БIайхача михаца ловзаеш.
Малха духьала, ца къахкаш вIалла,
Болх уж сиха, йIовхалах ца башаш.
ТIакхувш латт уж.
ТIехьакхийннаб сона…
ДIахо болх уж,
Совца дагабоацаш.
Садикъад са, са доаккхалац сона,
Царга кхайка низ а бисабац са.
Дуне дIайха да,
Цу пхьара кхуврч мо,
Са хьалдаьккхача къамаргаш Iувжаш.
Йоагаю къамаргаш,
ЦIеро санна…
ХIаьта дошлой сиха къайлабайлар,
Малха духхьала тIабахар майрра,
Цун доазон тIа байлар, хетаргахьа…
Цхьаккха юха а хьажанзар сога…
Iобижар цар айбаь хинна дом.
Малаш дар шо?
Мича долхаш дар шо?
Мича даха сихденнадар шо?
ДIаяхар хьо,
Цхьаккха хIама йитанзар Iа юхе,
Пена тIара сурт а хьай
Iодаьккхар, йиц ца луш.
ДIаяхар хьо.
ТIаккха сенна
Хьежаргва со тIехьа?
Хьо дIаяхарах ца тешаш,
Дог да детталуш.
Дехаргдац аз,
ДIа ма гIо,
Е юхайола, яхаш,
Вай шиъ къаьстад…
Кхы юха вай
ВIашагIкхетаргдац…
ДIаяхар хьо,
Кхы со волча
ЮхайоагIаргйоацаш…
Бакъда,
Уж хьа бIаргаш-м хьоца
ДIагIо тугаш дац.
Хье дIайодаш
Уж хьай бIаргаш а дIахьо Iа хьайца,
Сона гIанакхелахь духьал
Ма ахийта уж!
Са кер чура а дIагIо,
Хье
ЦIагIар йодаш санна,
АттагIа хургдолаш сона
Хьа безам бицлуш.
ДIаяхар хьо,
Беррига хьай боахам
Хьайца ийца,
Дитанзар Iа
Хье да йола цхьаккха хIама сона…
Цхьабакъда,
Дисад са кер чу дог са,
Лешаш цIийца.
ДIахьо из а,
Хьа ма дий из…
Дицденнад из хьона!
Мичахьара бенаб сона
Ер са мукъам?
Мичахьара бенаб сона
Ер ши ткъам?
Мичахьара бенаб сона
Лакхаленга
Сатувсара боккха безам ер?
Мичахьара ений аьрзий курал?
Цхьаккха тайпа боарам боацаш бола,
Бердаш доацаш, чаккхе йоацаш бола,
Дег чу баха бала?
Мерза гIозал?
Хьалкхача ца могаш аз дитача
Лоамашкара денадий-хьогI уж,
ГIоза кхаъ царгара сона бахьаш:
Акхаргара дIаволале, яхаш?
УрагIа со дукха хьийжав царга –
Лакха дар уж…
Бовхьаш гуш цар дацар…
Хиш а тоатолаш а дукха гора,
Амма, сай никъ сона корабанзар.
Гора сона, цхьабараш бар майрра
Шоай никъ корабаь,
УрагIа болхаш,
Шоай кхелага,
Е шоай лакхаленга.
Со цаI вар сай никъ кора ца боагIаш.
Лув-кхеро каст-каста футтарвора,
Чхараш кIалара дIаухар сона.
Цхьабакъда, са оаз чIожашка екар,
Лоамаша шоай хьаькъал соца декъар.
Миха къамаьл кхетаде со ваьлар,
ТIоа сегарах цакхера а ваьлар,
Дог са лаза, дела, делха даьлар,
Нах иллешца цецбаха со ваьлар.
Сиглено белар уж ши ткъам сона.
Дайра сона тIемаш, лаьтта латта,
Кхийтар со,
Мел гIо доацаш да лаьтта,
Кхийтар,
Доагаде мел да из атта.
Лоам бихьера хьийдда лай хьетт санна,
Дег чу дийшар гIозал, гIайгIа, бала,
Лотабелар къахетама ала.
…Кхетадир аз, из поэзи йолга.
Цу хьа Iаьржача бIаргаша,
Деладенна,
Чов йир сона,
Лазадоаккхаш къона дог.
Iурра хьалбоала дошо малх
Гацар сона,
Гацар,
Бийсан бетто седкъий мишта сог.
Жовхьар санна къегаш,
Гаьнаш тIара легаш,
Тхира тIадамаша
Моакхаз дошаду,
Форда талгIе йолча
Хьийдда дода тоатол…
Из деррига
ГIозал йоацаш сона гу.
Юххе ягIача миинга
Ткъоврона тIа
Ши кхокха ба багIаш,
Безам буаш ба.
Малх ба сийрда хьежаш,
Дуне хьаста гIерташ…
Дехача са дег чу-м
Йоккха гIайгIа я.
Из сай бала хьанца бувцаргба,
Хац сона,
Из сай гIайгIа хьанца ювцаргья,
Хац сона,
Соца бала бекъа
Саг са висавац…
Из бала, из гIайгIа
Соцар къасташ яц.
БIаьсти яьлар!
Вай шиъ юха вIашагIкхийтар …
Хинначул дуккха а
ХозагIа хьо я.
Цхьан хана Iа, елаш,
Лотабаь из безам
Тахан а са дег чу
Дийна болаш ба.
Хьо йоацаш сай вахар
Доацилга со кхийттав.
ХIанзчул тIехьагIа кхы
Вай шиъ къастаргдац
Со хьоца а волаш,
Хьо соца а йолаш
Дахаргда вай.
СовгIа
Эшаш хIама дац!
Мах баь варгвоаца дош дита гIерт со шоана,
Цхьабакъда, из йоазув вIалла хац-кха сона.
КорадоагIа сона дош, – цу сахьте диц а лу из,
ХIана аьлча, вIаштIехьдалац са дIаяьзде из…
Дезткъа шерал тIехваьннав со – из кIезига дац,
Царех кховзткъа шера дега сердал яйнаяц.
Дешаш дацар са саг атта кхетаргволаш,
Наьха дегаш сомадаха могаргдолаш.
Къаьнача цIагIа со вахар, уж сай иллеш кхоллаш,
ХIанз кхы зама эттай, иллеш кхытайпара долаш.
Маьлха зIанараша дог са сийрдадаьккхад,
Деррига са маьрша иллеш ткъамалдаьхад.
ЧIоагI а енна, шерра ека яьлча из сай оаз,
ДикагIдола дош хетадир сай Даьхенна аз.
Дуне тардича вай доана,
Ялата тардича дош,
Аз уж дешаш дIадувш баь болх,
Хетаргахьа, зехьа бац.
Къавеннав со, ха дIаяхай,
Вахар са чакхдоалаш латт,
Теш со, аз дIадийна дешаш
ТIа ца доалаш дусаргдац
Са ханнара я ер къаьна миха,
Са корта мо, кIай а еннай ер.
Оаха цхьана доладаьд ер вахар,
ДагадагIац, малагI шу из дар.
Михо эгаду цу миха гIаьнаш,
Ткъовронаш тIа оалхазараш дек.
Лов сона, ер миха дукха яхар,
Даьлагара цун ха йIаьхъяр дех.
Миха кIала ду дуккхачар хьоалчагI,
Кагирхой вIашагI а бетталу,
Къоаной багIа, дахар-денар дувцаш,
Шоай хьаькъал цар зIамагIчарна лу.
Бера хана денз-хьа илли доахаш
Ва со. Валлалца доахарг а да…
Уж сай иллеш бIаьшерашка дахар
Даьлагара дехаш а со ва!
ДIакъайлар аз, чIега теха, ниI,
Бицбир хьо йолча дIабоагIа никъ…
Цхьабакъда, цIа сона готта дар,
Цхьабакъда, са цIагIа гIайгIа яр.
Карт яь, сай ков аз чудерзадир,
Ара цавала аз чIоагIо йир…
Цхьабакъда, магацар йицъе хьо –
Фаьрго лекхар сона иллеш хьа.
ЧIоагIа лакха гIала еттар аз,
Хозаргйоацаш хьамсара хьа оаз…
Беттаца духьала ухар хьо.
Хайра сона, сай кхел йолга хьо!
Тхираша йошъяьча баьцаш тIа
IажагIа гIаьнаш Iолег,
Лоаман цу довкъашка гIолла
Гуйрен из шийла мух хьекх.
Мишта дохьийтаргда илли
Сай дега хьамсара волча
Сагага, деррига наькъаш
Дохк этта, дIакъайла хилча?
Да тхона юкъе уж лакха
Лоамаш а, уж сиха хиш а,
Наькъаш а долхаш да гаьнна,
Анайисте къайладувлаш.
ЙиIийна хье везаш хилча,
КIант хила веза хьо визза,
ДIакхоачаргволаш из йолча,
Наькъаш мел хала дале а.
ГIарагIураш я къулбехьа,
Сигленаш екаеш, йолхаш,
Со а лел хIара дийнахьа
ДикагIча деношка хьежаш.
Дог да са гIоздаьнна делаш,
Хургйолча бIаьстенга хьежаш.
Цхьабакъда, гIозалца дег чу
Воагаву уйлаш я яхаш.
Са илли – сийнача арений йиша я,
Са илли – лакхача цу лоамий йиша я.
Аз уж хьа къайленаш иллешца тохк,
Са дега хьамсара АьдагIий мохк.
Россеца да тахан са къам а, са халкъ а,
Вахар а иразе да тахан са халкъа.
Хьоца со хилча са балаш а дох,
Са дега хьамсара АьдагIий мохк.
Хьа лакха уж лоамаш дукхадез сона,
ПаргIата аренаш дукхаез сона,
Хьа къонгаш хестабеш аз иллеш доах,
Са дега хьамсара АьдагIий мохк.
Цо, тха юртара цIенош
ТIаьр-юкъа тIа
хьалъайдаь,
Берашта илли,
Царна тIехьа,
Царна тIехьа
удаш,
Фаьлга чурча
зурмаца
Доах…
Из воагIар
Шийна хьалха лаьтта керчадеш,
Бургац санна,
Цхьан аьрдигаца…
Дагабехар Байкала
берд,
Акай кхуркхольга
кIала…
ТIаккха чIагаргаш,
Чайкаш санна,
ЦIаьхха хилар
кIай ткъамаш долаш…
Шаьрачар гаьнилгаш
Эга йолаелар, дIаметтахьлийлхар:
Байкала талгIей
ловзарца…
Дагабехар Байкала
берд,
Акай кхуркхольга
кIала…
Хьайза мос йолча керта
Наштар тIа
БагIа
Кхокха,
ХIанз хеталу
Iа
Кхелла
мугI болаш санна…
Из мугI – кхокхилг
ГIетта боагIа
Са вахаре.
ВоагIар из,
Седкъий зIанараш дIа-хьа тетташ
белажашца,
Малхах корта
дIахьекхалуш.
ВоагIар из,
Ага санна,
Лаьтта
Цунна кIалха теркар,
Гаьнаш цунгахьа
лестар,
Бераш санна,
Цун дешашка ладувгIаш.
ВоагIар из,
Лоамаро –
Сийдола, сийлахь-воккха!
Массанена-м хийтар:
Из астагIлелх…
ГIетта боагIа кхера а
цIаьхха сецар…
Цецбаьнна чIоагIа
кхалсага балах,
IотIайийрза йоаллача,
соца ца луш елхаш,
ТIем тIа
Вийннача ший воIа…
Гаьнашта холу
Вай лоIамаш,
Вай уйлаш
(Царна-м
хов кхыметтале,
Сигален малагIча
метте
Дах хьаькъал дола
дийнаташ,
Цхьабакъда, вай доадаьд
дIоагIа,
Цар мотт кхетабе
могийташ дола…)
Хьона
тIеххьа
ДIайолх гаьнаш,
Сога шортта
лестадеш
Ткъовроний кулгаш
(Цхьаь делхаш да,
Са балано
вIашкадихьа,
IажагIа гIанилг…)
Сона къахет,
Къахет дегах,
ДIохдеш долча
Дегаза дегI
хьа.
Сона чIоаггIа
къахет
Дегах…
Меллашха,
ЧIоагIа меллашха,
Оалхазараш санна,
УрагIа йолх
сигленга
Гаьнаш,
Вай берала
Гаьнаш…
Iочулег
Сердала Iоакъингаш
Кхерий тIаьръюкъаш тIа…
ХIаьта кхераша,
царех селаIадаш деш,
Деррига уж цицхаш –
седкъилгаш,
Хьа когашка
кхувс,
Чегем юртара
Iаьржа бIарг бола
Балкхарой йоI…
Бийсан кулгаша
БIаргаш дIакъувл
деной, тIаккха
Денош дIатхьовс,
ЗIамига бераш санна,
Бийсай
мархIа…
Малх,
Хьамсара малх!
СовгIата ле тхона
ЗIамига
маьлха кIоригаш:
Тхога
циска кIоригаш я,
Тхога
жIале кIоригаш я,
Тхога
боабашка кIоригаш я –
Маьлха кIоригаш
яц-кх тхога…
Малх,
Хьамсара малх!
СовгIата ле тхона
ЗIамига
маьлха кIоригаш –
Оаха хьалкхеергья
уж,
Царех
Доккхий,
Догдика
малхаш хьадеш…
Со гIоргва,
Со дIакхоачаргва,
Сона короргда, шеко йоаццаш,
Азален доазув!
Цох тешаш
хилар ма дий
Поэт вер
сагах…
Библиотеке
дукха да кинижкаш…
Со-м урамашка гIолла
лел,
Ешаш йовхьамаш…
Со теш,
Лов сона
теша, тIаккха
Теш со,
Теш дешаех…
Ца тугаш теша
бIаргех,
Сай бIаргех.
1973-ча шера октябрь бетта 12-гIа ди
Малх а,
Тхира тIадам санна
Iочуул
ХIара
баьца мергIилгах,
ЙоагIаш хилча
хьо уллув…
О, шоана ховрий, ховрий шоана,
Мел гIозал я из – поэт хилар,
Цу баьца мергIилгашца цхьана
Массаза хилар, царца хилар!
О, шоана ховрий, ховрий шоана,
Мел гIозал я из – поэт хилар,
Къонача гаьна гIанаш санна
Массаза къона, къона хилар.
О, шоана ховрий, ховрий шоана,
Мел гIозал я из – поэт хилар,
Безама зиза, сиглен зиза санна,
Ловзадеш хилар, дезаш хилар.
Сай беза мухь
Аз айса текхабу,
Цудухьа Даьлага
Аз дехар ду:
Ма вига со
Сайбараш болча юха,
Царна хург сох
Бух боаца лоаман ахка.
Никъ боацаш бувца
Со шорта лел,
ГIозал е бала
Аз дIа-хьа тел.
Цхьайолча хана
Со цагуш хул,
ХIаьта а цIаьхха
Хьагучавувл.
Фу хургда дIахо?
Цхьаннена хац.
Ираз ма дувца –
Из лаьтта дац.
Укх лаьтта со а
Эшаш ма вац,
Цхьабакъда, сайдар
Аз дIалургдац.
Сино салоIам
Дунен тIа лех,
Кхела из дала гIерт
ТIагIолла тIех.
Шоаш хиннар хилча
Бакъахьа да,
Ер гIоза вахар,
Ер мохк, ер гIа.
Сай боча лаьтта
Ловш ва дIохде,
Магарах цунна
Со лелаве.
Шун гIайгIа, бала
Аз дIахьоргба,
Из сайца дIабахьа
Са ираз да.
Сай мухь ги белла
Со лелаш ва,
ГIозал е бала
ДIабекъаш ва.
Сайбараш болча
Ма вига со,
Дикана хург ма
Вац царна со.
Низ ба Iа сона,
Низах ца вуоха,
Сайца дIабахьа
Беррига буохам.
Дукха деннад вайна, вайна-м дукхагI дез,
Кийча да вай дов де, доттагIашца эгIа.
Цхьабакъда, мел гулдаьр, дом хиле, дIадерз –
Леладаьр дIадаьле пайда боацаш, зехьа.
Дунен тIара вахар дог-цIеналца латт,
ЙIовхал шоайла екъаш адам даха дезар-кх.
Цу хьай када тIара хьалъаййе хьай бат,
Сигалара седкъа го хьай бале безам.
Къахьегар адама Дала диллад.
Букъ хьал ца берзабеш, къахьийгад аз –
Ховш ма дий, чIоагIагIа мел сотто Iад,
ГаьнагIа, нийссагIа кхетаргда тIаьск.
Лоаман чхара тIера кхера лаьтта бежар,
Ирча туро баьккха корта санна кхесташ.
Тахан ул из маьрша, тIехьашкахь ца хьежаш,
Ховхача баьцаша ира оагIош хьесташ.
Баьца хац из кхера хьалха фу деш хиннаб,
Хац, цун денош хьалха сенах диза хиннад,
Хац из тахан хIана бисаб боацаш низ,
Уллув кхера боацаш хIана бисаб из.
Шийлача цу михца хьалха вошал дар цун,
ДогIашта, дуIашта духьаллаттар из.
Хийтар (сонтал дег чу ессар, цо дог мерцар),
ГIаьтта сигал баха тоъаргба ший низ.
Божаш латтар кхера, цо из кхетадора,
Цхьабакъда, къахетам цунна хацар бе,
Духьал мел нийсденнар къиза дохадора.
Юххера алийсар баьцашта юкъе.
Укхаза, укх баь тIа цхьаннена а хац,
Из мичара бенаб, из мичара бежаб,
Хьанца дов хиннад цун, хьанца хиннаб безам,
Цудухьа цу кхера бехк бе кIийле яц.
…Буц я новкъост хьесташ, цунга боча хьежаш,
ДIадахачун вIалла уйла еш из яц.
Иштта вай а да из: саг цавовзаш хилча
Цунца гIожа гоамал лелаеш вай дац.
Дунен балан доккха цIа хьо да,
Хьона цIаккха эшац даьра човнаш.
Уж цаерзийта хьакхелла да
Балан тIаьскаш, цахьийжа халонаш.
Хьай оамалаш хувцаш а хьо дац,
Гаргарчарна детталу хьо шортта,
Гаьнарчарех къахетам бу шортта…
Дог а да хьо,
Дог мара а дац!
Лоаман бихье, шанаша къайлача,
Лакхе гIолла лелаш маккхал да.
Укхаза, зIогала тIа лакхача
(МоастагI кхоачаргвоацаш) цун бIы ба.
Лаьтта гIолла лелаш долча вайна
Малх меллашха бодаш санна хет.
Маккхала-м, дале а цунца тайна,
Малхах дин тIа вагIа баьре хет.
Яа лоа мара хIама цахилча
Маккхал а моцало кIаладут.
ТIаккха маккхал, яа хIама лаха
ЧIоже дода… Лоаман бухь цо бут.
Баьде чIоже цунна хет хозагIа,
КIоарга ахка лоамал хет лакхагIа,
ЧIоже шортта яа хIама я,
Дайна оакхарий укхаза да,
Хьадж йоагIий а, даа могаргда.
Сигле йиц а енна, шийна йийза
Маккхал атта кхача лехаш да…
Уйла я цун духхьал гийг хьалйиза –
Тахан маккхал гийга есар да.
Хоза дуне дезаш воаш дале а,
Массанена хайча бакъахьдар:
Нагахь санна кертал гийг котйоале
Атта ахка гIоргва моллагIвар.
КIаьдвенна, Iолохвелар со
Кхера тIа салаIа аьнна.
Зизашца, баьцашца яр са
Гаргало, наькъаца санна.
Кхера бар, ший дешаш лувсаш,
Зизашца цхьа хIама къувсаш.
Цар къамаьл дар со цецвоаккхаш.
ХIаьта а кIаьдвенна чIоагIа
Со вацар хьалгIатта могаш –
Къовсамга ладувгIаш вагIар.
Кхерага ладийгIар аз:
ГIайгIане яр кхерий оаз…
Кхера тIа со дукха ваьгIар,
ЛадийгIар, ца йоалаш вас…
Кхерий из къамаьл чакхдаьлча.
Цхьа хIама кхетадир аз:
Укх дунен тIа хьа мел кхеллар,
Ши-ший аргIа йолаш кхеллад –
Тахан хьо кхера тIа вагIа,
Кхоана из хьа каш тIа багIа.
ГIозал еча елалу со,
ГIозал екъа кийча я со,
ГIозал еззачунца екъаргья,
Дезза дакъа цунна дIалургда.
Бала хул цхьайолча хана,
БоагIа, дуне Iаьрждеш сона.
Из цхьаккха сагаца бекъаргбац,
Бала болга сага хайтаргдац.
ГIозал дIа-хьа йийкъай аьнна,
КIезиглургьяц,
Меллургьяц.
Балан Iоткъам, мел бекъий а,
КIаьдлургбац,
Е лаьгIлургбац.
Бала михага а луц аз,
Боагабергбоацаш цо бай.
Додача хи чу а кхоссац –
Докъадергдоацаш цо хий.
Иштта ях со: массаза а
Нахаца сай гIозал екъаш,
Бала мел боккха хиларах
Нахах хьулбий кер чу лечкъош.
Бера хана коа тIа араваьлча,
Лоамий довкъаш сайна бIаргадайча,
Iуйрен маьлха зIанарашца къегаш –
Дукха ха яьккхар аз царга хьежаш…
Дицлургдац сона се дийна волаш,
Сийрда-цIе лоа ула уж сай лоамаш!
Бала Iувшаш лелаш волаш,
Сай Даьхенна гаьнаваьнна,
Са дег чу хьо дахар, зиза,
Моакхаза чхара тIа даьнна.
Iовкъара юкъера товнаш
Лехаш, цIи лотае, аьнна,
Духьалъухар сона зиза,
Моакхаза чхара тIа даьнна.
Дехка юкъе цIий кIаьд санна
Къегаш, массаза а соца
Хиннад, хIайкал санна, зиза,
Моакхаза чхара тIа даьнна.
Кхейсса-догIа делх,
Из соцаргда,
Ша бетт,
Из а, ховш да, соцаргба,
Морх дIагIоргья,
ЮхайоагIаргьяц,
Цхьабакъда, лар йоацаш
Цхьаккха дусаргдац.
Лоа а дашаргда,
Ша а башаргба,
Хий а дIагIоргда,
Шийна хьоарсам лехаш,
Укх дунен тIа мел дар
Лергда,
ДIадаргда,
Лараш-м юсаргья,
Даьчох бекхам бехаш.
Къонавар – къалургва,
ЙиIий хозал йовргья,
Чов а ерзаргья,
Буташ сийна муъ,
Мехках ваьккха лелар
Мехка цIавоагIаргва…
Хьа мел кхеллар хано
Сутара дIадуъ.
Бала дIабоде а
Корта кIайлургба,
Хий дахача гIолла
Хьоарсам дусаргда,
Дахча даьгадаьлча
ЙIовхал юсаргья,
Къонах дIакхелхача
Цун цIи юсаргья,
Цун дешаш, гIулакхаш
Даха дусаргда,
Наьха дегашка из
Ше а вахаргва.
Къаьна да дIаваьлча
Дезал бусаргба,
Шоай даь цIи а сий а
Цар лорадергда…
Укх дунен тIа мел дар
Денна дIадаргда,
Укх дунен тIа мел дар
Даха дусаргда!
Саги, оалхазари, гаи
Кхело цхьана лелабу.
Цхьана хул уж малх хьалкхеташ,
Малх чубузаш цхьана хул.
Цхьана хул уж
Iан шийлача хана,
Шоайла хьожаш, гIо цар ду,
БIаьсти яьлча,
Цхьана гIозал юаш,
Керда вахар цар дIадоладу.
Саги, оалхазари, гаи –
Къаьста хила цар йиш яц,
Дуне мел латтача хана
Кхело уж къастийтаргбац.
Чувола са цIагIа,
Со гIад а вугаш,
Iергволаш со волча,
Ди-бийса доаккхаш,
Чувола са цIагIа,
Хьаьша а хиле,
Хьай хала никъ бицбеш,
ВагIарг а волаш.
Чувола са цIагIа,
Вижа а гIатта а
Мотт короргья хьона
Укхаза паргIатта,
Чувола со волча,
Даа а мала а
Короргда укхаза
Хьона а сона а…
Чувола са цIагIа,
Кхоана хьай ларрагIа
Новкъостий, доттагIий
Бахкийта багIа.
Доккха во да-хьона,
МоллагIча хана а
Хьаьша чу ца воагIаш
Латтача цIагIа.
ХIана башанзар хьо, Аьлбоарз,
Деррига ер дуне тIема
ЦIерах лотаденна доагаш,
Адам делхаш долча хана?
ХIана башанзар хьо, Аьлбоарз,
Къаман сий хьалдаьккха Каьзим,
Къизача Iоажало лаьца
Тхоцара къастача хана?
ХIана башанзар хьо, Аьлбоарз,
Шийла бала,
Аьрга бала
Гунахьдоацаш кач а белла,
Къонгаш мехках боахаш байча?
ХIана башанзар хьо, Аьлбоарз,
ГIоза денош юхадаьхка
Къаман бокъо меттаэтта,
Къонгаш мехка цIабаьхкача?
ХIана башанзар хьо, Аьлбоарз?..
– Маца хул кхалсаг хозагIа?
– Къонахчоа из езаш хилча!
– Маца хул кхалсаг кIаьдагIа, сатохаш?
– Къонахчоа из езаш хилча!
– Маца хул кхалсаг чIоагIагIа?
– Къонахчоа из езаш хилча!
– Маца хул кхалсаг къонахчоа мутIахьа?
– Къонахчоа из езаш хилча!
– Маца хул кхалсаг дега хьамсара?
– Къонахчоа из езаш хилча!
– Маца хул кхалсаг цецваллал хоза?
– Къонах цунна везаш хилча!
… Лоа делхаш дар…
Лайга хьежар бер,
ГIад а ухар бер:
– Лоа кIай да, шекар санна! – яхаш.
Говр хи тIа йига кIант а
Илли доахаш вар:
– Лоа сийрда да,
Са езар санна! – яхаш.
– Лоа кIай да, къаьна саг мо,
Вешта аьлча, со санна! –
КIайвенна къоано латтар, яхаш.
… Лоа-м делхаш дар…
Бутт а дIалаьцаб цхьаь латтача гаьна
Ткъовроний гизгий мазо,
Дуккха зIамига гаргаш йоахаш цу беттах,
Бера ийккха Iокхийттача
Ингале оаркхингах санна.
Мух а лел,
Ше цхьаь новкъа ваьнна саг мо,
Сатем байна.
ДIара морх а, лаьжг санна йола,
Чхарах дIатоссаенна латт,
Бийсан Iаьржа кIув IотIаухийташ,
Бийсан тувладенна долха наькъаш
Боадонна дIамархIадехкаш.
А, со везац хьона.
А, везац.
Iаьржа хьаргIа кхест ма йоахий,
Вайна гонаш доахаш,
Дикъа дохк эттад ма йоахий,
Лоамаш къайладоахаш,
КIоарга лоа диллад ма йоахий,
Вай мохк къайлабоаккхаш,
КIантий бисабац ма йоахий,
Де йиш йолаш доаккхал.
Бакъда шоана – Iаьржа хьаргIа
Я сигала кхесташ,
Дохк а эттад мехка дикъа,
Морха таралесташ,
Лоа а диллад укх вай мехка,
Iалаьмате кIоарга…
Цхьабакъда, вай кхийннаб кIантий
Дег чу нийсхо йоага.
Селхан чоалхане мел хиннар
Доаккхаргда цар цхьалха,
ТIаккха дIаяргья боадо а,
Хьалкхетаргба малх а.
Дохк дIагIоргда, лоа дашаргда,
ХьаргIа гаьна яргья,
ТIаккха тоалургда вай вахар,
Халкъа аьттув баргба.
ХIама хоалац.
Лоамаш, ахкаш, чIожаш
Боадоно дIакъайладаьха латт,
Лаьтта кIала санна баьде
ХIама хоалац.
Лоамаш, чIожаш
Боадоно дIакъайладаьхад,
Лаьтта кIала санна баьде
Я дунен тIа.
Къахьегаш аз сай низ кхобаьбац цIаккха,
Хьа мел дер дикагIа де гIерташ хиннав,
Саманаш еш воаллаш, лоабат а хьийннаб,
Белхашка юстара лаьттавац цIаккха.
Лийннав жа доажадеш шерача даьгIешка,
Вир лехкаш а хиннав, тIачувхаш цунна,
Цар дукха кхеставаьв, ладувгIа ца тугаш,
Къахьийгад, лостамга уж даха гIерташ.
Пхьар волаш къахьийгад дуккхача шерашка,
Кхуврча тIа лаьттав со, лоаладеш болат,
ДIайхача болато юхь йоагайора,
КIурзо са юхьмараш чIоагIа Iаьржйора.
Кхыдола белхаш а леладаьд дукха,
Хиннаб са вахара никъ чIоагIа хала.
Юххера поэта новкъа се ваьлча,
Къахьегам яхилга фуд сона хайра.
Езаеннай-хьогI со хьона,
Со цох кхеташ яцар,
Бийсаш баьде ма ярий вай
Сона-м дагадацар.
Кхера чукхессар Iа корах,
ТIаккха кхийтар со:
ЧIоагIа баьде хинна бийса
Сийрдаяьккхар цо.
ТIехьагIа со хьайна яйча,
Кулг Iа лостадир,
Из кулг лостадарца са син
Сатем боа Iа бир.
ЦIимхара со хьога хьежар,
Дог-м чIоагIагIа
Деттадала доладелар,
Бехкабалар гIа.
Лаьтта зизашца хьалдизар,
Фаьргаш декаш дар,
Нокхармозий, корзагIдаьнна,
ГIоза ловзаш дар.
КIантий керте элтара уж кийнаш,
Мехкараша хоза ега дирсташ
Йоацаш вIалла ма дусалда вай!
Мехкарий дошоца дега кортлеш,
Хоза кIувсаш, тIоаргац дизза рузкъа
Доацаш вIалла ма дусалда вай!
Кхашка дика хьийкъа дошо ялат,
ЦIагIа доа хьалбизза латта ялат
Доацаш вIалла ма дусалда вай!
Денна-бусса ахьар Iохьа хьайраш,
Денна-бусса йIайха йоага пишкаш
Йоацаш вIалла ма дусалда вай!
Мерзача мезаца яа маькх а,
ЙIайхача маькхаца даа модз а
Доацаш вIалла ма дусалда вай!
ДаьгIенашка Iоахарий Iехар а,
ЦIагIа берий дог-гIоздоаха оаз а
Йоацаш вIалла ма дусалда вай!
ХIиндий-мехка бахаш бар цхьан хана
Дахка. Массаза из меца бар.
ЦIаьхха кокоса бIар кордир цунна,
Доккха бIар – из доккха ираз дар…
Дог гIозалца кхехка доладелар,
Ший бIара го боахаш дахка бар,
Зурма лекхаш, гIоза илли доахаш,
Боахаш сихача халхара бIал!
Бусалба саг Макка ХьажцIа вода,
Цу ХьажцIенна боаккх ворххIаза го,
Вай дахко, сов чIоагIа гIадбахарах,
БIара кховзткъе иттаза боаккх го.
Цу тайпара боккха чаме кхача
Корабар – из-м цхьалхха фаьлг ма бий!
Бетта даа хIама ма дий бIарчча,
Кходой шин бетта а хург ма дий!
Дахка тIабийрзар цу бIара чехкка,
ЧIорах Iург даьккхар, ца кхобеш низ.
Доахаш сакъердаме илли долаш,
БIара чу чуболабелар из.
Боалаш-боалаш бIара чу из баьлар,
БIарах йир цо ший тайпара кхизг,
Дахка цуча шийна баха бисар
ЦIа а да из, кхача а ба из.
Цунна вIалла дагадацар шийна
БIарах баргба аьнна тийшаболх.
ХIара дийнахь хьаьна бIар а дуаш,
Бахаш бар из, ца беш цхьаккха болх.
ТIум кIезиглу,
Дахка-м барсташ боагIа…
Аттадар диканца чакхдалац:
Дахка дегIо бIара чIор хьалйизар –
Iургах дахка араболалац.
Даа-мала доацаш биса дахка
Цу чIора чу бахаш ши бутт боал.
Юххера а чIоагIа гIелбенна из
Чубаьннача Iургах арабоал.
Арабаьлча, юха тIа а бийрзе,
Дахко бIара чIоаггIа мIарга тох,
Даьна бул цо бIара, хIана аьлча,
«БIар да бехке», – цун хьаькъало йоах…
Дахка бIара чIоагIа раьза бац,
Бехке бIар доацилга цунна хац.
Къа ца хьегаш рузкъа лехачарга
Ала ловра сона:
– Халаш, нах,
Къа ца хьегаш рузкъа дац дунен тIа,
Балабезаргба шун бизза мах.
Прозаца яьзьяь стихотворени
Малх, малх…
Бел из, гIозала сийрда кIаьдаш лаьтта IотIахьерцаш.
Дерригача дунен тIа цхьа садуа сакъердам латт.
Март.
Ши моастагIа, ши зама, ши вахар вIашкаотт март бетта.
Эй-яхь, ма бирсал йолаш товсаденнад уж!
ХIаьта из хьан белам ба? Хьан белам ба из, Iаьржъенна кIотарг а бIаргахих хьалбиза кхера а эгабайтар?
Хетаргахьа, гоамала тIеххьара алсамъялар да из…
Iалам тийшадале а, зовне чIонакаш еллалуш латте а, йIовхало мукъадаьккхадац лаьтта.
Iазап озаш да Iа. Аькха мо, юхакаетт цо, царгаш ухийт… Из-м леш латташ хила а мег, хIаьта а…
ТIалатар!
Ер мух ба, ер деррига цIендеш дола дуIа да. ГIеттача гоамала океан ба ер корзагIбаьнна, эгIазлонца кхехкаш бар, лехк цо чоп баьнна талгIеш, «Тоха!» яхаш тIахьехаш.
Тоха!
Ма чехка хувцалу ер дуне?! Зувций оаш, гаций шоана, мишта хувцалуш латт хIара кIаьдилг, хIара наькъа-такилг?
Бокъонца йола, массазар йола бIаьсти ма йий ер – лата, тIом бе!
Мишта корзагIдаьннад зулам! Мишта дувхь из, мишта гIерт из когаш тIа латта, Iо ца дожа.
Цхьан минута мукъагIа, цхьан секунда мукъагIа – духьалъотта, хIама тоха, царгаш тоха, чIоагIагIа лазар деш.
ХIей, дорхъенна къаьнишк! Хьа ха чакхъяьннай! Хьа деной кемаш Iочудахад укх сов йоккхача, сов низ болча талгIенашка… тхьоврехь!
Кхоачабеннаб хьа когашкара низ!
Кхы хьатIаяргьяц хьа царгаш! ХIана лелаю Iа зехьа бирсал? ХIана, яхаш хетт аз хьога?
Ер март ба. Ер юхь я. Укханна тIехьа (зем боаккхаш хьажал шо), укханна тIехьа боагIаргба май.
Цо гаьннара тох нийсса дега юккъе: «ДIабала, гIар ма е!».
ТIаккха деррига дуне оагалу, сомадоал – котдала!
Къахетам боаца ши моастагIа ва марте шоайла тоссавеннар.
Малав из цигача сел зовне велар?
ТIалатар!
Кхест уж, кхест уж ткъамаш, революцен дIайха ткъамаш…
ТIехдоккхий бIаргаш. Вахар къег цIеча сердалон кIаьдашца…
БIаьсти ма йий ер… Вай гIозал ма йий ер, са гIозал ма йий ер, новкъостий!
Я, хIаа!
Юртахоша ювц со букъ тIехьашка.
Бехкаш доахаш, гIийбаташ деш ювц.
«Къаеннача дийнахьа хьаьръяьнна,
Стихаш, иллеш яьзде йолаеннай
Салимат вай», – яхаш, белаш ювц.
Балаш, гIайгIаш мел хиннай са наькъ тIа,
Хой шоана, со ювцаш лелараш?
Тахан со мел ираз долаш саг я
Шоана ховрг а дац, сох делараш.
Хьарама да сийрда илли алар?
ГIайгIа сийрдайоаккх стихаша са.
Йуожийтац цар, латта денал телаш,
КIалйисача, йуохийтац цар со.
Шовда лаьттар хьал ца даьлча Iергдац,
Мел дукха из гарах, Iоабеш низ.
Илли дег чура ца даьлча сацац –
Са делкъа-ха, са къонал я из.
Са дег чура доагIа иллен шовда
Да камаьрша! Шоана да из, нах!
Хьогвенначоа мала хий хургда цох…
Кхычарна-м ховрг а бац шовдан мах.
Гуйран IажагIа аренаш,
Йис йилла, къайлаяьннай…
Са керарча цу дега тIа
Йилла йис хIана йиллай?
Шийла Iа тIадеча кхашка,
Лоа дилле, уж къайладоах…
Са керарча дег тIа дилла
Лоа фу бахьан диллад-хьогI?
Са керарча дег тIа ула
Лоа вIалла дашаш ма дац,
Денна-бусса хьийжача а
Малха из дошалургдац.
Елха хи тIа гIорг ма яр со,
Амма, кхер со дода хий,
Бердашкара арадалар,
Сов а даьнна бIаргий хий.
Керта чура еза уйлаш
Почте аз дIачулургьяр,
Цар из дозал ла ца могаш,
Наькъаш Iочухарцар кхер-кх.
ХьоашалгIа моллагIа веча,
Сискал юар, чхьагIар молар…
Iа-м тхацига чу а вена,
Дог са диар, са тIамелар.
Массанена дагадоаллар ахча да,
Ахча доацар – деррига дош доацар да,
Се цецйоалаш хеталу цхьайолча хана –
Сиглара из сийрда малх а – эппаз да.
Кадай мосар лоамашкара,
Яжа аьнна кIалаяьлар,
Цхьабакъда, мосара вахар
Хоададеш, герз къиза даьлар.
Моаш сигала ловзаш лелар,
Иллеш даьха кIаьдъелар из,
Бай тIа салаIа Iохайча,
Чарахьа караяхар из.
Лоаман мосар бIаргаяйча,
Из е хьайна дагадохе,
Дехар ду аз хьога, Iайха
Герз айдеш со дагайоха.
Водаш-воагIаш лоа дешача,
Лайзизилг гой, даха гIерташ,
Из хьадаккхалехьа Iайха –
Боккъала, со дагайоха.
Дайнадац,
бакъдар сона укх дунен тIа
дайнадац,
Массаза а массанахьа харцдар мара
дайнадац,
Новкъостий а гаргарнах а дика болаш
байнабац,
Царгара бокъо а сона
яйнаяц,
Наха юкъе цIена вар а
вайнавац.
Байнаб сона
есараш, тIалатташ Iазап,
байнаб сона,
Вахарах шоай товсабенна,
байнаб сона,
Хьаькъал чура байнна уж а
байнаб сона.
Балан талгIеша ловзабеш
байнаб сона,
Дог хайтачох къиза белаш
байнаб сона.
Дог-цIена долчарех белаш
байнаб сона,
ДоттагIах тешарах дехке байнараш а
байнаб сона.
Воша вешийна къу волаш
байнаб сона,
Царех шоайла лира моастагIий баь истий
байнаб сона,
Лоалахой а, жIалеш мо мара товш боаца,
байнаб сона,
Кхалнах, довнаш хьалхьедеш боа,
байнаб сона…
Эзараш дикаш даь нах а
байнаб сона,
Царна раьза боацараш а
байнаб сона,
Шоашкар гIалат даьннараш а
байнаб сона,
Из цхьа гIалат бахьан долаш бехк боахаш а
байнаб сона.
Байнаб сона
Iилманхой а, супа нах а, бIарчча мохк а
байнаб сона,
МоастагIашта кара баха, Iазап озаш
байнаб сона,
Мехкахошта кертелатташ Iаьса нах а
байнаб сона,
БIеха мел дар дика дувцаш кхайкадеш а
байнаб сона.
Байнаб сона,
Наьха балах шоашта пайда боахараш а
байнаб сона,
Вахар иразе долаш цхьа моттиг сона
яйнаяц…
Вахарга хьийжав со, массе
оагIо зувш –
Оапаш, харцо мара дацар
сона гуш.
Сай мехка паччахьаш дукха
байнаб сона,
Наьха лаьттанна тIакхувш уж
байнаб сона…
Езар йолча водаш новкъа
хьо вале,
Бахьан корадоагIаргда хьо
соцаве!
Шийчох дизза ираз хеташ саг а сона
вайнавац,
Цхьаннена лер-воаккха молха корайой а –
хам бергбац,
Е из молха тийша хьатIа-
эцаргьяц.
Iилман бешарча цу сомах боала пайда
боккха ба,
Цхьабакъда, цу беша бода никъ са халкъа
къайла ба.
Цу беша са къаман саг чу-
вуташ вац,
Цудухьа из сом са халкъо
буаш бац…
Дайнад сона
Рузкъа, сийле, цIи хазар а
дайнад сона,
Наьха уйла тIа мел увзар
дайнад сона,
Вахарга со фийла хьийжав,
Боаккхаш зем,
Амма,
Бокъо цхьаннахьа а
Яйнаяц!
ГIаддайнад са, кIайвийрзав со,
къавеннав,
Лира къовсам лелабаьб аз –
кIаьдвеннав…
Цхьабакъда (харцлийннавац со,
луврг а вац) –
Сайгар наха даьнна дика гIулакхаш а
дайнадац.
Нагахь санна мух хьахьокхе
Баьццарча аренца,
Наха хеталу из аре
Ткъамалъяьлча санна.
Ткъамалъяла гIерташ хилча
Кхыметтел аре а,
Мишта соцадергда дог,
Сигаленга леста?
Нагахь санна мух хьахьокхе
Баьццарча цу беша,
Хьармакхо а божабу
Тхира боккха тIадам.
Хьармакхо а белхош хилча
Ший дег тIара бала,
Саго мишта къайлахьоргба
Дег чу бижа бала?
Лоам тIа вала волавелча,
Фу гу сона новкъа?
Сира кхерий мара цхьаккха
ХIама дац укхаза.
Цхьабакъда, лакхача лоам тIа
ХьалтIаваьнна ваьлча,
Деррига ер дуне сона
Хул хьалхашка улаш.
Лоаман кIала аренашка
Шийла мух ба хьекхаш,
Лоам бихье хьо хьалтIаваьлча
Сийрда малх ба хьежаш.
ЗIамига вар со,
Эхь хеташ вар со,
Безамах кхерар со чIоагIа.
ХIанз воккха хиннав со,
МайрагIа ва со,
Безам сох озалу чIоагIа.
Со ваь моттиг лоаме я,
Токхамаш чуух лакхера,
Укхаза ди детт, тоа сег,
ЭттIабеш из лоаман кхера.
Босешка укхаза дув
Iаьржа кIа – кхы де яц моттиг.
АтагIешка дуга дув.
Лораду шоай дош а мотт а.
Iалам санна бирса да
Лоамарочун вахар,
Цудухьа са юхь а я
Белггала цIимхара.
Укхаза лерхIаме ба
Мух мо сиха гила,
Коа тIа чIоагIа дика лоархI
Тенна жIали хилар.
Хиво сиха кхестаю
Лоамарочун хьайра,
Зовзал йоаллаш хье вале –
Жай даккхийта хьайна.
Хьаьша воагIий укхаза –
ТIаэцаргва гIоза,
Камаьрша хургда истол,
Къамаьл хургда хоза.
Шийла шовда укхаза
КIудалашка дода,
Лоамашка хьалбода никъ
Морхел лакхагI бода.
Лоамарочоа дика хов
Бочала низ болга,
Лоам уж шоайла дика тов –
Моакхази зийболги.
Лоамашка со нанас ваьв,
Лоамаша со хьалкхеваьв –
Хьо со волча вола,
Чхара тIа дагIаргда вай
Мелаш шовдан хих даь чай,
Дуаш мерза хьовла.
Лаьтта дIохденна дар чIоагIа,
Сийрда хьежар бIайха малх,
ЦIаьхха сигала хьахилар
Йоккха, Iаьржа догIан морх.
Шеварг догIах лажкъа эттар,
Доахан – кхийшка,
ЦIагIа – саг,
Ди къувкъ, лоамаш херцаш санна,
БIаргаш лоздеш тоа а сег.
Саьргах-догIа доладелар,
Хий ахкашка Iогулделар,
Хиш цу сахьте айделар,
Сихделар уж, Iаьржделар,
Дуне цIаьхха баьддийрзар.
Долалуш мо цIаьхха сецар
Саьрг мо листа дийлха догIа,
Дуне сийрдадоалаш латт.
Малх хьакхийтар,
Хьу дийнъелар,
Шовдаш юха цIенлуш латт,
Ахкаш юха дувшаш латт.
НаIалт хилда,
Эхь а хилда,
Нана йицъяь
Лелачунна,
Даьхенгара,
Ка а теха,
ДукхагI даккха
ГIертачунна.
Шозза наIалт
Хилда цунца
Даа-мала
Шуна хувшаш,
Дика-во
Леладечунна,
Водаш-воагIаш
Цунца цхьана
Уллувваьнна
Лелачунна.
ВорххIаза из
НаIалт хилда
Дика дицдаь
Лелачунна,
Ший даь кисара кепигаш
Лечкъадеш воа къу волчунна.
Цу тайпара саг хьайх кхете,
Ле ма вайталахь Iовдалга:
Виц ма лелахь, хьа деррига,
ДIадахьа из оттаргволга.
Къахьегама гIозал йовзаш
ЦIаккхаза из хиннавац,
Ший да-нана,
Даьй сий вIалла
Цунна дагадехадац.
Дунен тIа из мел вахе а
Ираз, беркат цун хургдац,
ХIана аьлча, бежан да из,
Дац из адам!
Хург а дац!
Машар хилча –
Хургба безам.
Безам хилча –
Хургба дезал.
Могаш воацар –
Хургва верзаш,
Кхы ца эшаш
Хургда герзаш.
Балийво
КIайергьяц нана –
КIайергья из
Духхьал хано.
КIантий хургбац
Вай дIабехкаш –
Фийгаш хургда
Лаьттах дехкаш.
О, ма хоза
Дош да «Машар»…
Лахьта гIолва
Цох ца вашар! (20)
Гой шоана, ва нах,
Боалашта зиза техад.
Дий-теш ер гIанахь –
Боалашта зиза техад.
Ер хозал хоастае –
Боалашта зиза техад.
Дегашца доастале –
Боалашта зиза техад.
Берашта ма етта –
Боалашта зиза техад.
Халбаташ ма йотта –
Боалашта зиза техад.
Харц ма ле хIанз-мукъгI –
Боалашта зиза техад.
Барт чIоагIбе укх юкъагI –
Боалашта зиза техад.
Кепигаш ма Iоаде –
Боалашта зиза техад.
КIазилгаш ма доаде –
Боалашта зиза техад.
Аьлдиташ ма дувца –
Боалашта зиза техад.
Топий лакаш ма лувца –
Боалашта зиза техад.
ДагадоагIа сона:
тха отара тхов кIала
боаллача бIенара
цкъа чулийгар
чIагарга кIоригаш…
ЦIогIа детташ,
царна гонахьа кхестар
нана-чIагарг…
Са нана оарцагIа ера…
Чулийга чIагарга кIоригаш
юха чуехкар цо бIена чу…
Ма гIаддахар
нана-чIагарг!
Иштта гIадъяхар
са нана а.
Цу миноташка,
цу хана
ма хоза яр уж ши нана!
Сай наьна кулгаша
Истола тIа Iоувттаю сискал
Цар хьаяьлга хов сона, –
Беркате ма дий са наьна кулгаш.
Сай наьна кулгаша
Истола тIа Iоувттаду модз а
Цар хьадича санна хет сона, –
Иштта беркате да са наьна кулгаш.
Сиглара метеорит
ежар са дег тIа –
лотабенна лоам.
Ньна бIаргара хитIадам
бежар са дег тIа –
зIаммига сийг.
Метеоорито яь чов
лайра са дего.
Наьна бIаргара бежача
хитIадамо яьр
ла маганзар.
Къалу гаьнаш,
Къалу буц…
Дунен хозал,
Хьо-м къалац.
Къалу лоамаш,
Хувцаш бос…
Бакъда, къалац
ДегагIоз.
Къалу кхертIой,
Къалу хий…
Къалац денал,
Къалац сий.
Дегай дикал –
Из къалац.
Сийрда тешам
Хувцалац.
Къалу хьо а –
Шеко яц…
Бакъда, хьаькъал
Къалуш дац.
Къа мел ца лур
Даха дус,
Саг дIаводе а
Цхьан бус.
дех аз шуга, ва нах,
Дунен дикал зелаш,
Укх дунен чу дахаш
Хиларах хам белаш.
Халонаша цкъаза
ДIакхухье а бос,
Вахаш хилар – из я
Йоккха дегагIоз.
Вахар, шалта санна,
Цкъаза ира да.
Бакъда, вахаш хилар
Доккха ираз да.
Вай диса даларе
Нанас Iо ца деш,
Гург ма яцар вайна
Дунен къоарза беш.
Йиш хургьяцар вIалла
Баьцаш, седкъий зе…
Нанас лаьтта Iоваьр –
Из ва иразе!
Баркал шоана, ноаной,
Оаш тхо Iодарах!
Баркал хьона, дуне,
Тхо хьалкхедарах!
Зизилг дагIа малхага делаш,
Цунна тIехьа кортилг бехкаш…
ДIаьха дац цун иразе вахар –
Гуйрено из лоацаргда.
Гуйре ялехь, цунна тIакхувш,
Овлан тIара даккха гIерташ,
Лора ца деш гIожа когаш,
Хозал ца гу адам да.
Саца, адам!
Дита зизилг,
Лепаяйта цунга аре!
Хоза да цун ховха дегIилг,
Делийта из, лепаш, маьлхе!
Тхона вIалла гаьна боацаш
Хоалуш ба зIамига гув.
Цу тIа даьле, гIоза ловзаш,
БIарго хийла бераш зув.
Зовне ек берилгий оазаш,
Аре шоашца ловзаш мо,
Башха кIаьддаларца доацаш,
Дог гIоздоахаш ловзаро.
Замаш яхай из гув латташ…
Ноахаленаш цо хийцад –
Шоашца гIозле шортта йолаш,
Цар шоай шераш дIакхихьад.
16.11.20
БIарт ма кхоачча аре, аре, эри аре…
КIаьдъеннай ког-масса хьа говр, ва баьре!
Йоддаше, дог даттаргда, йожаргья тIаккха.
Фу дайнадар хьа, фу корадир – ер аре тахка?..
Кагделча санна, когаш мелделар доттагIчун,
Латтар хьо, маьлхара IотIахьежаш цунна.
Терк лакха баьцаш, кодам бувцаш мо шортта.
Сийрдача сигленгахьа хьалъайбиц Iа корта.
Гаьннара гучалийлхар боагIа говра баьреш,
Дувшадеш шоашта тIехьа шерша баьца даьреш.
Гарга боагIар уж, майяь шоай сира говраш,
Лестадеш беттара даьха къегаш дола товраш.
Хьа кхел гаргайоагIар!
Iа доккха са даьккхар.
Хаьнах ула хьай тур бетта чура хьадаьккхар.
Ловзар деш санна лостадир, баьцаш хьатедаш..
Хьона къар ца енна аре яр сагота йоацаш теркаш.
Йотаенна шура мо, хийтар, дIалоацаелар лоаца ха.
Аьттув хуларе-м, хийтар, агаргьяцар дIахо ка.
Бакъда, аьттув хиларга сатувсилга хIанз дац.
МоастагI-м къарвергвар –
Кхел къарлургьяц!
Сурт-сибаташ хувцалуш духьалъувтт нах.
Фу яхаш мо хет цар хьайга?
Iа царга фу ях?
ЧIоагIдеш чIехка дог, бе тоIабир товра мукх.
Сигленгахьа хьалхьежа, яьккхар лоацца цхьа юкъ.
Ма гаьна яцар цу сийналла гаргаваха веза ха!
Кхетадеш из, Кхеллачунгара гештдар дийхар Iа.
Маьлха дошо, лувчавеш мо, хьона IотIамехк.
Гош хьедеш, тIехьарчар говраш массагIа лехк.
Кура дегаш къардергдолаш кхеллай Дала кхел!
Валара бIарахьежача, шоашта моге, курал ел!
Маьржа дуне-яI!
Воссавир-кх Iа дын тIара баьри.
БIарг ма кхоачча аре яр, аре, эри аре…
2003 шера февраль
Мехках ваьнна арахь лелаш
МоллагI хIама дайча,
Се цу мехка волаш санна,
Даьй-мохк дагаухар сона.
КIайча боамбе аргIаш санна,
Сайса морхаш яйча,
Царех нана-лоамаш хийте,
Даьй-мохк дагаухар сона.
Баь тIа даьржа жа Iул санна,
Лакхе седкIий дайча,
Наьсаренгахь уйла лесте,
Даьй-мохк дагаухар сона.
Къонах, кхалсаг е бер денна
Iаьржа таьзет дайча,
Наьна из боарз духьалъэтте,
Даьй-мохк дагаухар сона.
Новкъа ваьнна, ший ды коачбаь
Водаш баьри вайча,
Къона шераш духьалдаьхке
Даьй-мохк дагаухар сона.
Саготонах хIама доацаш
Ловзаш бераш дайча,
Айса берзан когаш лийза
Даьй-мохк дагаухар сона.
Нийса мугI баь гIарагIураш,
Йолхаш-йоагIаш яйча,
БIаьха никъ баь се гаьнваьнна
Даьй-мохк дагаухар сона.
ДагIа долхаш е цIадоагIаш
Дерста хьаьлий дайча,
Дог ма Iабба беркат дола
Даьй-мохк дагаухар сона.
Кино хьежа е сурта тIа
Хоза Iалам дайча,
Кхы а хозагI сибат дола
Даьй-мохк дагаухар сона.
Товнаш санна боага ши бIарг
Миччахь бIаргабайча,
Сай дог хьийстар гучаяьле.
Даьй-мохк дагаухар сона.
Турпал воацар Iохьоргвола
Iаьржа хи-юхь тIаеча а,
Миха духьал Беш-лоам санна,
Шек ца доалаш,
«АхI» ца оалаш,
Из сатохаш хиннадаь,
Аз сай халкъах доккхал ду.
Цу береша дохьаж теха
Ше деррига бIехдича а,
Маьлхе къаьга жовхьар санна,
Цхьаккха Iаттах хIама доацаш,
Цун дог цIена дисандаь,
Аз сай халкъах доккхал ду.
Ткъам-масса из лаьча
Сигала санна,
Нахаца дувцара
Хьакхашта хила,
Хьаьнала къахьегаш
Ялат дIадийна
Iаьржа лаьтта санна
Беркате хила.
ТIомарах тоаденна
БочабIар санна,
Мерзача безамах
Хьалдизе хила,
Шийлача шовдано
Хьогвеннар санна,
Лаьттарча адамий
Дог хьоасташ хила.
Аьдийна ваь кIанат
Из Сурхо санна,
МоастагIчох латара
Денале хила,
Ший юрто вийхача
Вала воI венна
Цун нана ше санна,
Камаьрша хила.
Дунен чу дIаяржа
Маьлха зIы санна,
Массерча миIинге
ДIадаржаш хила,
Лаьттано тIаэца
ДогI-тIадам санна,
Адамий дегаша
ТIаэцаш хила.
Докъаденна ше дIадоалаш,
Ший фу цIендаь ца хадийта,
Латаргдолаш, кхаьчадаьнна
Ги тосс баьца мергIилго.
Iоажал кхаьча ше дIавоалаш,
Наьха дагахь ше вахийта,
Дийна волаш карахдаьнна
Дикаш юхедут саго.
Баьри ва вахаш,
Къонах ва, яхаш,
Ше эгIазвахача
Сесагах леташ.
Ше эгIазвахача,
Сатоха ца луш,
ДIалею баге,
Нах хийрабоахаш.
Ший хьаькъал даларе
Хургвацар гIожа,
Мотт кIаьда, мерза
Лебергбар хоза.
Сакхетам баларе,
Уйла еш ваха,
Ховргдар ер вахар
Доацилга дIаьха.
Хьожаргвар нахаца
Ма хулла тарвала,
Нахаца екъаш
Ший гIайгIа, бала.
Теркалвац наха,
Метта доал ца деш,
Баге дIаетташ,
Къовсамаш доахар.
Дац дунен чу
Цхьаккха хIама
Хьол хозагIа,
Са Даймохк.
Хьажал, лоамаш
Деций хоза?
Царел хозагI
Фу хургда?
Мел хьежача
Баьццара гувнаш,
БIаргаш хьесташ
БIаргагу,
Даймехкара
ХIара мергIилг
Дего дезаш
Къоабалду.
Хоастам хьона,
Даьхен лаьтта,
Хьо хиларо
Воккхий ву.
Фу дергдар,
Хьо бецаре,
Дега товр де,
Са Даймохк?
Дац дунен чу
Цхьаккха хIама
Хьол хозагIа,
Са Даймохк.
Хьинар долчо
Хьалъю гIала,
Цхьанна сага
Ца беш бала.
Iийне вагIац,
Балхах кхераш,
Араваьле,
Болх хьабу,
Велха оттац
Хало еча,
Шийна могар
Цо хьаду.
Массахана
Хул къахьегаш,
Ираз-беркат
Дебадеш.
Нахагара
Лелац дехаш,
Шийна могар
Iалашду.
Хьинар долчо
Хьалъю гIала,
Цхьанна сага
Ца беш бала.
– ГIораяьй хьо,
Къаьна га,
Сона хет хьох
ЧIоагIа къа.
Фу хургда хьох,
Къаьна га?
ДIаьха ма дий
Шийла Iа.
Могаргдий
Iангара яла?
Низ хургбий хьа
Шелал ла?
– Сох къахета
Дезац хьона,
Со духьала
Оттаргья.
Даьхен лаьттах
Доахк са овлаш.
Даьхен лаьтто
ЙIовхал лу.
Даьхен малхо
Хьесташ я,
Овлаш лаьттах
Доахкаш да.
Цхьаккха хIама
Новкъа дац,
Со къаръе низ
Лаьтта бац.
Ховш да, дарц хьекхаргда сона,
ТIаухаргья Iаьржа бийсаш, –
Са дог даим хургда къона,
Никъ са массаз хургба гийса.
Бокъо яц са гIалатвувла,
Жоп дехаргда согар халкъо,
Нагахь дег чу цхьацца къувлаш,
Со халонех воле лечкъа.
Цудухь гIерт со,
се мел ваха,
ЦIена уйлаш, дега йIовхал,
Хьона тела, еза Даьхе,
Хьо ца езар ва са довхо.
Наькъаш,
Наькъаш…
Сона хьалхар
Шо дIаудаш, кхесташ да.
Седкъий миссел да шо дукха,
Сага уйлаш миссел да.
Мичай-те шо доладенна
Моттиг?
Мичахь совцаргда?
Адмаш, шуца вахар дусташ,
Шо хьалийца, долхаш да.
Вай вахара лард я лаьтта.
Ший никъ боацар – из ховш да, –
Ваха, вала моттиг йоацаш,
Дийнахь бов мо вусаргва.
Вайна ховш да: цIена, бIеха –
Наькъаш тайп-тайпара да.
Цхьаццабоа никъ боацаш висар
Дуккха, дуккха гIойле я.
Наькъаш, наькъаш,
ДIауд наькъаш, –
Дуне доккха, сийрда да.
Укх са мехках, шовда санна,
Хьоарчаденна, долхаш да.
Са мохк!
Даьхе!
Са дог-уйла!
Мел хиларах сайна вас, –
Вала аьлча, лергвар,
Бакъда,
Хьа никъ бутаргбацар аз.
Са дай кхийннаб хьоца, Даьхе,
Хьа сий, курал йоаяьяц.
Са кхел я хьо.
Гой, хьо санна
Никъ а са цаI мара бац.
Лоаман шовда,
Модз мо хеташ,
Мел аз, бакъда,
Iабаш вац.
Цо, лаьттан тIа дала гIерташ,
Мел къахьийгад сага хац.
Сага хац, цо кхихьа наькъаш,
Хала дий уж, атта дий.
Цкъаза додаш, тIаккха лакъаш,
ТалгIеш дIа-са етташ ший,
Массаз лийннад тувладенна.
Цох зем баьккха саг варгвий?
Цудухь хургда селла цIена
Цун бухдувла шийла хий.
Иштта со а, гIалатвувлаш,
ДоагIа дешаш лохаш воалл,
Дукха йийя сов уж уйлаш,
Цкъаза корта тентиг боал.
Из хIама дац,
Ловргда шедар,
Са дош, дийна хьо хуле,
Хьастар хий мо цIена, шийла,
Наха тоам беш хьо дале.
Алхха из да сона дезар,
Цудухь ба са ваха безам.
Сабар,
Поэт,
Ма ле сих.
БIаьзза мехка чакх хьо вала,
Довза дунен ираз, бала,
ТIаккха яьзъе стих.
Лаха,
Тахка,
Уйла е,
Наьха хьашдар Iа хьалъэца,
Дош хьай дег чур доагIаш деце,
Халахь, эшац ле.
Даькъаз ва хьо, из ца хой.
Хьаь чу сага сийрда кIерам:
Бовргбац хьона нах къинтIера,
Уж Iа Iехабой.
Моажа кхадж терка уж аренаш екаргья,
Сигала кхоача уж хьа байташ санна.
Iа чIоагIа догдаьха моаршал шоай кесашка
Говраша дахьаргда, тха Гений, хьона.
Эздийча гIалмакхий йиIийгар хьона
Цун елакъажар – из тахан боча да.
Аре мо шера доа тха дIайха баркал хьона,
«Арений доттагIа» дуненна вовзийта.
Ва, са зама!
Хьо юхаерзалургьяц.
Исторе чарх дIакхесташ я.
Ма дукха ла дийзад хьа: Даьхенах далар,
Дуккхача шерашка сий дайна лелар…
Са зIамига чIоагIа гIалмакхий халкъ.
ХIаьта уйлаш…
Уж совцае са таро яц.
СибрегIар берал сона дагадоагIа,
Боадо дIаяхарга, сацарга догIа,
Айса догдаьха сона дагадоагIа,
Наьха ираз меттаоттаргда яьха…
Са зIамига дика гIалмакхий халкъ.
Амма са дог…
Из йист ца хилийта са кара дац,
Из Iазап ловш, делхаш да, узамаш деш.
Садоахаш мо кхайкаду аз ер дешаш:
«Кхетаде, ираза кхелла из да –
Са зIамига цIена гIалмакхий халкъ!»
Тешаш хилар!
Массаза мегад хьона халкъ лораде.
Догдахар цхьаннена мегадац де.
Тхой Даьла дегашка лелаву оаха.
Баланаш эшадеш хьалхашка дода,
Са хьаькъале, низбола гIалмакхий халкъ.
Мала хиннай со?
Хац сона.
Мала хургья?
Сел лоархIам болаш
хIама а дацар из-м.
Сай Син цIенал лорае тоъаре низ
Дешашка,
иллешка,
уйлашка,
со-м раьза хургьяр.
Ма доккха хьаькъал да-кх динца!
Юха а адамашта таро лу цо,
Укх чоалханеча дунен тIа хьаькъалца
Лелабе боадони сердалони боарам.
Чаккхе йоацаш да бакъдолчунга долха наькъаш,
Чаккхе йоацаш да Лакхерча Сиглара хьаькъал!
ВIалла а лакъаргдац вахара шовда –
Бераш,
Малх,
Лаьтта,
Сигале…
Къорача хьунагIа хьо ваь вале –
Гаьнашеи лаьттои лу хьона ког-гIорто кIийле.
Со цхьаь вацар. Са дийхкаш яр.
Пер Улов Энквист, шведски йоазонхо
БIаьсти чакхйоаллаш яьй со нанас,
Яцар из гIалмакхий зизай бIаьсти.
КIув боаллача сибрен дийхка йистте
Дунен чу яьккхар со мискача нанас.
Тайга яр сона ага йиш лекхаш,
ЦIимхара Иртыш дар со тхьувсаеш.
Цудухьа каст-каста цIимхара хул со,
Iа сох бехк ма баккха, из кхетадеш.
Хац сона, мишта са дег чу уж йийшай,
Йола езеи, дега хьамсареи:
Набарах чуенна СибрегIар хьуи
БIарго ма лоацца дIаяьржа ареи.
Нане ер тIоаргац вай хьаделларгда –
Сурташца хоздаь, аьшкаца чIоагIдаь.
Тамашаш вайна духьалъовттаргья,
Цецдоахаш сурт вайна бIарга а дайта.
Хьажал, мел тамашне хIамаш да!
Фаьлгашкара санна арайоагIа,
ГIовталаши, корталеши, тIехкараши –
Нане барзкъаш. Хоза да уж чIоагIа.
ТIоарска иккаш, халха дукха йийнна, –
Къаьна зама дагаухийт цар:
Арен баьцаш хьесталу йиIийна –
Къона нани я-кх из хьестар цар.
ЦIаьхха… цу хозленна юккъе зийр аз
ЦIенча кисеца дIахьоарчадаь
ВиIий сурт. Из нане виIий сурт дар,
Наьха бIаргех нане дIахьулдаь.
… Дукха яьгIар со… бIаргахиш лешаш,
Диц а денна кортлеш, тIехкараш.
ЯгIар со суртага хьежаш, тешаш:
Бицбергбац аз безам лайнараш.
СибрегIар цIавеча сай цIен кора кIала,
ДIадегIар аз бIаьстий ховха Iажа хаьлг.
Цу хаьлгага хьежаш дIадахар са ахка,
ДIалетар из, хилар цох зIамига гальг.
Ахка дIайха хилча екъа хул тха аре,
Цудухьа са Iажа чIоагIа хала дар.
Амма, са безамо цу гальга гIо дора,
Денгара ди мел доал дегI дахьаш из яр.
Шераш дукха дахар, увтташ йокъал, шелал,
Шелала, халонна Iажилг духьаллаьттар.
Шергар-шерга тоалуш, шергар-шерга хозлуш
Боккха Iаж а хинна из са гальг дIаэттар.
БIаьсте кор хьадийлий сай Iажага хьежаш,
Дукха латташ хул со, юаш Iажий хьадж.
Берригача наха дала беркат долаш,
Ах беш дIа а лаьца, багIа из са Iаж.
Сом ба чIоагIа чаме, цаI биача вузвеш,
Кера атта ба из, бIарга тайна ба.
Иштта хоза я хьо, хьоаме ГIалмакхехье,
Хьай къонгашта чIоагIа беркате а я!
Ара лоа а деша даьннадац,
Хиш тIа ша ба,
Тарбеш кизга бIальг.
Бакъда,
Лайна юкъе гучабаьннаб,
IажагIча зизилга гIоза бIарг.
Укх дунен тIа хьа мел кхолла хIама
Дала ши-ший ха а елий кхолл,
ЕгIа ший ха хьатIакхоаччашехьа
Лай кIалара зиза арадоал.
ХIара бIаьсте, бакъдар ала деза,
Хозача цу зизай боккха цIов
Езача йиIийна лаьрхIе баьккхе
Цунна бала сона чIоагIа лов.
Цхьабакъда, еррига хало лайна,
Дарзах, михах оза а ца луш
Майрра лай юкъе гIолла тIадаьнна
Ховха зиза хьа ца доаккхалуш
Со дIавода.
Могарг ма дац сона
Цу зизильга вахар хоададе.
Даха, зиза, маьрша.
Хьай вахарца
Ер дуне ше долчул хозагIде!
Сийнача сигала мотт лаьца аьрзи,
УрагIа додар цкъа,
ТIаккха лохлора,
Кура цун гобоаха боламаш дайча,
Илли догаш лелаш мо хеталора.
ЦаI леха хургдар-кх цо сийнача сигала…
Сона-м цо сайга цаI яхаш мо хетар –
Морхашта тIадахе царех ткъам техе,
Уж корзагI а яьхе, из юхадерзар.
УрагIа хьежар со,
Цун низах хьегар со,
Са чIоагIа безам бар сигала лела,
Цун бар мо ши ткъам сай хулилга дезар,
Морхашта тIагIолла паргIатта лела.
Кхайкар со аьрзега:
– Дог-кура аьрзи!
Сона а лаха хьай санна ши ткъам.
Аьттув са хургболаш, масал а гойташ,
ГIозача кхоаненга дига сай къам!
Аьттув са хургболаш бIаргаго Даьхе,
Иразах, гIозалах хьалйикъа йолаш,
Аьттув са хургболаш сай мехка ваха,
Хьамсарча Даймехка визза воI волаш.
Ма ираз да укх дунен тIа вахар!
Дика саг дег тIара везавалар,
ДIадахар, диц ца луш, дагакхабар…
Долаш дар, цун мах беш, лорадар.
Цхьа моллагIча хIаман гIайгIа ца яр,
Сагото яле а, велавала хар,
Баланаш шортта тIадерзе а,
Денал таар юха ца верза…
Ма ираз да деррига кхетадар,
Гаргарчох бехк баккха сих ца валар,
Iоажал хьакхаьчача цавохаш
ДIавахар, хье во ца вувцийташ.
Ма ираз да хье вар хила магар,
Сабарца дунен тIа вахар,
Везарца хье кIезигверг ца хилар
Теша хьа кIийле хилар.
Дог-латтар карадерзаде таро хилар.
Уйлашка сатийна хилар,
Кхетадеш, ер ди кхы хургдоацилга,
Ираз ялсмала мара доацилга.
Из ираз да – укх дунен тIа вахар,
Хьай дика нахаца декъа таро хилар,
ГIозалца дикадар кхолла аьттув хилар,
Сийрда хьай безам тела камаьрша хилар.
Нагахьа хилча из доацаш,
Гештдара Ди – кIиранди,
Дар, вIалла шеко а йоацаш
Оттаде дезаш из ди!
Шедар цу дийнахьа дита –
Сагтонаш, баланаш, тIом,
Болх бита, сакъердам бита,
Дезалла хургболаш тоам…
Корах хьо дIаара хьажа –
Iалам мел сатийна да,
Езачунга велакъажа,
Довза хьай ираз, хьай ха!
Дег чу хьай сагото яхий,
ДоттагIий, лоалахой хьай –
Берригаш къинтIера баха,
Хье царна къинтIера вала,
Наб ергья дикагIа Iа…
Ца хара къинтIера бовла,
Кхета ца магара хьох,
Хьоцар хьагI дега чу къувлаш,
Во вувцаш бIехвара хьо –
Шеддолчоа гештде Iа царна,
Дег тIара гештде Iа царна…
ЦаI велакъажаргва хьога,
КъинтIеравала а мег,
СинлоIам ма хургбий хьона,
ГIозалца тохалуш дог.
Баланаш кIезигагI хургда,
ДIаяргья юкъера хьагI…
КъинтIера довлаш вай хуле
Мел дикагI бахаргба нах!
Доазув доаца аре са – солса-мекхи мухи…
Йувца хьанна могаргда къайленаш укх арен?
Хьанна ховргда дувца турпала дай вахар,
Болата дегашца бакъдар маьлха дахар,
Къамаргара иллеш дог доагадеш дахар.
Яха къиза ханаш михо йицъялийтац…
ЦIихеза из Даьрен Никъ тахан боацаш ба.
Шера я са аре, лаккха аьрзи кхест,
ЙиIий бIарахьажаро са дог боча хьест.
Илли ала, Даьхе, ювцаш къиза кхел,
Сийдолча хьай къонгаша леладу эздел,
Дувца хье Россеца бIаьшерашка яхар,
Дувца таханар вай ираз дола вахар!
Iалама ер дуне кIаьда да, корка да…
Къайлара бахьанаш вайна ховш дац…
Мел чIоагIа хьажарах, мел чIоагIа гIортарах
Кхеллачун уйла вай кхетаергьяц.
Нохарца эттIаду вай Iаьржа лаьтта,
Лелхийт из, баьцашца цIока доах цун,
Мехкдаьтта доахаш уж оттамаш латт вай,
Хьалъувзаш, хIалакйеш цу лаьттан тIум.
Фордаш латт докъалуш, Iа-даккха Iеш дола
Оалхазараш а вай бIаргагуш дац,
Йоагаш латт аренаш сийна буц йола,
Мукдахкан шок а кхы хьахозаш яц.
Мергаьзарий а хул наькъ-юхе гIерташ,
Зизаш а… хеталу, кIезига да,
Уж арен сиха дой… баргалаш теха,
КIаьдбенна нах санна, маьлхара да.
Зама я йодаш ший сихарча боларца,
Доагаду мехкдаьтта – из лаьттан цIий!
Дегаш а синош а вай къорадийрзад
Хеталу: вай вIалла хьаькъал а дий?
Тахан вай бахьан дац тIехьашкадовла,
Лаьтта дац цаI мара.
ЦаI мара дац!
Дерригаш деза вай дIаоарцагIдовла,
Кхетадеш, ер доацар кхы цIа вай дац!
Аз бIаргаш дIакъовле духьалаотт сона,
Хьамсара са Даьхе, са дегагIоз.
Са аре хоза я, ялсмале санна,
Укхаза цIена ек са илле оаз.
Са дега боча да ер лаьтта чIоагIа,
Сай къаьна цIенош, чусетта карт…
Воай лаьтта лораде ез вайна цхьоагIо,
Воай лаьтта лораде без вайна барт.
Тайп-тайпара кхалнах дукха байнаб сона,
Бехкаш доахаш хиннаб, хиннаб хьесташ со.
Цхьабакъда, цар бехкаш хьатIаийдаьдац аз,
Бочача хьестаро Iехавуцар со.
Укх дунен тIа, халахь, кхалсаг яц цаI мара,
Хьох бехк баккха бокъо Дала шийна енна.
Укх дунен тIа кхалсаг яц, хьа нана мара
Хьа бала дIаэца дог цу Дала денна.
Нана хоржаш яц, из Дала енна я,
Массаза хьай нана лорелахь Iа.
Муаша тоаду, оал, къонахчун сибат,
КIайбенна корта, оал, – къоанала хозал.
Къонах хьо веце-м – уж хьога товргдац –
Муаши мосаши къонах веш яц.
Айламе са Лаьтта кхесташ лел,
Вайна заман къайленаш йовзийташ.
Малхо лаьттана ший йIовхал тел,
Лаьтта вайна беркате хулийташ.
БIарг баццалла сигала вай хьеж,
Доазув доаца хозал яшха гIерташ,
Воаш сатувсар дег чу лечкъадеш,
Седкъий къайле тептар санна ешаш.
Керда седкъий лелхаш да сигала,
Вахар кхытайпа да цига, йоах,
Дийнаташ а кхыдараш да цига,
Теша ца моге а вайна цох.
Лаьтта – из вай цIа, вай кхедаь ага,
Вайна гештдеш вайга хьежаш да,
Хьаькъал чу вай дахкарга догдоахаш,
Са ца лоIаш, кхесташ лелаш да.
Баьдеча бус аренца цхьаь волаш,
УрагIхьажа, тийший яхачох:
Гургва хьона цигара хьахьежаш
Хье морг цхьаькха, цец а вувлаш хьох.
«Дика нах дуккха-дукхагIа ба.
Во нах царел
КIезигагIа ба,
Вобараш бац
Дуне леладераш,
ХIаьте а цар зулам –
Дохтий Iаг мо да,
Меза бешка
Пайдан йоацча йоаккха.
Во нах хIара шера
КIезиглу,
Шоай кер чу цар леладеш да дохьаж.
Цу дохьажо, денгар-денга хьаIовш,
ДукхагIхулаш,
ЦIаьхха
Цхьан дийнахь уж,
ХIалакбу!»
Иштта оалар
Нанас,
Сона телаш,
Къона волча хана
Дунен хьаькъал,
Говзал,
Iомавеш со
Нах беза,
Уж бовза,
Iомавеш со
ДикагIчарца лела.
Байзар сона сайца дикабараш,
Сона во де гIертараш а бар.
ХIанз берашка дувц аз наьна васкет:
«Дика нах дуккха-дукхагIа ба!»
Тахан ираз кхийтар сона духьал,
Шортта йисте гIолла доагIаш дар,
Гонахьара Iалам делакъежар,
Ткъамалъяхча санна атта дар.
Ираз, хьо хьаний да, сабар дел-хьай,
МархIадоллийтал-хьай сога хье,
Хьадале хьо соца, чугIоргда вай,
Са дезалца цхьана маргда чай.
Ираз делакъежар: «Мукъа да со,
Хьоца дIада кийча а со да,
Хьа фусаме Iергда гIаддаха со,
Ховха безам хьона аз лургба».
Ши неш санна тхо дIадоладелар,
Дагар дувцаш. Делаш дар са дог.
Тхона духьал цхьа йиIиг нийсъелар,
Вордингаш тIа ягIаш, боацаш ког.
Тохаделар дог са, моарзагIаца
ТоIадича санна лазар из.
Сайца доагIа ираз йиIигаца,
Нийсса ах дIаденна, дийкъар аз.
СагIа дехаш вагIа къоано вайна,
Цунна а цхьа дакъа делар аз,
Мар дIаваьнна кхалсаг бIаргаяйна,
Цунца а дийкъар аз сай ираз.
Ираз сога дукха дисадацар,
Цхьан бе доллал мара дацар из.
ХьатIавера биркъе цхьа кIаьнк, аьлар:
«Хьо йий дIа-хьа телар хьай ираз?»
ДIаделар аз юхедисар цунна:
«Нахьий, хьона чIоагIагIа из эш».
Ираз кIезиглац, дIатийннад аьнна,
ХIана аьлча, дег чу да из Iеш.
ЖIали
Тахан ара эттай цIайза шелал,
Ловзадоахаш лоа ба хьекхаш мух,
Къаьна жIали дода новкъа гIолла,
ТIакхаьччачо цунна мIарга тох.
КIаьдденнад из жIали, мецденнад из,
Гарре эгаду шелденна сел.
Нахах лежкъа, дарзах дIахьулденна
Дижа моттиг лехаш мискинг лел.
ЧIоагIа хала да жIалена даха,
ТIакхаьч-кхаьччар тоха кийча ва.
Уд из нахах, дахьац юхаIаха,
КIазильг йолаш хIалакдаь из да.
Кхерам тоссаш бирса цIогIа даьлар,
ХIама кхийтар, чIоагIа лозадеш.
Кхоссаделар…
Машена кIалдахар…
Удаш дахар, цхьа тIод текхадеш.
Дежар мискинг, шелало кIалдита,
Улар, дегI кхерамо эгадеш,
Наьха харцо чIоагIа халахийтта
БIаргахиш цахаддаш лешадеш.
Иштта улар из цхьан кхийна юххе,
Лай кIала кIеззига я йIайхагI.
Iоажалга из додар, делакъежаш,
Раьза долаш – кхы гургбоацаш нах.
ЦIаьхха цхьа саг цунна хьатIавера,
ЖIали чIоагIа кхераделар цох.
Саго белажг цунна IотIакхеллар,
Из хьамархIаделлар, хьаьрчар цох,
КхоачарагIа хIама доацаш санна.
Цу жIалена юххе саг Iовуж.
Йолаш санна уллув улар нана,
Тхьовс жIали а, гIоза гIанаш гуш.
Дег тIара цу жIалех къа а хийтта,
Iоажалах из даьккха воккха саг,
Фусам йоацаш вар.
ХIаьта а вайна
Тара воацаш,
Вар из визза САГ.
Могаре сона хьадоладе юха сай вахар,
Могаре сона сай кинижка юхаяьзде,
Безам сай чIоагIбе, сай балаш, хургдоацаш, дIадаха,
Дунен цу аьттонга майрра сай кулг кховдаде…
Могаре сона цу сийнача сигала лела,
Маьлхага, седкъашка кхача, уж бочалца хьаста,
Лаьтта уж доссадеш, наха уж дIа-юха тела,
МоллагIча сагага ший седкъа хургболаш къаьстта…
Могаре сона укх дунен тIа шух хIаранега
Сигларча беркатах бизза кад дIакховдабе,
Хургдолаш «керда» вай вахар вугаш сигленга,
Аьттув а хургболаш, ираза гIоза къург бе…
Могаре сона…
Могаре сона…
Кхело совгIат даь, вай вIашагIкхетар хилар.
– Дукха ха я ца гу…
– Ткъо шу хинна-м Iац…
Перрона тIа мархIалийлха латт вай, кхераш,
Яхаш, хIанз вай къасте – вIашагIкхетий хац.
Дагаухаш дукха, бIаргашка хий эттад,
Кер чу дегай мерзаш озаденна, эг.
Дукха да вай дувца: хиннар, дахар, денар.
ДIайха дешаш, кхесташ, шортта лаьтта лег.
– ДагадоагIий хьона…?
– ДагавоагIий хьона…?
– Хи тIа лувча иха, кино вай иха?
– ДагадоагIий хьона, ша бохабеш, лийча?
Дукха хиннад, дайнад, шераш дIаихад…
Листа хинна уж хьа цIацкъамаш кIайденнад,
Бата тIара цIока хобаденнад хьа,
Цхьабакъда, бIаргашка сийг гу лотабенна,
ХьалхагIа мо, хьайна бIаргавайча со.
Хала-м хет, цхьабакъда, соцалуш яц зама,
Хувцалуш дац вахар, эргадоаккхаш дац,
Хила мег халагIа хьатIайоагIа ханаш,
Уж дикагIа хилар догдоахилга дац.
Кхела раьза ва со хьоца вIашагIкхийтта,
Дег тIа гIайгIа я са, цунца гIозал я:
ДоттагI хувцаш хилац, цунах вовзар хийте,
Безамца са дег чу массаза хьо ва.
Алал сога, фуд из ираз яхар.
Барзкъо лой из,
товш из барзкъа хилча?
Безамо из лой,
дог доагадеш ше хилча?
Догдоахильго лой, хьо тешавеча,
Яхаш:
«Кхоана тоалургда вай вахар!»
Бешо лой из,
зизайх йикъа йолча?
Довзаро моллагIча хIаман духь?
Тоий цунна къона хилча юхь?
Е хьа карадеча лепа жовхьар?
Царех цхьаккхе сага ираз дац!
Сага ираз къахьегамца да!
Наьха гIозал лораярца да!
Дунен беркат дукхагIдирца да!
Дика де хье воалле,
Пурам Iа ма деха,
ХIиллал, цунца говзал
Iа дIакховса хьай.
Майра бIухо хила,
СовгIат а ца лехаш,
Диканна из дезе –
Вахар дIале хьай.
Гаьнашка хьо хьажа –
Хало шоашка еча
Шоайла кхоталу уж,
ВIаший гIо а ду.
Цу гаьнашта тара
Хила массаза а.
Царгара хьаэца
Дукха дика да.
Гора хьо ма увтта,
Корта а ма бетта,
Кхеравала везаш
Цхьаккха хIама дац.
Зулама, уж гаьнаш
Санна, духьаллатта,
ТIаккха вахара а
Хьо вохалургвац.
Тхира тIадам – тхирильг,
дото бурильг санна лаьтта бежар,
Баьцаш аьгар,
тIадам божара шоаш бехке йолаш санна.
Из сурт сона дайра,
бай тIа гIолла Iуйрийна со лелаш,
Морхашта юкъера
хьахьежача малхо сийрдадаьккха.
ЦIаьхха хийтар сона –
цхьаннахьа, со волчар гаьнна-гаьна,
ЙоI елхаш мо гIийла…
Малув-хьогI даьр халахетар цунна?
Бийса лоаца я цун?
Е дег чура гIайгIа алсамъяьннай?...
Тхира тIадам бежар, –
сай бIаргашца дайра сона сайна.
Тамашийна хул
Цхьайола Iуйре:
Iалама
ДIагаргадугаш вай,
Зизаша хьадел шоай
ЗизангIалгаш –
Бесах дола
Сийна,
Моажа,
КIай…
Оалхазараш да,
Шоай иллеш доахаш,
Уж аренаш
Зовне екаеш,
Нокхармозий хьувзаш да
Сихденна,
Зизай дургал
Хьинаре гулъеш.
СомагIа да ер,
Е гIанахьа да?
ДIаайденнад
ЧIожашкара дохк,
БIарг ма кхоачча
ГIоза яьржа улаш
ГIаьбарте я –
Са хьамсара мохк!
Ер мо тамашийна
Хоза Iуйре
Еча, наьха
Синош сомадувл.
Хеталу:
Шовдаша йиш а локхаш,
Морхаш цу лоамашца
Халхаювл!
Хеталу:
Ер дуне массаза а,
Латтаргдолаш санна,
Тахан мо:
ГIоза долаш,
БIаргаш сийрдадоахаш,
Доацаш балаш,
ГIайгIаш,
Доацаш во.
ЧIоагIа хургда кулг хьа,
Юхе кхы кулг хуле,
Дог а боча хургда,
Уллув кхы дог хуле.
Хила деза дог хьа,
Дунен бала бовзаш,
Мичча хана ца ховш
Ахка хьо гIоргвоацаш.
Сердалоно Iурра
Сатоссийт дуненга,
Ларо шийна уллув
Цхьаькха лар хьакхолл.
Дог са бала боацаш
Даларе хьакхелла,
Вахаргвар со, йоацаш,
Дунен гIозал вIалла.
Ираз долаш ва со,
Хьехархой хиннаб са,
Кхело дукха ваьхав
Бакъахьарча наькъ тIа,
Цудухь хестабу аз
Массаза стихашка,
Заводе е кхашка
Къахьегаш мел бараш.
ДоттагIчунца хада
Сона дагадохе,
Езачунца эгIа
Уйла хуле са,
ТIаккха укх дунен тIа
Ах гIа баккха кхелехь,
Меттаза вусалва,
Къоравийрза со!
ЧIоагIа хургда кулг хьа,
Юхе кхы кулг хуле,
Дог а боча хургда,
Уллув кхы дог хуле.
Иллиалархочун
Кхел я чIоагIа хала,
Мехка кхелаца из
Ювзаенна я.
Гуйре?
Гуйре-м вIалла бехке яц.
Се я сай лоIаме цунца йисар.
Са баламаш дездаьр гуйре яц –
Сай дегIаца да са сов кIаьдъялар.
Гуйре?
Гуйре-м арахьа яц,
Чухьнахьа я из, массаза соца.
Гуйре массаза соца я –
ДегIаца, уйлашца, сица я.
Кертача цаеза уйла еча,
Сай мугI сона молха хиле отт,
БIарахьажар, урагIа а дийрзе,
Сигленга а кхаьче, цох дIагIорт.
Ара шелало дIалаьцай хьунаш,
Гаьний бовхьаш гIийло эгаш да.
Морхаш, михо тIагIолла дIакхухьа,
Сиха йоацаш, мекъо йолхаш я.
Сира кор да лораеш са фусам,
Уйлаш, дешаш чакхдалийтар цо.
Со я цунна бехке…
Цар низ бусташ
Харцахьара бустам ийца со.
ЦаI волча яхай аьнна,
ЦаI волчар яхай аьнна,
Фу довргда са,
Е фу короргда сона?
ГIозал цахилар –
Бала хилар мичад!
Харц-бакълере,
Ушала бухе,
ЧакхсадоагIача ша тIа
Сона короргда!
ДIахо а гIоргья.
Цхьабакъда,
Наькъ тIара-м яргьяц.
22.12.2015 ш.
ДогIа – пен мо,
догIеи замеи – пен мо,
догIеи, замеи,
вайна юкъерча
наькъа бIоахали…
ХIаьта а, са Даьла,
стихашца жоп лу аз хьона…
Кхытайпара хила,
хьа неш хила,
шахьарера хьа неш хила…
дIахьекха кулгаш а долаш…
ХIаьта а, сабарде Iа,
Вай махьар тIадолаш да,
са Мураками.
08.08.2013 ш.
Вахара тIеххьара ди –
цхьа ди мара дац
дика гIулакхаш де.
БIаь шера ваха,
хIара ди тIеххьара ди долаш санна…
ДIачовхае еррига уйлаш,
тIаккха
чIагаргаша бIы болларгба кертача.
Ахка чакхдоаллаш Iомаергья Iа кIоригаш
гIетта…
ДогIа сецача – малх хьакъад,
Безам дIабаьлча – бочал юсаргья.
Беррига бохаргбац кад,
Чура кIеззига баттIаргба…
КIеззига Iоха, дIатейсий
Уйлаш, дешаш а – ахаш,
Корта юхтIехьашкахь кхессе.
Сигленга урагIа хьажа…
ДогIа сецача – сигален гом,
Къастара тIехьа –
вIашагIкхетар кIаьда…
… сона-м,
… абаьди.
2014 ш.
Кийчде сона баьццара чай,
Цаховш мо хьаеш цох лер-воаккха молха,
Цхьана дIамаргда из вай.
Дарба хила а мег, хьаьша, цох сона…
Сиха вац хьо, са хьамсара хьаьша,
ГIозал телаш сона, коанашка чай.
Бе хошшал хьакховдаде сога, хьаьша,
Са эшамий денош юхадоаладий…
Деррига юхадийндергда вай,
Сайна а хьона езаш я со.
Хьо венавар сона кийчде чай.
Кхел юхаяьлар…
Хьо сона а вита…
2008 ш.
Веший йоIа Илианайна
ТIехьашкахьа юхахьажа,
берий гIанаш довза хьай,
СелаIада бесаш дийше,
уйла сигала яхийта.
Саготонах йиза яле
таханара уйлаш хьай,
ДIадахачун тайнех илли
наьха дегашка дижийта.
Шортта илли арг аз хьона –
сагото дIагIоргья хьа.
Вахар – ага хеталургда,
никъ – сигленга кхоача лоIам.
Йоккха хилча дагадоагIаш
хургда хьона гIанаш хьай,
Хьона хьайна мара ховгдац
хьа дег чура гIозал, бохам.
30.03.2016 ш.
Малув сона лоами бергбар,
Далла со тIаюгаргьяр?
Лакхаленах хьега уйлаш
Юха новкъа йоахаргьяр?
ТIаьск санна, са са да кийча,
Дита даьсса гIулакхаш,
Пайда боаца бохамаш,
Сийнача сигленга кхача.
Уйлашца а дегаца а
ВIашкадагIац са къамаьл,
Са дIаийннад Даьла цIерца,
Боацаш укх дуненца маьл.
Ца хинна ший ханна безам,
Вахар – боаца цхьаккха чам…
Къахьегам – чулоацам боаца,
Дикал – цхьанне ца бу хам.
Из деррига дезац сона,
Дутаргда аз шоана из.
Тахан лоами ба Iа сона!
Ба сигленга кхача низ.
– ДIа ма гIолахь.
Цхьаь ма йиталахь со.
Цхьана ах-бIаь шу даьккхадар вай, –
Яхаш дехар сесаго Iоажала
Метта улача маьрага ший.
– ГIар ма е, хьо дIахо яха еза.
Вахар дикагIа хьа хила мег, –
Аьлар къоаночо.
ДIакхелхар тIаккха
Дезткъа итт шу даьнна воккхасаг.
Шийга маро аьннача тайпара
Маьра декхараш дIаделар цо,
ТIаккха метта йежар, мар иллача,
Лаьцача мо леча лазаро.
Хеталора цунна, оалхазараш,
Хьалха санна зовне декаш да.
Ше а, дуккха шераш хьалха санна,
Чокхий дийха, маьре йодаш я.
Дезал саготдеш бар:
– Ховргда вайна.
СалоIийтаргда вай! – Барт цаI бар.
Юххера а, тоалушйоаца нани
Больнице Iойила лаьрхIар цар.
Дезал чIоагIа дика хьежар цунга,
Шоай хур-могар лораша а дир.
Бакъда, веннар дийна волаш санна
Везаш йолчо шеварг Iехавир.
Дукха ца говш, из ший мара тIехьа
ДIаяхар, цецбоахаш берригаш:
Цунна лораша хьатийна молхаш
ГIайба кIала йоахкар ерригаш.
Хьога дика ферта
Еце хьатIакхолла,
Дег чу гIайгIа яле,
Декхар дале доаллаш,
Хьа цIа даьсса дале,
Мега хIама йоацаш,
Доахан меца латте,
Дила доакъар доацаш,
НиI дIакъовлаш еце,
Бийсан цIувзаш яле,
МоллагIа чуухаш
Дийла хьа цIа дале,
Яа сискал йоацаш,
Моцал ловш хьо вале –
Тамаш хет сона хьо
Ираз долаш вале…
Зама, сиха ворда
Санна йода хьо:
Шера раьгIе юсташ,
Готта такилг лусташ,
Когаш чоал а детташ,
Хьай ма хулла гIерташ,
Шийлача цу каша
Сихха вила со.
Уларгва со цига,
Дог-лаза саг воацаш,
ХIана аьлча, ваьхав
Ираз-аьтув боацаш…
Вахара мах бовзар,
ТIем а майра лаьттар,
Бакъдар бакъде гIерташ,
Харцонашца къийсар,
Ший халкъ дукха дезаш,
Даьхе бахьан долаш
Iазап ла вар кийча –
Из ва визза къонах!
Наха лоархIаргвола,
Наха вицлургвоаца
Визза къаман воI!
Гаьннара, цу дехка юкъе гIолла
Къегаш хьагуш са сатувсам ба.
Вех цо шийна тIеххьа анайисте,
Цига ваха лаьрхIа со а ва…
Боаг сатувсам цIенача сердалца,
Цхьабакъда, со дIатIа-м кхоачалац.
ДIатIакхача вIаштIехь ца доале а,
Сай сатувсам сона буталац…
Са дас сона битаб из сатувсам,
Бера хана денз из соца ба.
Са да, хьо шек ма валалахь вIалла –
Хьа сатувсам кхоачаш аз бергба.
Сога хаьттача, са къаьна сесаг,
ХIаний сона массарел езагIа,
ЦIенча дег тIара жоп лургда аз:
«Ахкан бIайха мух хьекхача хана
ДогIа дезаш мо из сона ез.
ХIана аьлча, массарел дикагIа,
Массаболча мехкарел къонагIа,
Фурал-Iалий мехкарел хозагIа,
Хет из сона, къаьна сесаг сай.
Цхьаькха а да шоана хайча бакъахь:
Фаьрга оаз мо мерза я цун оаз.
Ваха, ва са везаш моттиг нийслой,
Кадай хьовз из, барзкъаш са цIендеш,
Хоза дешаш дувцац цо хазийта,
Шортта кулг букъа тIа IотIадул.
Вахачара со юха чувеча,
Хоза духьалйоагIа сона из!
Мел дукха хIама дуий а аз,
КIезига хет цунна аз диар,
ФуннагIа деш со воалле а цIагIа,
Боча хоастаду цо аз мел даьр.
Сай деналах теша лу цо сона низ.
Дика мехкарий цо беннаб сона!
Юха мишта декхаргда аз из,
Дега боча, хьамсара яр, хьона?
ЙIовхал лу Iа сона, дега йIовхал.
Цхьаькха а да, сона ала ловш;
Уллув хьо ца хилча, йIайха пишк а
Хилац сона дIегIа йIовхал луш.
Атта да сона сай сесагаца,
Цхьаькха доалл цхьа дика хIама цох:
Я из массаза а шура санна,
Я из массаза а яшаш сох.
Хьаьша вена моттиг нийслой, вIалла
Еха из са сесаг хьовзаргьяц,
Истола тIа моака оттадергда,
Ца дуаш дIа а вохийтаргвац.
Укх дунен тIа мел долчул чIоагIагIа
Тха фусама сий цо лораду,
Ший са санна дез цунна тха бераш,
Уж а со мо дика леладу.
Дезал кхебу нахаца Iимерза
Хургболаш, эхь-эздел хургдолаш,
МоллагIа хало тIакхаьчай аьнна,
Шоашта, цабоха могаргдолаш.
Ираз фуд аьнна, оаш сога хоатте,
Шоана дала жоп со долаш ва:
Са ираз да из са фусам-нана,
Из йолаш со ираз долаш ва.
Кхалсаг я укх лаьттан боча хозал,
Кхалсаг я укх лаьттан хоза бочал.
КIаьнках къонах вер из кхалсаг я.
Зовза майравоаккхар кхалсаг я.
Аз мел бувцараш ба дика кхалнах.
Амма, вобараш а нийслуш хул.
Мекъабараш харбаза ба тара
Яьссача.
Сийдоацаш цхьаькхаш хул.
ЦIагIа Iо ца ховшараш а хул,
Цу мочарех оал вай: «Юрта хул».
Укх дунен тIа дукха ха аз яьккхай,
Шеко йоаццаш цаI кхетадаьд аз:
Сесаг кхетае ца мога къонах,
Сесагаца ийгIа лела къонах –
Визза къонах хила йиш яц из,
Хьаькъал кIезига долаш ва из.
Къонах цхьа хIама ховш хила веза:
Лета сиргIа муIаш йоацаш юс,
Сесагаца массаза барт беттар,
Юххера а сесаг йоацаш вус.
Къонахо, ше хьаькъал долаш волчо,
Сесаг воча хIамах лораю,
Доккхача хьаькъала да воацачо,
Качъухаш, йисар а хIалакйу.
Дукха ваьхав со дунен тIа,
Дукха
Дайнад сона. Цудухьа аз ях,
Сесагаца барта волаш вахар
Укх дунен тIа ираз долаш вах.
Цхьаькха хезад сона наха оалаш
(Кха нийсагIа оалалург а дац)
Къавеннача дийнахь сесаг йоацаш
Ираз дайнар мара вусаргвац.
Къона волча хана фусам-нана
Хьона езаш ца хила тарлу,
Цхьабакъда, хьо къавелча хьа сесаг
Хьа къонала когаметта хул –
Вахарцара чам цо хьона лу.
Баксан-хина йисте яхаш
Хоза йоаца йиIиг я,
Цхьабакъда, из елаелча
Аре сийрдайоаккхаш я.
Машена ко цо лаьцача,
Аьшк а дийнлу – хеталу,
Илли ала из эттача,
Фаьрго ший дар соцаду.
Хина йисте ях из йиIиг…
Цунца диста хIама дац:
НовцIолг цунца къовсалургдац,
Зиза цунца нийслургдац.
БIаргаш да цун гIотта Iуйре,
Хьогаш ба цар лирах малх…
ВIалла хоза йоаца йиIиг
Баксан-хина йисте ях.
Бакъда, цунна тIехьахежаш
Боага Iаьржа ши бIарг ба…
«Хоза ва хьа дега везар», –
ГIаьбартоша оалаш да.
Дег тIара сай салам дахь аз шоана.
Вовзаш воацар, велалуш, тIаэц,
Гаргалнах сай – дукха без уж сона,
Новкъосташца тух-сискал сай декъ.
Вахар дезаш, Даьхе хестаю аз,
Безама, машара иллеш доах,
Гурахьа ялат чуийца ваьлча,
Берригаш хьабийхе, сагIа доах.
Дег тIара сай салам дахьаш шоана,
Малх хьалкхетташе, со аравоал,
Оалхазарий иллешка ладувгIаш,
Волалу со тхирал гIолла хьал.
Гу сона бIаьстенна раьза Iалам,
Ахархочун керда харшаш гу,
Чкъордаш гу сигала, иллеш доахаш –
Наьха къахьегам цар хестабу.
Дег тIара сай салам телаш шуга,
БIаьстен догIо вошаваь со вел,
ЧIоагIа делх из, сона лувчар хинна,
Кхашта цо ший цIена беркат тел.
Гаьнна тIоа ба чIоагIа сийрда сегаш,
Лергаш къорде санна ди да къувкъаш,
ДогIан тIадамаш да дезо легаш,
Гуш да – дика хургба гуйрен хьувкъам.
Дег тIара сай салам шуца декъ аз,
Оаш сона шоай дегай йIовхал тел.
Дикача нахаца безам бекъ аз,
ЦIенача дешашта дог хьаделл.
Вахар кхоллаш хьежача цу малха,
ДIайха баркал яхаш, гораувтт,
Дунен тIара шелал лелхаярах,
Iалашъярах вай вахара мутт.
Дег тIара сай салам шуга телаш,
Ноаношцара лерхIам кхайкабу –
Уж ба вайна вахара чам телар,
ЦIена даха цар вай Iомаду.
Царга ях аз: «Дукха даха шо,
Шоай дегашка гIайгIа, бала боацаш,
ГIалатваьнна вежар хьал а лоацаш,
ДикагIчарна телаш сердало!»
Халонех ма кхералахь хьо вIалла,
ДоттагIчо хьа оагIув лоацаргба,
Могашал дIаяьнна хIама хуле –
Лораша хьо балах воаккхаргва.
Цхьабакъда, къахьегамах ца вашаш,
Хьоцар даккха ловш ца хулий хьо,
Хьона гIо де саг вац укх дунен тIа,
Из кхетадеш хила веза хьо.
Къахьегамца мара хилац рузкъа,
Къахьегамца мара ираз дац.
Къахьегамца хьоцар доаккхаш воацар
Къонах хиннавац, е хург а вац.
Хоза барзкъаш ма дац сибат доаккхар,
Дунен гIозал лур къахьегам ба.
Къахьегам ба сага сийле йоаккхар,
Адамах саг вер къахьегам ба.
Даьхе хозъе арадаьнна, халкъо
ГIоза къахьег, хоза са а лоI.
Хо а хьай халкъанна уллуввала,
ТIаккха хургва хьох хьай Даьхен воI.
Къахьегамца мара хилац рузкъа,
Къахьегамца мара ираз дац.
Къахьегамца хьоцар доаккхаш воацар
Къонах хиннавац!
Е хург а вац!
Баьццарча бердашка гIолла хьо доагIа,
БIа-сийна Баксан, са дай-мехка хий.
АтагIе хьа, сона ага а хинна,
Хьийжай са бералга, дIохдеш са цIий.
Гаьна а лийннав со, дукха а лийннав,
Цхьабакъда, Баксан, хьа сий лорадаьд.
Хьа сибат, хьа амат син хIайкал санна,
Массаза сай дег чу аз леладаьд.
Массаза хье хиннар тахан а да хьо,
БIа-сийна Баксан, са хьамсара хий.
АтагIе вена со вайча, со вайза,
Хьа талгIе ел сога, дIохдеш са цIий.
Везан Даьла, Воккхан Даьла,
Хар деннад Iа тхона,
Боарам боаца хьа къахетам
Ба укх дунен гонахь.
Хила веза бусалба ший
Декхар кхоачашдеш,
Иман, ислам шийца долаш,
Эздел леладеш.
Дешар, йоазув ховш хьо вале
Толам хьа хургба,
Iилма Iомадеш хьо вале
Аьттув хьа баргба.
Ишколе а, хьужаре а
Дийша веце хьо,
ХIама кхетадеш хургбац хьа
Керта чура хьоа!
Iовдала саг, чIоагIа тара
Бежана ва хьо,
Дац бежана тара доацаш
Сибат мара хьа.
Адама сибат да аьнна
Саг хург ма вац хьох,
Iилма Iомаде вай деза –
Харо ду вайх нах.
Iилма – дикагIдола рузкъа,
Кхоачалуш дац из,
Воде-воагIе миччахьа а,
Хьоца я из ганз.
ДIа-хьа мел тел дукхагI хул из,
Къуно ложкъайиц,
Наькъа водаш хьоца хул из,
ЦIаккха кIаьд а виц.
Укх дунен тIа да цхьа хIама,
Хувцалуш а дац –
Хьаькъал долча сагал дикагI
Цхьаккха хIама дац!
Дийша хуле, из вай тIехье
Атта яхаргья,
Дика вонах хьакъоастаде
Аьттув цар хургба.
Нагахь санна воI хьа хуле
Дийша хьужаре,
Хургва эхь-юхь, гIулакх долаш,
Эздий, сабаре.
Хьо а из а шоай айлан тIа
Наха лоархIаргда,
ЦIагIа-ара е пхьегIа тIа
Дика дувцаргда.
Хьо кхелхача хьа таьзета
Юрт хьагуллургья,
Хьа воI бахьан долаш хьо а
Дика вувцаргва.
Везан Даьла, хоастам хьона,
Тхо хьа лай ма дий,
Низ ба тхона, Везан Даьла,
Iилма Iомаде!
Са даьх-наьнах, къаьна ба уж,
Къахетам Iа бе,
Цу хьай элчан деза беркат
Царга кхоачаде.
ЧIоагIа къахьийгад цар тхоца,
ГIерташ тхох нах де.
Декхарийла ма бий дезал,
Даь, наьна хам бе.
Бицлургбац тхой хьехархой а –
Тхона хьийхад цар.
Шоай тIехье а сийрда иман
Долаш кхуйла цар.
Дукха къахьийгад цар тхоца,
Дагадоахкаш тхо.
Да цар деннар доккха совгIат:
Тхона тахан хов.
Хьехархочоа баркал оалаш
Кхобергбац аз низ,
Ший бераш тхо долаш санна,
Тхога хьожар из.
Iилма довзийтар цо тхона,
Хьадийлар цо бIаргаш тха...
Бала боацаш йоаккхийла цо,
ГIайгIа йоацаш йоаккхийла цо
Укх дунен тIа йоаккха ха.
Дукха бераш да Аксае,
Массанена деша лов.
Дешаро лу боккха пайда –
Да из тхона дика ховш.
Дешар дезаш да вай хана,
Бу дешаро дега тоам,
Сомий бешо телаш санна.
Дешаро тел дика сом.
Ишколаш хьалъе юрташка,
Деша аьттув тхона бе.
Дош лу оаха, мекъал йоацаш,
Дунен Iилма Iомаде.
Iомалургда тхо ишколе,
Даха, бокъо лораеш,
Халкъа пайда беш тхо хургда,
Хургда Даьхен гIулакх деш.
ДегI ца кходеш, хIара денна
КIахьега тхо кийча да,
Дезаш хуле, тхой Даьхенна
Тхой вахар а дIалургда!
Халкъа зизаш ма дий бераш,
Оаха модз лургда, цар мо.
Кхом ма бий тха, ханал хьалха
Доагадой тхо шелало.
ГIо де тхона новкъа довла,
Аьле хьаькъал дола дош,
ГIо де когаш тIа хьалъовтта,
Къиза боадо IотоIош.
Дешара тIакхийнна халкъаш,
Вай дог-дика доттагIий,
Дешара тхо тIехьадита
Йиш йоацилга ховш ма бий.
Дешаро вай кхетадергда,
Аьттув мишта хургба вай,
Дешара вай тIехьадусе,
Хургва хIаравар вайх лай.
Дала доахаде шо тхона,
Тха хьамсара гаргалнах,
КIалхардаха тхо цу балах,
Цу баьдеча вахарах.
Тхона накха хьийкха ноаной,
Шоай цIеношка даьхкад шо,
Дешарах хац шоана хIама,
Яц шун дунен Iалашо.
КхувшйоагIа вай йиIигаш а
Дешарах хIама ховш яц,
Кулг яьзде ховш бац уж тахан,
МугI Iобеша ховш уж бац.
Дунен Iилмах кхеташ хуле,
Таханара ноаной, дай,
Кхоана хургйола из тIехье
Хьаькъал долаш кхувргья вай.
Дешарах ца кхете ноаной,
Алапаш ховш беце дай,
Могаргдий-хьогI царна кхебе
Хьаькъал долаш дезал шоай?
Дезал хьаькъал долаш кхебар
БоккхагIбарий декхар дац?
Тахан дийша тхо ца хулий,
Кхоана аьттув вай хургбац.
«Деша аьттув ба оаш тхона!» –
Даьшка дехар оаха ду.
Цу тхой даьшта, тхой ноаношта
ДIайха моаршал кхайкаду.
Хьа коанаш тIа дийнлу чкъаьрий,
Са да!
Тохабелар къаьстта латта эрз.
Баьццарча цу хи чу гIолла хьона хьатIадерз,
ЙиIий виIий воI хьа хила лаьрхIа бер,
Са да!
Из Iам хис хьалбизар чехка,
Са да,
Дехьара берд селаIадо хозбир!
Бера хьалхара цIогIа – дошо кий,
Хьа цIера тIа – АРСЛАН-АЛИ,
Са да!
…Бера чкъаьрий хи чу Iочулег,
Са да!
Тохабелий,
Белх цхьаь латта эрз…
Баьццарча цу хи чу гIолла
Юхадерз,
Гаьнадоалаш, гаьнадоалаш дода
Хьа цIи шийца ийца дода
Бер –
Хьа йиIий виIий воI,
Са да…
Ахкан сийрда бийса.
Наб хьакхеташ яц,
Боамбе санна, кIай да лоамий бовхьаш.
Баьдеча сигала гIолла бизза бутт ба бодаш.
Дог да маьрша.
Дег чу бала бац.
Iам тIа пхьидарч я шоай хабар тетташ.
АтагIенашка IиндаргIаш кхест.
Набарах доахкача лоамий босеш
михо боча хьест…
Маьрша мохк ба сога моаршал хетташ.
ДегIа тоам беш шийло мух хьахьекх,
Дег тIара дIакхухь цо гIайгIа, бала,
Сердал кхо ца еш ший, бутт а хьеж,
Аренашка хьаллетабеш дото ала.
Хьеж из, дунен Iалам хозде ловш,
Хозленца хьалдиза гIерташ вахар,
Из ший сердал езаш йолга ховш
Маьрша вахар доладаьча наха.
Лаьтта къайладоаккхаш кIоарга лоа диллача,
Коа тIа арайоал со, лараш лех аз хьа…
БIаьсти оалхазараш дека доладелча,
Хьежаш хул, догдоахаш сомавалар хьо.
Ахко баьццара ший гIар дIайолайича,
Хьона дукхадийза зизаш гулду аз…
Гуйре хьатIаеча, ладувгIаш хул фийла,
Хазарга догдоахаш, да, хьа зовне оаз.
Даь цIа, чIоагIа мерза да хьо хIаранена…
Сискала хьадж кхийте сомайоалар со,
Наьна оаз хьахезча, тхьайса улаш санна,
БIаргаш хьа ца деллаш улаш хулар со.
Даь цIа… Укх дунен чу из мел долча хана,
Ираз долаш да вай, кхыдар эшаш дац.
Из цIа, дукха дезаш, леладу дегашка,
Дега фу дезагIа хургда сона-м хац.
Даь цIа… Вайна дийла из мел долча хана,
Халаш, вахар гIоза вайга делакъеж,
Хилац юхь тIа гIайгIа, хилац дег чу бала,
Сигала моарх йоацаш малх а бIайха хьеж.
Цхьабакъда, кхел хинна йоI юсе да воацаш,
Болалу цун вахаре из Iаьржа мул,
БIы бохабаь кхокха санна ираз доацаш,
Чуя моттиг йоацаш из йоI лелаш хул.
Даь цIа… Дега боча да хьо хIаранена…
ГIозал IотIаелхар кхуркхалга хий мо,
Аьшка пишк яр латташ, йIовхалах цIийенна,
Кхы доккхагIа ираз эшаш яцар со.
Даь цIа… Дагахьа аз ювттар лакха гIалаш,
Гонахьа дIаювра ялсмалера беш,
Цу чу новцIолгаш а, хьазилгаш а декар,
Нокхармозий хулар, мерза модз гулдеш.
Сай да сона чIоагIа лакха, тенна хетар,
Дика вар из чIоагIа, дега кIаьда вар,
Цудухьа цу хана сай да сайца хилча,
Со уж гIалаш вIалла йоацаш мегаш яр.
Да дIаваьлар сиха… байра дIа цун седкъа …
Ираза а Дала йилла ший ха хул…
ГIайгIане са елхар, кхелага са леткъар
Бала пайда боацаш михаца дIатул.
Саг вац тахан сона уллув са дог хьаста,
Хьаллаца саг вац со, йоже, байна низ…
Дунен сийлахь Къонах – са Да, вижав лахьта…
Къахетам баь, Дала даькъалволва из!
«Тахан керда вахар доладергда аз,
Цу вахаре моттиг хьона хургьяц соца», –
ЦIенхаштта Iа аьлар … аьлар, аййаь оаз…
Хаьдда дар хьа къамаьл, цадезаш кхы дувца.
Цамогаш хьа дешай маIан кхетаде,
Со дIалоацаелар ди техча мо хийтта…
«Фу вахар? фу дувц Iа? хьанца доладе?»…
Уйлаш сиха кхестар. Кхетацар, фу хиннад…
ЦIаьхха хаьрцар вай шиъ цхьана лийнна лоам,
Лоаман кхерий санна дешаш лаьтта легар.
Маца…, мишта…, сенца хьона баьб цатоам?
Кхетацар со, мичахь гIалат даьннад сайгар.
Хьона уллув моттиг сона кхы хургьяц…
ХIанззалца из моттиг сона хилча санна…
Хьайна уллув со Iа дIатIа-м йитаяц…
ДIатIа-м йитаяц Iа цIаккхаза со хьайна.
ЦIера юхе йIохлуш се цхьаь яьгIай со,
Вай шиннена лаьрхIа айса лотаяьча,
Са дег чура бала байбеш вацар хьо,
Сагота хилацар, дега бохам баьлча.
Кора тIадетталу ховха кIормац мо,
Хьа дег чу со гIертар – Iа со чувхайора.
Безам боккха бар са – цунах удар хьо,
Ала бар са дег чу – со цо йоагайора.
Цу хьа дег чу сона моттиг йиса яц,
Цу чу кхыча наха бIы беллаб, хов сона…
Цкъа дIавийрза хьо кхы юхаверзаргвац,
Кхыбоа кхалнах лех Iа, бараш хоза, къона.
Маьрша лелалва хьо. Низ кхоачалба цар
Сона мо хьо веза, хьоца ираз декъаш.
Царна хьо дIалу аз…
Царна хьо дIалу аз…
Царна массанена…
Цхьаннеца ца векъаш!
Ассаламу Iалейкум, са дешархо!
Хьай кулг хьакховдаде, аз из хьабедолл.
Декача дешаца дог ураэтта
ГIулакх деш хьона кIаьдвала со воалл.
Хьа дег тIа бодача наькъ тIара ца воалаш,
Кийча ва сай стихаш дIаяла хьона.
Шераша сай корта кIайбаь бале а,
Берашца бер хила чIоагIа лов сона.
Лакхача сигала гIолла
Оалхазараш гIоза лел,
КIа латт кхаьча, сога, канаш
Эгадеш, цо салам тел.
Шавденек-Iам тIа со вода,
Цун хи чу со гIоза лувч.
Хьуно а вех со ше йолча,
Мерза сом са бага тувс.
ДоттагIий уж хинна Iац са.
Мела мух а соца ловз,
ХIана аьлча со цун иллеш
Бера хана денз ва ховш.
Аз берашта яьзъю стихаш
Сога цар хьателаш я,
Сона лерга юхе ухаш,
Хьуно, михо ювцаш я.
Цар стихашка ладийгIача,
Бер мо зIамига со хул.
Цар мел дийцар аз гIозалца
Каьхата тIа IотIадул.
Морхашкара «тамп-тамп» яхаш
Тховнаш тIа со детталу.
Аьхкий дIохденна латт лаьтташ,
Аз царна сай дарба ду.
ТIадамаш да яхье дувлаш,
Лаьтта кхача сухал беш,
Лаьттах кIоаргга со чудода,
Ахкан йIовхал эккхаеш.
Кхаш, аренаш, хьунаш юл аз,
Наькъаш дул, босенаш юл,
Довкъаш цIенду, уж гIаддугаш,
Лоацца аьлча, могар ду.
Са беркатах сийрдадаьле
Баьццарадерз гаьний гIа.
Нагахь воалле аравала,
Иккаш ювха еза Iа.
Бераш, тешал ду аз шоана,
Харц ма аргдац аз цхьа дош:
ДогIа сецача сигала
Тамашийна тIий да гуш.
Хеталу: Табулдий Iадсакх
ЦIаьхха сигала сецад,
Iад мо лаьттах Iо а гIерта,
Морхашка из хьалкхаьчад.
ВорхI бессара лепаш латт из,
Сийрдаяьккха сигале,
Бераш, чехкка арадовла,
Гургья шоана хозале.
Гургда шоана: вай юрта тIа
Сердал IотIа цо ухийт.
СелаIад, сигала этта,
Да из тамашийна тIий.
Тахан со Iуррехьа гIеттар,
Гургал сатассарца техар,
Нана, сол хьалхагIа гIетта,
Маькхаш йотташ хьувзаш яр,
Хоза хьадж цар тIара гIеттар.
ЦIа сихагIа дотта гIерташ,
Кирпишка тIа кирпишк ехкаш,
Дас ший болх дIаболабир.
Болх беш ва из массехана,
Са ца лоIаш вIалла шийна,
Балхах массаза чуийнна
Хоздеш, тоадеш воалл из ков.
Со а Iомаваьв цо шийца,
Дахча даккха, чкъаьрий лувца…
Сона чехкка воккхахинна,
Даьна тара хила лов.
Сийрдача сигала бутт сийрда хьеж,
Наб я тIагIерташ, со тхьувсавеш,
Бийсано теваь, со дIатхьовсаргва,
ГIозача гIанаша со левергва.
Кхоана сахилча со сомаваргва,
Iуррехьа со юртал араваргва,
Сарралца арешка со леларгва,
Деррига сай гIанаш хьагулдергда,
ТIаккха уж берашта дIадувцаргда.
(зIамагIча йиIига Джамината цIерагIа)
Сона дукхаез ер шоколад,
Наний модз мо мерза шоколад,
Iаьржа-морача цу тIадамашца
ЧIоагIа цо бIехйой а ер са бат.
ТIадоаллача каьхата тIа цун
Хозача йиIига сибат гу,
ЦутIар йоазув сона дешалу:
Цу йиIига цIи Аленка я,
Шоколад а из цIи йолаш я.
Шоколада чу йоалл бIара тIум,
ЧIоагIа хозбеш шоколада чам.
Шоколад из сона чаме хет,
Сих ца луш, аз из бага чутетт.
Цхьабакъда, аз еррига юац
(Еррига из сона юалац),
Цхьа дакъилг хьадаьккхе аз дIадул:
Дади саррахьа чувоагIаргва,
Цунна аз из дакъилг дIалургда.
Цунца даде мерзза чай маргда.
Iурра кхий чу со чуваьлча,
Iасилг дайра сона латташ.
Хьаь юкъе цун кIай кIаьд боаллар,
Ура чIоагIа хала латтар.
ХIаьтаъ нана бIаргаяйча,
Iасилг нанах дакха эттар.
Сутар хувзар из, чинг еттар,
Из ший нана дIа-хьа теттар.
ХIаьта нана цунга хьежар,
Цунна, кIаьд ца луш, мотт хьекхар,
Гуш дар – Iасилг цунна дезар,
Нанна ший бер санна дезар.
Из цо хьатIатеIадора,
Гаьнадалар кхераш санна.
Iасилг дажа арадаьлча,
Кач муш тоссаргбац аз цунна.
Iомадергда аз из сайга,
Сох из вIалла кхераргдац,
Дажа мукъа дIахийцача,
Из харцахьа ухаргдац.
Из леладе, цунга хьажа
Сона вIалла хала дац.
Iасилг доккха хилча а аз
Цунна урс хьокхийтаргдац.
Делкъахана истола тIа
ХIама даа со Iохов.
Чаме супи йIайха маькхи
Шоайла чIоагIа хоза тов.
IотIадаа да котама
Шампура тIа детта дулх,
ЧIормаяьккха аьта коартол,
Чама тоаяьй, тохаш тух.
Бесах лепа Iажаш, кхораш
Истола тIа латташ ба,
Аз ер модз мо мерза моака
Деррига дIадуаргда.
Маькхах Iолийга гIоргIилгаш,
Хьагулдаь, дIадуаргда,
ТIаккха чIоагIа раьза волаш
Мерза чай IотIамаргда.
Массехана санна шортта
Нанна со дIатIагIоргва,
Наьна кулгашта, бIаргашта
Мерза барт аз боаккхаргба.
Лор волча Дадаш ва вагIаш.
Цун чега лор хьожаш ва,
ЦIена дий цун лергаш, цергаш
ЦIена йий хьожаш из ва.
Дадаша ший мотт дIахьуокхий
Лор меттага хьажа воалл.
Цхьабакъда, Дадаш вац раьза,
Цахьуокхаш мотт, духьалвоал.
ВагIа из Iохьежаш лаьтта,
Фу дергда ше ховш из вац.
Лорага дIа мишта аргда:
«Мотт хьуокха со раьза вац?
Безам бале а, даьцега
Мотт хьуокха са йиш ма яц.
Аз хьога мотт хьекха байча,
Нани раьза хург ма яц».
Шера я паргIата аре,
КIоарга ба бIа-сийна форд,
Мух а ба аренца хьекхаш,
Кемага кхухьийташ йорт.
Сийрда я, лепаш я сигле,
Цхьаккха а сагото яц,
Бала бац, гIайгIа яц вIалла,
Капитан садуаш вац.
Сиха мух гаташка лувцаш
Кема тха цIенгахьа лест,
Кхоанарча денга сатувсаш
Берригаш гIозбаьнна кхест.
Кхерам бац цхьаннахьа хьагуш,
Хатарех никъ мукъа ба,
Цудухьа кема тIа мел вар
ПаргIата салоIаш ва.
Шийла мух айбелар цIаьхха,
Хьахьаькхар воагаву лоа,
ТалгIеш а хьайолаелар,
ГIалаш миссел лакхайоа.
Кема цар, урагIа дихье,
ТIаккха юха Iочутох,
Кема тIа мел йола хIама,
ДIа-хьа кхосс, е кIалтIатох.
Форд ба чIоагIа корзагIбаьнна,
Мух а дарз а хьекхаш да,
Саг вац тхона оарцагIвала,
Тхой балаца цхьаь тхо да.
Кема делх тха, кема цIувз тха,
Нана йоаца кIазилг мо.
Саг вац уралатта могаш,
Лоацца аьлча, хьал да во.
Iоажалга хьежаш ва хIара,
Вахарах догдилла ва,
ЦаI ва велхаш, вож ва велаш,
Даьлага кхайкаш а ба…
ЦIаьхха Iалам хувцаделар:
Сецар дуIа, сецар дарз,
Форд а бижар, малх хьахьежар…
Сатем ба дегашка хIанз.
Сийрдабаьнна форд ба лепаш,
Из юха а тайжа ба…
Бухь чубаха, гарадаьнна
Кема халла додаш да.
Цу чу мел дар кIалтIатеха,
ВIашкатеха, деха да…
Укх дунен тIара вай вахар
Цу вахара тара да!
Даьша оалар: «Сабар – дошо да.
Къонахчунга сабар хила деза».
Даьша яьхар кхоачашдеш вай да,
Бакъда, вайга кIезига да эздел –
Воайла лерхIам вай кIезига ба.
Даьхе йохкаш латт вай боацча маьхах,
ГIумкий арахьа дIаухаш ба,
АттагIа хургдолча шоашта баха.
Сабар а ший боарам болаш да,
Вайна цох зе даргда, из тIехдоаккхе –
Даймохк тахан хIалак-хулаш ба,
Сабар деза цудухьа дIадаккха.
Са кертача къахьа уйла кхест:
Къам ца хуле, сабар хьанна дез?
Нагахь санна доале вай мехках,
Хьанна пайда хургба сабарах?
Наха фу аргда, хьо кхалхе цIаьхха?
Фу цIи юсаргья хьо велча хьох?
Во хул цхьавар, волча хана вахаш,
ДIакхелхача-м дика цIи йоаккх цох.
Цхьаькха хул мел ваха дика волаш,
Ший низ мел кхоач гIо де гIерташ хул,
КIезига хул из дика ва оалаш,
Цунна раьза боацараш а хул.
Дикачох дика ва ала деза,
ДикагIа хургволаш, хоаставе.
Iайха оала дош хилийта мерза,
ГIожа дегаш гIозалца дошде!
Лоаи малхи, доттагIий а хинна,
Тахан лаьтта вIашагIкхийтта латт,
Лаьво сийрдадаьккхад доккха дуне,
Маьлха зIанараша из дIохдаьд.
Лаьй чоалпаша маьлха зIанарашца
Сийрдаяьккха сигле лепаш я.
Къоаной хьаькъал берий синцIеналца
ВIашагIтехе Дала кхол овляъ.
Лай чоалпаш – са кIайча керта гIайгIа,
Маьлха зIанараш – са дегагIоз…
Лоаи малхи, гаьне сийрдаяккха!
Тахан къоабалдувц шун вошал аз.
Сийрда ахка хьатIадера,
Нокхармозий беша лел –
Барташ доахаш, зизаш тIара
Мутт хьагулйий, из дIамел.
Хьадж хоза я дог хьалдукъаш.
Зизай дуне – ялсмале!
Ахка. Зизаш. Мерза барташ.
Лепа Iалам. Сийрда кхел.
Из гений вацар,
Цо ялат Iалашдора
Генийна лаьрхIа а
Наькъахочунна а.
Из урда поэт вар –
Цун дагалоацамий,
Цун йIовхала.
Цунна ховра,
Маца аха деза урд,
Маца дIаде деза.
Из гений вацар,
Цхьабакъда,
Цунгара хьаболабеннаб
Из гений а,
Из урд а,
Из кхел а.
Из урда поэт вар.
Хьажал, ер каш да,
ЦIаьрмата да йоазув –
ЦIии таьрахьи.
Из ахархо ший вахаре
Урда поэт вар.
Тахан да цун дейга дегI
Лаьтта кхоабаш.
Дицдир цо дунен тIа мел дар
Лакхача гIанда тIа хайча.
Вицвир цо хьо,
Вицвир цо со,
Бицбир цо доттагIий,
Бицбир цо моастагIий,
Йицйир цо кхыметтел ший Даьхе.
Тахан цхьа эсалча чайхане
ВагIа из, хабархо лехаш…
Цун хабараш
Цахозалга дий а хац,
Цун ахчаш
Цадезалга дий а хац,
Цунна шийна
Ше вицвенналга дий а хац –
Тахан цунна улув цхьаккха вац,
Тахан из дагавохаш а саг вац.
Вахара оттамаш чIоагIа да,
Къаьначунца да уж къаьстта къиза…
Къоначунга даккхийтара зиза
Йожа езаш хул къаенна га.
КIай дуга дуадеш лелабир аз кхокха,
Ма чIоагIа раьза бар кIай кхокха сона.
Кхоачаделар дуга – дIабахар кхокха,
ДIабахар кIай кхокха, дайна гIа санна.
ТIехьагIа аз юхабийхар кIай кхокха,
Кхокхийна оттабир аз кхаьча мукх.
Цхьабакъда, кIай дуга диача кхокхо
Тиганзар баа са IажагIа мукх.
Юрта массанена ховш дар,
Шозза дегI дилла из волга:
Цкъарчоа – из ваьча дийнахьа,
ТIаккха – веннача дийнахьа.
Юртахой лоIам – из соцам ба.
Ловш хуле царна – гаьннара венар а
Гаргара саг а ваь тIаэцаргва,
Ваха а, шоай волаш мо, хоавергва.
Юртахой лоIам – из соцам ба.
Ловш хуле царна – цу шоай юрта ваьр а,
Гаргарча нахах дIахоадавергва,
Юртара ара а из воаккхаргва.
МаьркIажа ха хьатIаенай,
Ара дикка баьдйийрзай.
Кхуврча цIи лотаю нанас,
ТIаккха хьалъол цу тIа яй.
Пен тIа IиндаргIаш да ловзаш,
Пхьер кийчдеш са нана йоалл,
Массаза мо цIаькхаза а,
Нанас сога кIаьда оал:
«Харцонца, воI, оагIув билле,
Доа ма делахь Iа хьай сий,
Лоалахо хьай ма вувцалахь,
Лораелахь Iа цун цIи.
Никъ мел хала хьай хуле а,
Наькъ тIара ма валалахь,
Нахацара хийраваьле
Юстара ма лелалахь».
Кхай тIара ше чукхаьчача,
Да Iоховргва даа пхьер,
Аз цо деча къамаьлага
ЛадувгIаргда, дилла лерг:
«ЦIагIа, ара, гаьна вале,
ВоI, ма дохкалахь хьай сий,
Бакъдар лораде дезача,
Кхуо ма делахь Iа хьай цIий!»
… Нана оттаргьяц кхуврча тIа,
Да а са чувоагIаргвац…
Се цаI ва со, цIенна гаьна,
Гаргара саг соца вац.
Веце а, сай даь, сай наьна
Хьехар аз дицдалийтац,
Харцо нахаца дIаювцац,
Сайца хьа а ювцийтац.
Хац сона кхытайпа ваха!
Цхьабакъда, аз кхетадиц:
Мишта мог цхьаболча наха
Даь хьехар далийта диц.
Хоаттаргдар аз цу нахага
(Амма, цар жоп лургдий-м хац):
«ХIана дах шо, оапаш бувцаш?
Эздел шуга хIана дац?
ДегI-гIов, сибат хоза да шун,
Амма, деладалар-м дац
Е хоза а, е гIоза а,
Е адамга товш а дац.
Нанас Iомадаьдацар шо,
ЛоархIаш лелае Дай цIи?
Е дас вIалла дийцадацар,
Лораде дезалга сий?
Нийсса никъ ба шоана хьалха,
Амма, гоамабар оаш лех,
Цудухьа сиглара шоана
Даьла наIалт IотIаделх!»
Букъ тIабаьлча мо вале а
Бера хана денз-хьа со,
Сога оал Iа, са дог хьоасташ:
«ДегI да хьа, из миха мо!».
Меттаза со волга ховшше,
Хьаьсте дог, Iа сога оал:
«Наха юкъе хоза къамаьл
Дувца а хьа вIаштIехьдоал!»
Бера хана денз цхьан кога
КIеззига со астагI ва.
Вале а Iа, ела ца луш,
Оал «Хьа болар хоза да!»
Оамал хала йолаш ва со,
ЭгIазвахча чуравоал.
«Дала сабар деннад хьона!», –
Со тевеш, Iа сога оал.
ЦIимхара а хул со хьоца,
ЦайоагIа Iоттар а ю…
«Дог ма кIаьда да хьа!», – аьле
Iа са дорхал йохаю.
Къавеннав со, кIаьдвеннав со,
Iа-м, ела а къежаш, оал:
«Къона ва хьо, кадай ва хьо!»
ТIаккха дог а са гIоздоал.
ЦIаккха аьннадац Iа сога
Цу хьай безамах цхьа дош,
Аз хьога из ца хьоадой а,
Из деррига ва со ховш.
Иллешца хьа безам бувца,
Вахар дезар сона кхоъ.
Из хьа безам бахьан долаш
Хилба хьона гIоза кхаъ…
Из хьа безам бахьан долаш
Дала даькъалйойла хьо!
Iа са деладечча бесса
Дог делаш яхийла хьо!
Майра кIантий дуккха хилба вай…
Нагахь санна хала дале из,
Бараш мукъагIа бусалба уж,
КIезигагIа ма хилба вай уж.
МоастагIий дIабалба, йоацаш лар…
Нагахь санна из хургдолаш деце,
Болчул кIезигагIа хилба уж,
Дуккха кIезигагIа хилба уж.
Эздий истий дуккха хилба вай…
Нагахь санна хала дале из,
Бараш мукъагIа бусалба уж,
КIезигагIа ма хилба вай уж.
Харц мел лувраш дIакхалхалба вай…
Нагахь санна из хургдолаш деце,
Болчул кIезигагIа хилба уж,
Дуккха кIезигагIа хилба уж.
Бокъо хийла дуненна доал деш…
Нагахь санна хала дале из,
Йола бокъо мукъагIа яхийла,
Эшаерг а йоацаш цхьанне ше.
Дикал хийла вай дегашка яхаш…
Мел хала дале а из хилийта,
Хилва хIаравар дикагIа вайх,
ВIаштIехь мел доал дикагIа а хулаш.
Майра волча, денал долча даь
Зовза воI ма кхувла –
Ший даь моастагIашца къувса
Денал тоъаргдац цун.
Эсала е зовза волча даь
Майра воI ма кхувла –
Ший дас доадаь сий хьалдаккха
Аьттув хург мичаб цун.
Турпал Iоажал йоацаш хилва,
Амма, ма бий кхела низ,
Нагахь санна вожий из,
Цунца говр а цун йуожийла,
Зовзачо нувр тулларгйоацаш,
Сонтаваьнна хьувзаргвоацаш,
Яхаш: мах дIабеннаб аз,
КIанта говр хехкаргья аз.
Турпал Iоажал йоацаш хилва,
Амма, ма бий кхела низ,
Нагахь санна вожий из,
Цунца езар дIакхалхийла,
Зовза вар гIадъухаргвоацаш,
Из йоалае оттаргвоацаш,
«Со морг малав?» – яхаргдоацаш,
«Со ва турпал!» – цо аргдоацаш.
Сийдола турпалаш-м
Кашмашка хьоц,
Наькъашка гIолла
Латт уж цар чурташ.
Турпала вахар-м
Лоацига хул,
Ткъаь пхиъ шу гаргга,
Мара из хилац.
Наха ца воавой,
Цакхоачаш низ,
Паччахьо вохьтаргва
СибрегIа из.
Кер чу цIи лелаю аз,
Хьунаш йоагаялла йола,
Бакъда, сона сайна хац,
Се цо маца воагавергва.
Кер чу мух лелабу аз,
Лоамаш Iошаьрдилла бола,
Бакъда, сона сайна хац,
Се цо маца дIахьулвергва.
Чхара тIара хьал а гIетта,
Маккхал са балам тIа хайра,
Дех цо согара, аз шийна
Сийрда сай ши бIарг дIабалар.
«Чхара тIара Iаьржа маккхал,
Харцахьа хьо тахан денад:
Безамо сов корзагIваьккха,
БIаргаш аз айса дIаменнад».
Из хи тIара Iаьржа текхарг
Са накха тIа бала гIерташ
Ба, согара дехаш дийна
Сай дог аз дIадалар шийна.
«Ва хи тIара Iаьржа текхарг,
Харцахьа хьо тахан бенаб:
Безамо сов корзагIваьккха,
Айса аз сай дог дIадиад».
ЧIоагIа дез хьа когаш сона:
Болар дайга ду хьа цар,
Кхаьра баьннача дын санна!
ЧIоагIа дез хьа бIаргаш сона:
Iаьржа да уж, воагавеш,
Лоаман герга уж кхеш санна!
ЦIацкъамаш а дез хьа сона:
Хьога хоза товш уж да,
Шалта тIа даь йоазув санна!
Кортле йист хьалъаййе кхераш
Лийнна, со теркал ца веш,
Кортли даьккха, бIаргаш айдаь
Сел боча хьо хьанга хьеж?
СовгIата аз ийца маьчеш
ТIаювха ца йихьа хьо,
Тахан уж цIе маьчеш йийха
Хьанца новкъа яьнний-хьогI?
– Дуне ийккха дIадоде а
Iерг ма яц со, – аьлар Iа.
ХIана Iийр хьо тIаккха, алал,
Цхьаккха хинна доаццаше?
– Лергъяле а, гIорг ма яц со
Хьоцар къаьста, – аьлар Iа.
ДIа хIана яхар хьо тIаккха,
Дийна йиса йоллаше?
Наьха юрта дов дале а,
Нана елхаш соцалац.
Хов цунна, цу довна юкъе
Ца водаш цун воI Iергвац.
Ший коа тIа дов нийсделча а
Iовдала йоа сесаг елхац,
Нагахь санна пишка юхе
ВагIе къонах воаца мар.
Малув ший курача дегца
ДIакъовларгьяр лома къорг?
Малув караберзабергбар,
ЙиIий Iаьржа уж ши бIарг?
Гаьнарча цу лоаман чхарий
ТIарча хьаргIо шо дуалда,
Укх сай бIаргашка аз ях,
ХIана аьлча, тахханалца
Хьо ца гуш уж хьадаьхкад.
Къорача хьунашка лелаш
Йолча берзо хьо дуалда,
Укх сай дегага аз ях,
ХIана аьлча, тахханалца
Хьо ца лехаш из даьхад.
Сога саг хьахьожаш вац,
Со къавенна воландаь,
Гаргарчарна а везац,
Тахан со къе воландаь…
Гила са, са дог, са са,
Хьона мукъагI вовзий со?
Илли Iа ма ала йоах.
Мишта вахаргва из доацаш,
Гобаьккха сий дайна нах
Хилча гIараш еш, ца совцаш?
Къахьа гIайгIа, лазар, бала,
Фордал кховса дезар шо –
Бокъалургбар-кх кIоарга форд…
Халахетараш, лазараш,
Шо довзаш из лоам баларе –
Iохарцаргбар-кх лакха лоам…
Хьалхара лоа делх,
Делх кIай Iул санна,
Оалхазарий,
фуй ца ховча сагото.
Бераш да делаш,
лай-чоалпаш – легаш я,
Кулгаш тIа,
баташ тIа,
бордаш тIа яшаш я…
Елхаш я лай-чоалпаш,
Лерга ца хозаш,
Шоаш лаьтта сомадаккхар
уж кхер.
Укх маьлха дийнахьа
яьхкай уж хьоашалгIа,
Легаш я, хIарадар
гIаддугаш бер.
Цар коаш тIа оттадаьд
цхьа тайжа ловзар
Сагото ца йовзаш
гIозал юъ цар …
Лаьтта Iокхачалехь,
халонаш йовзалехь,
ДIакхалх уж, дунен тIа
ца юташ лар…
Боккъалдар аьлча, стихотворени
Я а я аьрзена тара:
Дешаш да – цун лепа бедараш,
Уйлаш я – низбола ши ткъам.
ФуннагIа дой а гIоттаргьяц стих,
Кхоачаргьяц цу лоаман бихье,
Бедара къе йолаш хуле,
Е ткъамаш эсала хуле.
ДоттагIал – уж дешаш дац,
Мерза мел чIоагIа дале а,
Кийчдаь мел хоза дале а –
Царех бала пайда бац.
ДоттагIал – из цхьа кхел я,
Цхьа декхар да, цхьа маькх я,
Шинне шоайла екъаш йола,
Шинне цхьана юаш йола.
Сар-саррахьа гул а луш,
Къаракъ мелаш, дулх дуаш,
ДаьгIад, аьнна, новкъостий,
Хург ма дац шоах доттагIий.
ДоттагIал шун довзаргда,
Кизгача мо хьагургда,
Даьсса хабар теркал ца деш,
ГIулакхашка шо хьоже.
Башлоамага хаьттар аз:
– КIанта хозал сенца йуст?
Жоп делар Башлоамо сона:
– Дега майралца из йуст!
Башлоамага хаьттар аз:
– ЙиIий хозал сенца йуст?
Жоп делар Башлоамо сона:
– Дега бочалца из йуст!
Велакъаьже, сага совгIат де,
Дика дешаш цунна кхо ма де,
Хьай ураме гIолла лелаш вале,
Цунца хоза къамаьлаш а де.
Iуйре дика ювца, воше, цун,
Дийнаволча хана сий де цун,
Из дIакхалхе – таьзета Iоха,
Даькъалвувцаш дош а ала Iа.
Хьа дего из хьатIаэцаш вий?
Хьаькъал, эздел долаш къонах вий?
ТIех ма вувла юхе гIолла, хьанна
Хов, из хьа дешага хьежаш вий.
Ховш да, гIулакхаш вай дукха да,
Амма керттера син йIовхал я…
Хозача дешаца дог цун хьаста,
Цунах хьона боккха маьл хургба.
Кулиев Кайсынага
БIаьстен дIайхача цу дено дохадаь,Лоамарой да вай дерригаш, бакъда, хIанз,
Москве дешаш да вай, лехаш Iилман ганз.
ХIаьта дакхаш латтар уж мехкарий мо,
МархIаехкаяр уж кIайча безамо…
Цец-амах ваьннача цхьанне сабар дац:
«Ер мо хозал сона цIаккха яйнаяц!»
Уж цун дешаш бакъдеш аьлар шоллагIчо:
«Хиннавац со дог гIоздаьнна тахан мо!»
ХIаьта хьо, са доттагI? Йистхиланзар хьо,
Дош хьалъала могаргдолаш вацар хьо.
Меттаза висавар цигача поэт!
Кхийтар со: хьа дег чура илли хьалгIетт.
Илли Iа хьай дег чу вIашагIдолларгда,
ТIаккха из стихашца тхона хьалургда.
Поэто ший безам наха дIа-хьа тел...
Иштта я-кх из, виззача поэта кхел…
Тхираш да хьадж йоагIаш, модз мо…
Бай тIара уж баьцаш къег…
ДIахьажал-хьай, говра бакъилг
Ураотта гIерташ, лег.
БIаьстен тхиро лувчаяьй из,
ДIайха ди из хьесташ да.
Фу хургда цох? Болхло хургья,
Е хургба цох гила ды?..
Уллув латташ нана я цун –
Цунца кхерам вIалла бац…
«Шура мала, кIориг, – йоах цо, –
Ца моле хьа низ хургбац».
Малхо сомаваьккхар Iурра саг:
«Гой хьона, са доттагIа, со гIетта,
ГIатта хьо а, кор хьаделла хьай.
ЦIена фо Iа даа хьайна фетта…»
Илли ала волавелар саг,
Цунца илли оалаш яр дакаш а,
Белаж тIа билла из бIаьстен малх,
ДIавахар из тхир доагача кхашка.
Баьцаша а лекхар царца йиш,
Ховра: нагахь уж шиъ цхьана хуле,
Хургба малх ма безза, хургда хиш,
Гурахьа беркат а хургда гулде.
Наькъа юххе гIолла чурташ дагIар,
БIаьстес къайладаха лаьрхIар уж.
Баьцаш урагIъяхийтар цо царца…
Аьлар, хIара чурт дIакIалахьош:
«ТIемаш, балаш, къоанал, лазар… МассагI
Да уж гIайгIах диза хатараш,
Деналах саг вохаве ца могаш,
ХIара денна цунах гIертараш.
Сай баьцовгIий баьццарча кIувсаца
Аз уж чурташ дIахьуладергда.
Сай карарча цхьан дийнахьа баь а,
Аз адамий бала бейбергба».
Дукха хIана дез уж лоамаш,
Лоамарочоа шийна хац.
Лоам тIа ваьнна латташ волчоа
Седкъа лаца хала дац.
Цхьаькха да са хаттар. Вайна
Довкъаш дукха хIана дез?
Цар тIара дика гу Даьхе,
Цудухьа довкъаш а дез.
ЧIоагIа боча хIаний вайна
Лохе ула байтогIе?
ХIанз цигача хьежаш вайга
Хоза ена бIаьсти я.
Лоамий бовхьаш тIарча лай тIа
ХьагIарч латт. Уж Iочухьеж,
Зийболгаш-зизаш гу царна,
БIаьстен баьций сийна кIедж.
Цу лохехьа да мел эшар:
Шийла шовда, сийна къухь…
Амма цаI ва лохе вагIаш,
ТIахьожабаь топа бухь…
Топа тата чIоагIа даьлар,
Лоаман чхараш елхаеш…
Лоамий дегаш тохаделар,
Цар кIай кортош оагадеш.
Ма кадай да уж чIагаргаш,
БIаьсти яьлча уж сихлу.
ЦIенош долча, бердаш долча –
Массанахьа бIенаш ду.
Дукха да уж, гIоза да уж,
Къахьег, вIалла кIаьд ца луш,
«Енайий-хьогI цар ер бIаьсти?», –
Аьнна вайна хеталуш.
Бекарга бутт хьалбизаб цар,
ВIалла соцайиц шоай гIар.
Саго шоашка байташ хилча,
Керта тIа бIы бергбар цар.
Хьоца ва со, ховха лаьтта.
Кхы кIаьдагIа баьцаш яц.
Царна бIарахьежаш латт со,
Цар тIа ког Iоловзалац.
Мишта оачаргда из мергIилг,
Цуча боаллаш хилча малх?
Кхы мичахьа хургья ер мо
БIаьстен баьций сийна чоалх?
Мерза да уж бIаьстен гIанаш,
Ховха иллеш зовне да.
Хеталу: ер мугIараш а
БIаьстен боча дакъа да.
Боалий беш латт зиза теха,
Дургалах зизаш дизад,
Боалий хIара зиза юхе
Нокхармозий аргIа латт.
Цхьацца меза тIадам гулбеш
Нокхарий къахьегаш да.
Дургалах шоаш хьалдизача
Раьза долаш чугIоргда.
… Iан замалахь нане шортта
Берашта модз доттаргда,
ТIаккха бIаьстен боалий хьажах
Деррига цIа дузаргда.
Лоамаш, лоамаш, фуд оаш сона даьр?
Сенца карадерзадаьд са дог?
Даьхен гIулакх дира тIахьехарца,
Е шоай кортош сел лакха хиларца?
Шун шаьрача наькъа такилгаш тIа
Латт со майрра.
Шоай чIоагIал оаш тел
Сона.
Хьеж со кIоаргача ахкашка,
Са дего цу ахкий сатем мел.
Сердалонца лепа уж шун кортош
Тохкаш лоаман лаьча кура кхест.
…Лоамашта вез халонех ца кхерар,
Лоамаш дезар лоамашта а вез.
Iоажал яхилга фуд ховш я со.
Мангалаца лела йоккхасаг
Яц из.
Я из Iаьржа, кIора мо.
Сибат дайча, деррига дегI аг.
Дагадоаццаш вIашагIкхийтар тхо –
Со цIенхаштта цо дIаозайир
Шийна тIеххьа, дIа ца хецаш кулг.
Цу хIамо со чIоагIа кхерайир.
Сона гонахьа дукха нах бар,
КIалхаръяккха гIерташ бар уж со.
Сона маьхий детташ лораш бар.
Бакъда, са кулг дIахецацар Iоажало.
Йодаяь югар со Iоажало,
Гаьнайоаккхаш латтар укх дуненна…
ЦIаьхха хезар наьна метта дош,
Сайцар тхо шиъ, дIалоаца а денна.
Къаршой меттала къамаьл деш бар
Са хьал дувцаш гонахьара лораш.
Iоажало са кулг а дIахийцар,
Маьлха сердалах хьалдизар кораш.
ВанагI, хIаний вай кхел селлар тара,
Мукхденнача хьастамашта тара?
Гоамденнача хьастамашта тара?
Хьалха ткъамал даьнна лийнна синош,
ХIанад тахан саг чувоацаш латта
ЦIенош санна миска, матардаха,
Укх дунен тIа цхьаккхача хIаманца
Бала боацаш, цхьан рузкъанца мара?
Цу цIеной кораш а да дIакъайла,
Уж мукхдиа хьастамаш а теха.
Шийла да уж цIенош,
Баьде – кизгаш,
Саьнашка ба къаьна гизга мазаш.
Уйла е вай…
Фуд вай укх бIаь шера,
Воай дегашка, хьесташ, хьалкхедаьр?
Мегаргдолаш хIама мича дисад,
Диц ма даьдий даьша леладаьр.
Мича долхаш дар вай селлар хьийдда?
Мичахьа вай кхача гIерташ дар?
Укх дунен тIа сенна маьлхадийннад?
Дерригаш… Е къаьстта хIаравар…
Харцновкъа тIа ваьнна водар маца
Дикача хIаманга кхаьчавар?
Мала вар вай цу харцновкъа даьхар?
Iехадеш укх денга доаладаьр?
Дах вай, воай вахара кхетам боацаш,
Дах вай, цхьаккха хIаман бала боацаш,
Дег чу тешам боацаш, безам боацаш,
Е диканга догдоахильга доацаш.
Хьажа сога, хьай бIаргашца дог гIоздоаккхаш,
Ала сога дог дошадеш дайга дош.
Седкъий кийча ма дий, аре сийрдайоаккхаш,
Вайна лепа, ала моге хьона дош.
«Iоажал фуй, – аргда аз, – ер мо ираз хилча?»
Безам хIанзалца цун кара хиннабац.
Тешае со, уйла хувцалургьяц, аьле,
Тешае со, аьле, вай шиъ къастаргдац.
Нане юхь тIара хобораш
ДIа-хьа нийсдеш,
КIаййенна цун кIажараш
ДIа-хьа хецаш,
Баьддийрзача цун бIаргашка
ДIачухьежаш,
Са йиший йоIо,
ЗIамигача йиIиго,
Цец а ювлаш, хеттар:
– Нани! Мичай из хьа Къонал?
Мичахьа яйнай из?
Мича яхай из?
ХIана яхай из?
Мишта яхай из?
Говраца яхай из?
Форда тIа гIолла яхай из?
Оалхазар мо,
ГIетта яхай из?
Хьо мел яхий а,
Хьоца хIана яц из?
БIаргаш цIаьхха баьддийрзар,
БIаргаш гIайгIане хилар,
(Хетаргахьа, къахийтар,
ЗIамигачоа йоккхачох).
Нане цунна жоп делар:
– Хьаькъал дола кортилг са!
Къонал – из хул иштта:
БIаргаш – сийрда!
Дешаш – къаьга!
КIажараш – Iаьржа!
ЦIацIкъамаш – Iаьржа!
Цергаш – нийсса!
Лоа мо кIай!
Кулгаш – кадай,
Къахьегара тIера!
Укх дунен тIа хIама дац,
Къоналал дезагIа!
ЙиIиг са,
Укх дунен тIара
Се дIайодаш,
Сайца Къонал аз дIахьой,
Доккха эхь хург ма дий сона!..
Еддаяц, са йиIиг,
Е раьгIенца а,
Е лоамашка а
Са Къонал.
КIезиг-кIезиг телаш
Наха, хьаьнал йийца,
ДIа-хьа еннай аз из.
Нийсса йийкъай массанеца:
Дакъа деннад мехкарашта сай,
Цхьаькха деннад къонгашта аз сай.
Эггара доккхагIа дола дакъа
Дадена деннад аз, къинтIеръяьнна.
ХIаьта хьона, са силг,
СовгIата аз беннаб
Уж ши бIарг,
Боккха, герга бола,
Уж цIацIкъамаш –
Iад мо сетта дола,
Уж ши басильг,
Хьатара йола,
Хоза йола…
Са доттагI,
ВIалла а гIийтта еций хьо,
Ткъамалъювлаш?
ГIанахьа мукъагIа?
ЦIеча кIотаргашта юкъе
Леш хиннаеций хьо?
ГIанахьа мукъагIа?
Далла – хьай кхела раьза йолаш,
Баркал яьхадеций Iа?
ГIанахьа мукъагIа?
ВIалла хиннадеций хьона:
Хий мала елча хьо,
Хьоарсам докъаденна долаш?..
Сона-м холу каст-каста,
Сай ткъамашта кIала
Шортта лакхал!
Эсалча наха гешт ду аз,
Лакхера Iочу а хьежаш,
Ца ювцаш цар эсалал!
Гу сона тIаккха:
Ша баь латта хиш
Малхо доагадеш!
Хоз сона тIаккха:
Къаьнача киназашкара
Иллеш ухаш сигала!
Ела хьо!
Со-м яц эхь хеташ,
Се каст-каста
Ткъамалъювлаш гIетт, аьнна,
Дог гIоздаьнна,
Дог лаздаьнна!
Ткъамаш са каглургда,
Хов сона,
Лаьтта со йожаргья,
Хов сона!..
Са доттагI!
ВIалла а гIийтта еций хьо,
Ткъамалъювлаш?
ГIанахьа мукъагIа?..
Къонах,
Яьздеш хье вале, е сурт дулаш хье вале,
Паччахьалкхен доал
Хьайга долаш вале,
Е вахара къайленаш тохкаш вале!
Шуга массанега ях аз!
Кхалсаго даьхад шо малха.
Шух хIаравар ва везаш цхьаннена,
Е езаш цаI.
Шуга лув со
Кхалсаг.
Цхьанне йоI,
Цхьанне нана,
Цхьанне сесаг.
Са кортли
Шун когашка ул.
Аз Даьлаца дехар ду шуга,
Лаьттан а сиглен а цIерагIа,
Вай бераш тахан ловзаш лела
Ер лаьтта бахьан долаш,
Вай вахар тоадара шоашта могар делаш,
ХIанзчул тIехьагIа
Укх дунен тIа кхы цхьаккхача нанас,
Ший воIа гIайгIане бIара а хьежа,
Аргдоацаш:
«Хьо вечул из Iаьржа кхера баьбалар-кх аз…»
ДIадаха, совцаде довнаш, лораде вай лаьтта,
Ва, къонахий.
Дуне массаза шун кара ма дий,
ТIаккха хила дез шо шоаш ма дарра къонахий,
Аз дехар ду шуга.
Аз юха а ях,
Са кортли, из са сий
Шун когашка ул-шоана.
Укх дунен букъ тIа цхьаккха халкъ ма дац,
Шоай исташа, шоай ноаноша
Шоашкар дийхар
Къонахаша кхоачаш ца деш!
ХIаьта цу гIулакха цаI вала везаш вале,
Со лайла хьалха,
Со юйла синнела.
Къонахий,
Шун лоIам, хьаькъал хилда массаза а,
Ер кизга санна корка дола вахар
Лорадара гIулакх Iалашдеш!
ЛадувгIа оаш
Укх дIайхача са илле дешашка.
Ер илли кхеллад
Кхалсаго,
Шо дезача,
ЙоIо,
Шуга догдоахача,
ЙиIиго,
Шух «дада» оалача.
ОарцагIдайле, де мел дезар делаш,
Ер илли,
Вахара Iоажал йоаца илли хургдолаш…
Къонахий!
Дех шугара кхалсага…
Лоам бихьера кхера чубежача,
Тохадале,
Лазадоал вай дог,
Доккха са а даьккхе,
Оал вай шортта:
«Ханна-м лоамаш хоарцаде а мог»,
Цу къамаьлаца воай уйлаш тееш.
Лоамаш латта-м дукха шераш да.
Харцаргдац уж.
ХIаьта бежа кхера?
Из Iобежа кхера-м
Кхера бац,
Лоаман бIаргех бежа тIадам ба.
Делх уж лоамаш,
Ла ца могаш харцо –
Дог а са а доагадеш йоа харцо,
Лаьтта гIолла лелаш йола харцо,
Наьха вахар къахьдеш йола харцо,
Гучаяьле къайлаэккха харцо.
Фордо мухь а бетташ чIоагIа
Уж ший талгIеш бердах етт,
Хи бухера бIарахьажар
Сайна гуш мо сона хет.
Ший талгIешца, ший цIогIанца
Фордо сога дехар ду:
– ДIа ма гIовалар хьо, – яхаш,
Шийна йисте сецаву.
– Бала ма бий сога тахан.
Зувций Iа согара хьал?
Гаций хьона гIувтта талгIеш,
Боахаш шоай халхара бIал?
КорзагIбаьннача цу форда
Дехара жоп делар аз:
– Хьайна юхе вагIа, яхаш,
Ма бу балар, форд, Iа низ.
Са мехка а да хиш дукха:
Дода хиш да, Iамаш да,
ЦIена шовдаш, шийла хьасташ,
Хьийдда долха аьлеш да.
Дерригаш да модз мо мерза,
Хий цар – цена молха я,
Из мелача моллагI верзаш,
Бердаш цар моакхаза да.
Фордо бердех бетт ший накха,
ТалгIешца уж Iошаьрдеш,
КорзагIбувл из, со вахара
Раьза боацаш, пурхаш беш.
Фордага аз аьлар шортта:
«Форд, ма кхоардаде сох дог,
Цу сай цIенга безам этта,
Лотабенна кер са боаг.
Кхача гIерт со, сай цIа долча,
Сийрда болча сиглен гом,
Даьша йийза сай цIи йолча,
Латташ болча кура лоам.
Даьсса къамаьл ца дувцача,
Ца хозача аййаь гIар,
Наьха гIалат ца лувцача,
ГIерташ лочкъаде ший дар.
Хьол дикагIа бовз уж сона,
Форд, ма баккха Iа сох бехк,
Царга догъэттача дего
Уйлаш са царгахьа лехк.
Форд, Iа нийсса кхетаделахь,
Бала бовзаш кхийннав со,
Бера хана нана енна,
Нана йоацаш лийннав со.
Дукха дика даьд Iа сона,
Нанас санна, хьийстав Iа,
Декхарийла ва со хьона,
Хьа тIалгIений шура мелаш,
Хьоца даьккхад аз ер Iа.
Сатем болча сай лоамашка
Вахаргва со, йоацаш гIар.
КIаьдвеннав со дукха лийнна,
Форд, Iа со дIавохийтаре,
Со сай цIенгахьа гIоргвар.
Къарший мохк ба сога хьежаш,
Са Даймохк, сатийса аз.
Цхьабакъда, йицлургьяц сона,
Хьамсара са форд, хьа оаз.
Дицлург ма дац сона цIаккха,
Безамца Iа тIаэцар.
Хьа талгIений кура халхар,
Хьа талгIений тайжа борал,
Хьа талгIений боча гIар.
Безам – ловзар дац,
Цох ловза йиш а яц.
Амма, ловзаш хуле,
Халаш, кхыдар да из,
Безам бац.
Безачарца хила йиш яц питам,
Хург а бац.
Амма, болаш хуле,
Халаш, кхыдар да из,
Безам бац.
Безамо мегийташ дац
Доастама гIулакх е даьсса хабар.
Мегийташ цо хуле,
Халаш, кхыдар да из,
Безам бац.
Моцал, шелал
ЦIенача безама новкъаяц.
Нагахь новкъа яле,
Халаш, кхыдар да из,
Безам бац.
Безамо дог цIенду,
Майрадоаккх из, кхерам эккхабий.
Амма, ишта деций,
Халаш, кхыдар да из,
Безам бац.
ГIозал, гIайгIа екъ безамо
Шиннена цхьатарра кхоачаргйолаш.
Амма, екъаш еце,
Халаш, кхыдар да из,
Безам бац.
Безама ший никъ ба,
Ший да хьаькъал,
Дац из хьаькъал вай дар санна лоаца,
Йоссаю цо наьха цу дегашка
Бочал, цунца боссабу къахетам.
Дег чу безам боссе,
Дага доацаш,
Из гIоздоал, кхы цхьаккха бахьан доацаш,
БIаьсте еча Iалам хулаш санна,
Деррига дуне хул сага лепаш.
Хаьхка говр мо йода ха – са ха я,
БIаргаго са вIаштехьдаьннар – из са да,
Дега дезаденнар деррига – са да,
Сайна кхетаде мел мегар – из са да, –
Кхело сона из мара кхы деннадац…
Вежачунна новкъостал деш – гIоттавар,
ДIавахар, цох дог а лазаш – виц ца вар,
Бусалба ди совгIат санна – тIаэцар,
Вахар цаI мара доацилга – кхетадар, –
Кхело сона из мара кхы деннадац…
Хьайро охьа ялат санна,
Эхьа хиннав со,
Михо кхестабу дом санна,
Кхеста а ваьв со,
ТIем тIа Iоажала из кхерам
IотеIабаьб аз,
Наха сийдеш хиннав, тIаккха
Бала лайнаб аз.
Дукха дайнад, дукха лайнад
Укх дунен тIа аз…
Юххера цхьа хIама сайна
Белгалдаьккхад аз:
«Къаршой» – цу дешал мерзагIа
ХIама хозаргдац,
Къаршой сигалел цIенагIа
ХIама гург а дац.
Къаршой Мохк – из дунен юкъ я,
Вахара соа я,
Вахарцара мерзал тел цо,
Вай синош тоаду.
«Къаршой» – из дош хьахезача,
ЦIий са корзагIдоал,
Къаршой Мехках доал са вахар,
Са а цунах доал.
Хьай ди бита без Iа, яхаш,
Кхеста ма вир со,
Хьай нах бита без Iа, яхаш,
Кхеста ма вир со,
Даьлах доацар ала, яхаш,
Кхеста ма вир со,
Хьай моттиг ховш хила, яхаш,
Кхеста ма вир со…
Царга гIожа дош а аьнна,
Уж дIасовцабе,
ВIаштIехьдацар са цу хана,
Низ бацар са бе.
Цхьабакъда, сай Даьлах сона
Ховш кIезига дар,
Цудухьа аз сайна цаховр
Дувца тиганзар.
Оапаш бувцаш, харцо ювцаш,
Къизал лелаеш
Болча наха тIехьа латта
Ма яц сога йиш!
Сабар да имана дакъа,
Сабар денал да,
Хьаькъала ба, йоах, из корта.
Аз сатохаргда.
Цхьа моллагIча харц-хIаманна
Аз сатохаргда,
Сабар долаш сатохарца
Харцо йохоргья.
ЙоагIаргья бакъйола зама,
Бакъдар коттдаргда.
Цу заманга хьежа со а
Сабаре хургва.
СелаIад мо къаьга яр са къонал,
Бесазъяьнна ера тIаккха къоанал,
Догдоахилгаш дар са шерра даьржа,
Вахар хилар бийса санна Iаьржа.
Корабинзар лакхаленга никъ,
Ба маганзар наха седкъий никх.
Хало йолчарна баланзар аьттув,
Маганзар де наьха вахар атта.
Сай мохк бита со дIа мишта гIоргва?
Рузкъан духьа харцо мишта ловргья?
Магац сона хеставе саг воацар,
Магац сона нахах дувца доацар.
– Ва, са нана!
Iаьржа оалхазараш
ДоагIа вайна тIехьа.
Фуд из, нана?
– Вайца хинна гIайгIаш, балаш да уж.
КIезигденнад уж хIанз, воI, ма кхера.
– Ва, са нана!
Кхераву цар цIогIо.
ХIана кхайк уж селлар чIоагIа, нана?
– Совцаргда уж дукха ца говш.
Амма,
Iа уж диц ма делахь, са воI, вIалла.
– Ва, са нана!
ХIана елх хьо, нана, селлар миска,
Iаьржача укх лаьтта Iо а хьежаш?
– Вайга юхакхаьчача вай Даьхен
Дакъилг да ер лаьтта, са воI, халахь.
– Ва, са нана!
Фуд из морхашта лакхехьа къегаш,
Гаьннара хьежача вайна гуш дар?
– Лоамаш да уж, воI, вай лакха лоамаш!
Вай юха а халкъ да!
Бокъо я вай!
Ираз да ер,
са воI,
доккха ираз!
– Фу денад вай, укх дунен тIа доагIаш?
– ДегIи – лергдоа, саи – йоаца Iоажал.
– Фу ийца дIагIоргда тIаккха вай?
– Цхьа ткъо метр гаргга киси кIай.
– Сенна даьхкад укх дунен тIа вай?
– Лаьтта хозал кхолла еза вай!
Хоза гIулакхаш вай, лоIамаш
Воай тIехьенна вай дутаргдолаш.
ХьатIакхаьчача Iоажала ди –
Массанега кхоачаргдола ди,
Духьалъовтта йиш хургйолаш вай
Далла, йолаш юхьмараш воай кIай.
ШайтIаш дукха дайнад хьона, Даьхе,
Ла магацар царна из хьа доага лир.
Хьа хозало моастагIий тIаувзар,
Из хьа хозал хьа доакъазал яр.
Доа а даьд тхо,
Мехках а даьхад тхо.
Барт боацачарех берригаш гIертар…
ЛоархIар оаха тхоех кура аьрзеш,
Лелаш дола хIара ши-ше гIетташ.
Дуккхаза тхо аьрдад моастагIаша,
МоарзагIашца санна теIадаьд.
Тахан чIугча латта жовхьар санна,
Даьхе хозъеш, тха Кавказ, хьо латт.
Кхы а дуккхаза хьожаргва моастагI,
Даьхен халкъаш гораовттаде…
Амма, герзаца тхо эшалургдац.
ДоттагIала мара могарг ма дац
Хьо, тха Кавказ, караерзае.
Сона дукха хезад наха оалаш:
«Болатал чIоагIагIа хIама дац,
Болат вIалла мукхдуаш а дац,
Цхьаккха мела хIама дац цох доаллаш».
Сона дукха хезад наха оалаш:
«Моакхаз цIера алах кхераш дац,
Цун алано моакхаз лоаладиц,
ХIана аьлча, моакхаз ма дац лалаш!»
Сона тIем тIа дайнар-м кхыдар дар:
Болат лоалаш сайна дайра сона,
Моакхаз доагаш сайна дайра сона.
Къонах вар цу цIерах кхераш воацаш,
Цхьаккха хIаман духьа вохаргвоацаш,
ТIема духьаллатта къонах вар.
Зизаш хьест вай,
хоза ловцаш доахаш,
Хестаю
цу зизай хозал вай.
Бакъда,
уж зизаш хьалкхедаь лаьтта
Хьаста
массаза а дицлу вай.
Лаьтта гIолла
дIалелаш мел волчо
Баркал ала доагIар-кх
цунна доккха –
Лаьтта ма дий
из зиза хьакхеллар,
Лаьтта ма дий
вайна маькх шийх йоаккхар.
Дукха нах зийннаб аз укх лаьтта бахаш –
дог-цIена доттагIий байнабац сона,
БIарзача наьха цу тоабашца лелаш –
атга доа вахар а дайнадац сона,
Дуненна го боахаш дукха со лийннав –
са-дехка майра саг вайнавац сона,
Гаргарча нахага ираз дIакховдаде
денал тоъаргдар а вайнавац сона.
Хоастам ба Далла, Россега хьакхаьчай аргIа!
Бакъдолчун оаз а хьахоз тахан мискача наха.
Iилмага вуга никъ бийла ба вайна а тахан,
Къахьега йиш я вай, деша а торо я вайга.
Наб йита, хьагIовтта, лаьзгий. Кхы зама эттай!
Цхьабакъда, лаьзгий, са вежарий, лаьрхIабац гIовтта,
Тигац цар ала: «Вайга а я тахан бокъо,
Берашка дешийта, кхычарца нийсса хьалъовтта».
Дешийта берашка, аьттув ма лой мехко царна,
Дешийта берашка, ховргдолаш шоай бокъо царна,
ДIа-хьа уж хьожаргба, ер дуне довзаргда царна,
Россе мохк бовзаргба, Iилма а довзаргда царна.
Лаьзгий, са вежарий, сагота бац цу хIаманна,
Моттаргда, кхача а сиглара Iочутувс царна, –
ХIаьта а ба царца, дешара тIакхувш бараш а,
Замано дIадеха уж декхараш довзаш бараш а.
ХIаьта а, мел хоза дале а из хьармакх-зиза,
Могаргдац хьармакха аренаш зизашца йиза.
Езъяла ма гIерта, са хьоаме бIарг-Iаьржа хоза йоI.
Безама цIерца со воагаш ва.
Селлар хьо ез сона, хоза йоI.
Де дарба дац сона, из Лукъман ше хьавоагIе а,
Са дарба – хьо ма я, са хьоаме бIарг-Iаьржа хоза йоI.
Уллув хьо нийсъелча цIерца са дог дага долалу,
ДIаяхча – хьо йицъе ца могаш, са гIайгIа йолалу,
БIарг тIера боаккхалац сона хьо лелача наькъ тIара,
Бала ма ба сога, са хьоаме бIарг-Iаьржа хоза йоI.
Хьайна ца везе а «Вез!» ала – аз хьога дехар ду, хоза йоI.
Дуненах дог ийккхад, хьо езаш, бIарг-Iаьржа хоза йоI.
Са хаттар жоп доацаш ма дита, бIарг-Iаьржа хоза йоI:
Са молха маца хьалургья Iа, бIарг-Iаьржа хоза йоI?
Малий хьо – малейк да, е фуралIал я хьо, хоза йоI?
Саг хила йиш ма яц сел хоза, бIарг-Iаьржа хоза йоI.
Малхал а беттал а хозагIа хьо цаI я сона,
Вахарал дукхагIа ез сона бIарг-Iаьржа хоза йоI.
«Раьза я со!» аьлий, хьай дог хьакховдаде, хоза йоI,
Малий хьо? Хьо яшха са вIаштIехь ма далац, хоза йоI,
Малий хьо? ТIаус я, кхокха ба, е маккхал? Ала, хье малий.
Малх ба хьо, бутт ба хьо, бус боага седкъа ба? Ала, хье малий.
Хьахьокха хьай юхь Iа – ховргдолаш сона хье малий.
Йодаш е йоагIаш хьо яйча хьо массане дика ювц, хоза йоI.
Кхел хуле, хьоца сай вахар аз хоттаргда, бIарг-Iаьржа хоза йоI,
Вай шинне ер дуне цхьана дIадуаргда, бIарг-Iаьржа хоза йоI,
Хьай безам Iа сога кховдабе, бIарг-Iаьржа хоза йоI.
Гаьннара сай дехар дайт аз хьога:
Дувца сона, вахар миштад цIагIа?
Къе саг дезал кхаба могаш веце,
Цун гIайгIа а, цун бала а бувца!
ВIаьхийчун къечунца къамаьл хулий?
Е наIар тIара из лелхаву цо?
Маьхаш миштад? Вахар деза дий-хьогI?
ГIулакхаш хьай миштад, дех аз, дувца.
Даар эца базар тIа хьо воде,
КIолд е нахча эца аьттув хулий?
Е массаза санна маьхаш айду?
Халкъан цу моастагIех дувца сона.
Юртадай бий хьалха санна якха?
Дийнавар е веннар къоаста ца веш,
ГIертий наха тIера цIока яккха?
Кхелахой вай миштаб, дувца сона.
Массанега ле согара моаршал.
Фу деш ба са гаргара нах, дувца.
Вежарех а, йижарех а дувца:
Хьалха санна меца-шийла бий уж?
Хьалха санна са ца лоIаш бий уж?
Гаджи цIенах кхета лаьрхIа ва.
ЦIавоагIаргва, Баку йита наха.
ЦIавоагIаргва, сай нахаца ваха,
Сай доттагIчох бIарг а тохаргба.
Дувца сона: могаш-маьрша вий хьо?
Дарба мишта ду Iа? сенца ду Iа?
Молхаш малагIаш мегаргья хьона? –
Хайта сона, дехар ду аз хьога!
ХьалгIеттар со меттара, букъ хьалберзабир,
Тхов тIа дIатIаваьлар, бIаргаш хьадийлар,
Сона хьалхашка ул са хьамсара юрт,
Бакъда, сона бIаргагац со ваь са юрт.
Хьаийцар аз чунгур , лакха дага волаш,
Къегаш лепа мерзаш бIаргагуш дац сона.
Елалу са йиIиг – цун бат сона гац,
ЙиIий елаялар бIаргагуш со вац.
Бийса… Бутт хьалбизаб, – наха шоайла дувц,
Цхьабакъда из хозал са бIаргаша зувц.
Мурсал-Хан, хьа амар лаьша кхоачашдаьд,
Iа аьннача бесса бIаргаш са даьхад.
Я АллахI, со хьежаш Хьа кхелага ва,
Я АллахI, из маца Iа дIаэцаргва?
МоастагI юха а тIатеIав вайна –
Даьхен сийле лоръе гIовтта, лаьзгий!
Тахан кхел а духьалъяьнний вайна –
Даьхен сийле лоръе гIовтта, лаьзгий!
ЖIалел бIехагIа из моастагI ва,
ДаьгIастенна кхераме из ва,
Даьла наIалт IотIадийлха ва –
Даьхен сийле лоръе гIовтта, лаьзгий!
Татре, моало цхьана болаш баьхкаб,
ЧIоагIа бIеха вайна пхьарч увш баьхкаб,
Лаьзгий гораовттабе уж баьхкаб –
Даьхен сийле лоръе гIовтта, лаьзгий!
ЦIогIарч, махьарч массанахьа да,
Къонахий дегаш цар эттIаду.
Байнарий васкет кхоачаш а деш,
Даьхен сийле лоръе гIовтта, лаьзгий!
Лаьзгий довто чо а боаттIабу,
БIухошта кхалнаха а гIо ду,
Майрало лоамаш а Iошаьрду –
Даьхен сийле лоръе гIовтта, лаьзгий!
Кюре Мелик цIерца воагаш ва,
БоагIа бала дика бовзаш ва,
ТIем тIа къонахий тIахьехаш ва –
Даьхен сийле лоръе гIовтта, лаьзгий!
Къонал яха, къайлаяьнний са,
Кхоане чIоагIа унзара я са,
Басильгаш а хобаенний са,
Велха, мерзаш декадеш, Кемер!
Iовдалчоа дIакаравахав со,
ХIанз сай фу деза ховш вац со,
Дег чу бала боалл, воагавеш, са,
Велха, мерзаш декадеш, Кемер!
Теххьара са денош хала да,
Дунен чам бац, дегI дIадаьннад са,
Хьай иллешка Шахмурад а хьоавеш,
Велха, мерзаш декадеш, Кемер!
Харц-дуне харцонах диза да,
Цхьанне говр я, вокхан ши ког ба,
Са сай кха а докъаденна да,
Велха, мерзаш декадеш, Кемер!
Наб а яц са, салоIам а бац,
Нешаш мара, теве новкъост вац,
Фу дича бакъахьа хургда хац,
Велха, мерзаш делхадеш, Кемер!
Лоамашка шийла шанаш долча малха а даьле,
Морхашкара доагIаш санна хьо IокIала доагIа,
ЧIожаша тоIадаь, пурхаш беш, раьза ва доацаш,
Кхерий Iа ловзаду бургацаш санна, Самур!
БIаьстен цу бIайхача маьлхе лоа дашача хана,
КIеджйоахаш хул хьо, хьай бердашка моттиг ца тоъаш,
Аренашка даьле, доагIаш хул, тIаьш а Iодоахаш,
Урдаш а хIалакдеш, аькха мо увгIаш, Самур.
ДIайхача дийнахьа чам болаш мел аз хьа шийла хий,
Ахккан цу кхашкарча хьувкъамо мелача тайппара,
КIаьдвенна воагIачоа салаIа моттиг а хулийт Iа,
Бирса хьай оамал дIайицйича санна, Самур.
Эрсе вар, доархо вар, лаьзге вар цхьатарра айттаб,
Хьа бирсал йохаеш хьо карадерзаде, аьнна…
Низбола турбинаш кхестаеш, къахьегаш хьаьнала,
ДаьгIастен шахьараш Iа сийрдаяха, Самур.
Меллашха дода хий, ший кхелан уйла еш,
Сиглара гIайгIане Iочухьеж седкъий,
Михаш латт берда тIа, кхо йиша санна,
Наха ца хозийташ шоай къайле ювцаш.
ХьалхагIа укхаза вай вIашагIкхийтача
Сиглара седкъий а хулар вайх хьогаш,
ХIанз хьо а е со а дагIац вай укхаза,
Дукха ха яхай, вай михашта цагуш.
Хала да, водаш е воагIаш со хилча,
Дале а, цигахьа ца хьежа гIерт со.
Цхьабакъда, дог детталу корзагIдаьле,
Къаьнарча безамо бала тигац са.
Дицлоре бакъахь дар цхьан хана хиннар,
Хьо маьре яха я, цхьаь вахац со а,
ХIаьта а дийна да такилг, вай лийнна:
Со лийнна хьоца, хьо лийнна соца.
Чехка долх шераш, из дода хий санна,
Укх такилга тIа вай лараш яц хьагуш…
Михаш латт берда тIа, кхо йиша санна,
Вай шинне биача безамах хьогаш.
Меллашха дода хий, укх дунен уйла еш,
Сиглара гIайгIане Iочухьеж седкъий,
Михаш латт берда тIа, кхо йиша санна,
Наха ца хозийташ вай къайле ювцаш.
Хьоца нийсде хIама дац са
Укх дунен тIа, малх!
Цудухьа аз сий а ду хьа,
Массаза а, малх.
Корта сай аз хьалъайбича,
Сийрда лир хьа бIаргадайча,
Къоабалбу аз хьо сай дег чу,
Велавале, малх.
Кхаьла денош латташ хилча,
Сигле къайла морхаш хилча,
Сийрда хьежаш малх ца хилча,
Iалам догIах делх,
ВIашкаяхе хул уж баьцаш,
Матар дахе хул уж зизаш,
Iалам кIаьдлу, хIана аьлча,
Дунен вахар талх:
Ша техе, хIалакду зизаш,
Оалхазараш хилац хозаш,
Бераш хилац ара ловзаш,
Хьо ца хилча, малх.
Бовнашта хьо безац вIалла,
Бакъда, царца бац са бала,
Уж Iа кастта дIайоахаргья
Дунен тIара, малх.
Адамашта вахар телар,
Адамашта беркат телар,
Адамашта ираз телар
Хьо ба, дошо малх,
Хьоца къовсавала эттар,
Хьона юстарвала гIертар,
Хьа сий ца деш ваха гIертар
Котварг ма вац, малх!
Хьа боларца нийсдеш вахар,
Массаза хьа сий деш даха
Кийча да тхо, малх!
Баллада
Iадаташ са къамо
Лораду.
ХьоалчагI деча дийнахь,
Илли доаккхаш,
Фусам-нанас,
МагI-баьрче а даьккхе,
Ший несийна
Ага оттаду.
Кема санна,
Ага чIоагIа да –
Лоаман пхьар
Ший гIулакх довзаш хиннав.
Да а, цун даь-да а
Цу ча иллав:
Сийлахь кIантий
Кхебаь ага да.
Лоаман зIогалашка
Легар дай,
Балаша кIаййора
Ноаной мосаш,
Бакъда,
Хиннадац из даьсса дусаш,
Массане а
Боча дола вай
Берий ага…
Хиннадац из вIалла
Даьсса дусаш.
Кхай тIа
Хьаьна ялат хулаш мо,
Вахар ага чу
Массаза хулар,
Бера делар а
Хьахозаш хулар –
Ноаной дегаш
Ловзадоахар цо.
Цу ага чу
Вахар доладаьр
Цхьаккха вац
Даьй васкет дохадаь,
Даьша вайна
ТIехьлен дита дола,
ХIаране вай
Дег чу лоаттош дола.
Васкето йоах:
ГIозала Iоажал яц!»
Васкето йоах:
Тхир мара дац шун бала!»
Васкето йоах:
Укх ага чура ваьлча,
Хьай корта кашах
ДIакхетталца, – халахь,
Шалтаца
Майрал хила еза хьа.
Ца хуле –
Визза къонах хьох хургвац».
Васкето йоах:
ЙоI хозъер кIажарг хинна Iац.
Цу кIажаргаца
Хила деза эздел!
Вай даьша бIаьшерашка
Кхаьба эздел.
Ца хуле –
ЙоIах йизза сув хургьяц».
Везачунга хьежа
Хала да,
Шозза халагI да
Хьо къона вале…
Каьхат тIем тIара
Да дезаш дале –
Сатоха ма могга
Хала да.
Ара дарзаш
Михца кхесташ, хьувз,
ДIайхача
Шоаш чудитар а дехаш,
Е чудала Iургаш
Шоашта лехаш,
Тхов тIа дувл уж,
Кора кIала цIувз.
ГIайгIане я нана –
Даьсса латт
Къаьна ага…
Бер дац цуча дилла,
Хьалха ца хиннача бесса
ВIалла,
ЦIагIа йоккха,
Йоккха гIайгIа латт…
Къаьна нана
Ага бIарахьеж.
Къадаларо хобадаь
Ший кулгаш,
ВIалла тIера яла а
Ца могаш,
Даьссача ага тIа
Нанас хьекх.
ХIара денна
Ага нийсду цо,
Хьеж из дийна
Волаш воI цIаварга,
Наькъага из хьеж,
Отталца бIаргаш,
Ловш я воагIа
Ший воI бIаргаго.
Ловш я
ВиIий бераш бIаргаго,
Ловш я
ВиIий воI ага чу вила,
Ловш я
ВиIий воIах къонах хилар,
Ловш я…
Дукха да из нанна ловр…
Дарз дар хьекхаш,
Берзах увгIаш дар.
Айпарг – юртда вера
Дахьаш каьхат.
Нанас каэгаш
Хьаийцар каьхат…
Юртдас цу тIа яьздаьр
Хьадийцар:
«Веддав…
Веддав, новкъостий бита…»
Йожар кхераш,
НаIарсанагI лаьца,
Нана латтар,
Латтар, мотт дIалаьца…
«Веддав... са воI…
Веддав, герз дита…»
«Зовза хиннав!» –
Яхаш бийса елар.
«Герз Iокхесса…» –
Яхаш дарз а делар.
«Веддав…» –
Лоаман чхараш гIийла елх.
Царца цхьана
Наьна дог а делх.
Яхар нана,
Яхар никъ ца лехаш,
ОарцагIбаьккха
Беррига ший низ,
Ахка йистте
ДIатIаэттар из,
Лостадир цо ага,
Кхом ца хеташ.
Къаьна ага
Кхерех кхийтта, дехар,
Къаьна ага
Кеманча мо дийлхар.
Цунна халадар
Ше теркаваь,
КIаьнк, хьалкхийча,
Зовза адам хилар,
Новкъост вита
ТIем тIара из вадар,
Эхь ца хеташ,
Герзо кхераваь.
Нана юхайийрзар,
Делхаш дог,
Бехкабеннабар цун
Шаккъе ког…
Ший юкъ йийхкар нанас,
ТIехкар эзза:
«Къонахий ца хилча
Ага дезац,
Зовза нах
Укх дуненна а безац…
Теркаве хургвац са
ВиIий воI».
Каш тIа кхесташ
Лелача из мух,
Чурта тIа дар йоазув
Бесаздаьнна:
«МоастагI лоархI вай,
Майра волаш венна,
Зовзех кхардаш
Вай массаза хул,
Цунца массаза а
Хийра дувл».
Вахара никъ атта хиннабац са,
Харцахь хиннав, эздел диц а даь…
Массаза а бехке аз се ваьв.
Нанас тIатоIIабий бехк сох боаккхар,
Бакъда, тIаккха ше бехказ а воаккхар.
Зовзавоалар со цхьайолча хана,
ЛоархIа ца веш керда никъ тIаэца…
Массаза а бехке аз се ваьв.
Дас а тIатоIIабий бехк сох боаккхар,
Бакъда, тIаккха ше бехказ а воаккхар.
Деррига вай халкъ, цхьа дезал санна,
Даьхе лорае гIайттача хана,
Йоккха къизал гойта йийзар са…
Даьхено сох цIимхаро бехк баьккхар,
Бакъда, тIаккха ше бехказ а ваьккхар.
«Нана» яхача цу дешал
ХозагIа дош дац дунен тIа,
Безам ба цун боарам боацаш.
Ба из Дала даькъалбаь.
Нанна дагадоагIа бера
Хинна хIара халахетар,
Бера бала а ший дег чу
Лелабу цо, дIахьулбаь.
Наьна дег чу даим лазаш
Латт ший бера хIара хатар,
ХIара кIомарг, хIара марцхилг,
Е Iокхийтта яьнна бог.
Ший бер делхий – цунца елх из,
Ший бер делий – цунца ел из,
Бераца да наьна вахар,
Бераца да наьна дог.
Тахан нана дагаехча
Цу хана мо сона хоз
Бера хана нанас сайна
Лийкхача цу илле оаз:
«Тхьайса латт уж лоамаш,
Хоза гIанаш гуш.
Сатоссача хана
Сомадаргда уж.
Сийрда бутт сигала
Ийже этта латт.
Воккхахилча, са кIаьнк
Хургва визза кIант.
Наха юкъе визза
Къонах хила хьох,
ТIем тIа воде – майрра
Лата моастагIчох».
Нанна дагабоагIа беро
Эггар хьалха баьккха гIа,
Наьна дог а делх массаза,
Дашха гIерташ дайна гIа.
Нагахь ший воI наькъа ваьлча,
Наьна са воIаца хул,
Юха цIенах из кхетталца
Наьна дог а лазадувл.
ХIана аьлча, цун пхаьнашка
Лелар да цу наьна цIий.
ХIаьта цунна дагалаттар
Да ший къаман лакха сий.
«Нана» яхача дешаца
«ТIом» яха дош товш ма дац.
«Нана» – вахар да массаза,
«ТIом» – из Iоажал мара яц.
Нана санна лоахI вай Даьхе,
Цо воаш дезаш кхедаьндаь,
Безама из йовргйоаца цIи
Вай керашка лотаяь.
Нагахь хьайга хоатте сох са доттагIаша,
– ХIанз во вац из-м, – аьле доттагIашка ала.
Сона фу дез царгар? – Дез уж маьрша хилар,
Могаш хилар, – аьле доттагIашка ала.
ГIайгIа, бала ба са дувца доазув доацаш,
Малх хьеже а дог са шийла да ша санна,
Укх дуненах бIаргаш диза даьннадац са…
Ваха ловш ва, – аьле доттагIашка ала.
Массаза со гIийртав наха уллув хила,
Тахан доттагIашца хила бац са аьттув,
Унхо волча аха наха а дац атта…
Дуне – бала! – аьле доттагIашка ала.
Юхе гIолла тIехбувл тахан берригаш а,
Са дог хьаста, са дог теде вац цхьаккха а,
Харцъяьннай са кхел а, сона духьалъяьнна…
Дуне – бала! – аьле доттагIашка ала.
Укх деношка гIайгIане хоам хургба царга:
«Амин сецав. Дала цох къахетам болба», –
Наха яхаргда са доттагIашка тIаккха…
Дуне – бала! – аьле доттагIашка ала.
Я АллахI, са декхар фуд-хьогI укх дунен тIа?!
Дунен тIа се мел вах хьа лоIам кхоачашбе
ГIийртав со, я АллахI, сай ираз лехаш,
Лазари балеи ийшадац сона…
Я АллахI, са декхар фуд-хьогI укх дунен тIа?!
ЦIихазар лийхадац, гулдаьдац рузкъа.
Аз дог мел даьхар а лар йоацаш дайнад,
Нах Iаьса бовлаш латт, Iалам латт талхаш…
Я АллахI, са декхар фуд-хьогI укх дунен тIа?
Кхоанарча дено фу дахьаргда – хьанна хов?
Халача вахаро хьаькъалах толхаву,
Ла хала долча цу балаша тувлаву…
Я АллахI, са декхар фуд-хьогI укх дунен тIа?
Со – бо да, цхьабакъда, къахетам дIабаьннаб,
Iургашха кIувс ба са беррига боахам.
Хобденна цIокIа да гойташ са кIаьдвалар…
Я АллахI, са декхар фуд-хьогI укх дунен тIа?
Етим, хьай Iоажалга хьежаш хьо хилалахь,
ЙоагIа из ший ханна – Iа из диц ма делахь.
ХIаьта а цхьа хаттар да дагадоаллаш:
Я АллахI, са декхар фуд-хьогI укх дунен тIа?
Сона-м ма моттарий,
са дега хьоаме вар,
айса сай стихашка деррига дIадийцад
дуккха хьалха денз,
сай дувца мел дар
Вай безамах:
фуд цун лепаш дар,
фуд къахьа дар,
фуд кхераме дар,
е беламе дар,
Иразан селаIад,
къастара дохк,
дикача минотий тоа-сегар,
вай дегаш доагадеш дола,
Сигала хьалкхувлаш дола
сийрда денош,
е дорха денош,
дега вас еш дола.
Сона-м ма моттарий,
са дега хьоаме вар,
айса деррига а хьона дIаденнад
дуккха хьалха денз,
сай дала йиш мел яр:
Кегаденнача гIаний оаз йоаца кино,
гIозал,
белам,
бIаргахиш,
хьастар,
Кхыметтел дицденна,
хьулдаь сай хоадалараш а,
наб-йовра форда чура айса даьха,
Лувцараша
къаьнара ганзаш йоахаш санна,
хин бухера,
чудахача кема тIара…
ХIаьта а хов сона хIанз,
кIеззига мара
вай безамах дувца сай ца кхийнналга,
Уйлай а,
хоадаларий а,
ганзий а
зIаммига дакъа мара
айса дIаденнар доацилга,
Дог камаьршегIа мел хул,
шерашка из дIаьхегIа хул,
деррига хьастараш,
бIаргахиш дIаденна со яргьяц,
Вай вIашагIкхийтача
ховргда хьона хьайна –
безама эгIораш кхоачалуш дац.
Детталу кхерах тоатол,
лепаш а къегаш а дола,
БIайхача хьастара доагIа из,
шийца цун йIовхал а йолаш,
Шийлача кхераца ший кхел
ювза из тоатол гIерт,
Цхьабакъда, кхера ба бирса:
ший курал ца йоае гIерт.
Детталу тоатол кхерах,
Iаьржлу из, бIех а из лу,
ДогIашца елха из сигле
чамбоацаш, цIимхара я.
Тоатоло ший дега йIовхалца
шийла из ша бошабу,
Цхьабакъда, кхера ба бирса:
ший чIоагIал цо лораю.
Детталу кхерах тоатол –
са дега безама тоатол,
Амма аз чIоагIагIа мел хьест,
чIоагIлу хьа кура дог.
Хьа безам сома ца боалаш,
дIаухаш латт ер шераш…
Деррига вахар а иштта,
хетаргахь, чакхдала мег.
«Кхалсаг – малара кад ба из!», –
Ях Iа, поэт, шек а воацаш.
Хьога ала безам ба са,
Iа яхачоа раьза йоацаш.
Ховлда хьона, кхалсаг малар
Дац, Iа атта дIамаргдола,
Бизза цхьа кад Iа дIамелча
Хьо деналах вохоргвола.
Кхалсаг я из кура буро,
Кхалсаг я из кура гIала,
Ший безамо лораю из,
Ца бовзийташ цунна бала.
МоллагIа наIарга варах –
ДоттагIий е моастагIий,
Хьай гIап Iайха лораелахь,
Доадергдоацаш цар хьай сий.
Малара кад ма бац кхалсаг.
Кхалсаг я лакхале сийлен,
Цхьаннена мегад из яккха,
Вожаш юхбайннаб, цамогаш.
Лоам бихье зизаш хургдолаш,
Тоатолаш долалургдолаш,
Малх хьажа ма беза бIайха,
Лоаман бухь цо бIохбергболаш.
Дуккхача шерашка кхалсаг,
Бочали безами гулбеш,
Хьежаш ма ягIа хьо варга,
Аларга дош Iа, дог дошдеш.
ВIаштIехьа даргда хьа мала
Кад бизза кхалсага безам,
Цун курал лоалае моге,
БIара а хьежа, из езаш.
Лоа доагIа! Аз цунна кораш хьадел,
Лай чоалпай чхьагIар аз виззалца мел.
Сихбенна лел нах, IотеIадеш лоа,
Михо дIахьулаю цар лараш коа.
Вела а къежаш, со корага латт,
Шийлача Iуйрено йоагаю бат.
Корта са кIайбеш, лоа, делхалда хьо…
ГIайгIано вохаваь латташ ва со.
Вахар деррига дIамала ва со ловш.
Укх дунен тIа мел дар довза ва со ловш.
КIоарггачара айенна гIеттай са ха,
Алсамдоах цо са укх дунен Iилма хар.
Дукха лийннав, дукха когаш хьийкхаб аз,
ГIув ца корош, ушалий хий мийннад аз,
Кхача боацаш, моцал яар а хиннад,
Сахиллалца наб ца яр а нийсденнад.
ЧIоагIо яьяр аз цIи цIена лелае,
Шийла шовда мелаш човнаш ерзае…
Бежар тIадам, кулга тIаьр-юкъ йоагаеш,
Бежар тIадам, бежар, зама йоаттIаеш.
Аренашка мух ба шортта хьекхаш,
КIалтIаетташ цоний оагIонаш,
Хьекхаш ба из, вIалла эхь ца хеташ,
Уж цу гаьний гIаьнаш эгадеш.
Чубуза из малх а ба хьакъедаш,
Михашта тIехьашка лечкъаш боалл.
Доахан даьгIенгара да чудоагIаш,
Сайре эттай де дуненна доал.
Хозаш долча зовнеча иллешца,
Даьхе ше а са дега чу юж.
ТIадама тIа тIадам бужаш санна,
Стихаш хулаш, деша тIа дош дуж.
Хьамсара са Даьхе, хозий хьона
Хье хестаеш ека виIий оаз?..
Даьхе, сай са санна ез хьо сона,
Хьона сай вахар дIалургда аз.
Iоажал хинна, каша со вижача,
Дукха ала раьза со хургвац:
ХьатIаваргва, вахара ка санна,
Хьа гIулакх де.
Цох къамаьл а дац.
Тешалахь, са курал-сонтал яц из –
Хьоцар къаьста хила могаргдац!
Ираз хуле, бала хуле, Даьхе,
Со хьоцара къаста раьза вац.
Малх чубиззалца ди хеста ма де,
Венна дIаваллалца новкъост вовзац.
БIаргашка хий латте а,
Багара хоза къамаьл доагIе а,
Из безам ба аьле, цох теша сих ма ле.
ТIера хозача сома чу а
НIана боаллаш нийслу.
Хьайга вела мел веннар
МархIаволла сих ма ле,
Ший бала хьайга бийцачох
МоастагI ва ала а сих ма ле.
БIаргаца дусташ гIалатвала тарлу –
Наьха вахар диста сих ма ле.
Иразеча вахара юхь тIа
БIеха кIаьд Iа оттабой,
Венна дIаваллалца
Дагабоаллам бергба Iа хьайна.
Хунзахе базар тIа чурташ дохка
Массаза ух цхьа къаьна доархо.
Кагийнах бел, къоаной уйлангахь болх,
Шоайла къовсалу Iоажали вахари.
ГIаьрчоца хозбаьча шийлача кхера тIа
IотIаяьзъяь цIи а яц, Iоажала таьрахь а дац.
Ховш мичад цхьаннена, хьалха мала варгва:
Букарвийрза къоано е зIамига саг.
Цхьабакъда, из кхера пен чу булургбац –
Хьалха венначунна гIовга оттабергба.
Латтаргба из, кIала воаллар белгалвеш,
БIаьшерашка бIайхача малхо боагабеш.
Зама – бирса чалтач санна,
Соцам бIаьхбаь бувцаш яц,
ХIара дIавуг цо ший ханна,
Хьажац, бехке ва е вац.
Цхьабакъда, цхьа къаьна Iадат
Хиннад: диг айдалехь хьал,
Чалтач хиннав дезаш хатта:
«Ала хIама дарий хьа?»
Укх дунен тIа се мел ваха
Наьха безам лийхаб аз.
ГIийртав гIозал тела наха,
Ца еш цхьаннена а вас.
Ваьхав, нийсхо, бокъо лехаш,
Лаьттав вона духьалваьнна,
Дика дагалоаттадаьд,
Вахар тоаде, хозде гIерташ,
Сайна мел могар аз аьннад,
Сайна мел могар аз даьд.
Массаза цхьа хIама лехаш вах со,
Из а дац аз лехар, вож а дац,
Из аз лехар (дика кхеташ ва со),
Аз ца лохе – кхычо лохаргдац.
КIордадаьд массаза кийчча латтар,
Е моцагIа денз хьадоагIаш дар,
Илли дез, ткъамал а даьле, гIоттар,
Тахханалца цхьанне аланздар.
Амма кхийттав со, из шеддар лаха,
Цхьаннахьа а ваха везац са.
Зем а боаккхаш хьожий со дIа-юха,
Уж тамашаш сона уллув я.
Укх тIеххьарча дIаьхача шерашка
Хьона тIехьа дукха никъ аз бир,
Амма, лийхар наьха шахьарашка
Сай шахьаре сона корайир.
Дукха ха я лоамашка уж баха,
Пайхамарий хана денз-хьа бах.
МоллагIболча цу лоамал лакхагIа
Дикача къонахчун сий цар лоархI.
Къоано леве могаргдац цхьаннена,
БIарг цун Iалаьмате сийрда ба.
Тоъаргда цкъа бIаргавайча цунна
МоллагIа а – цун ди довзаргда.
ТIом дIаболабалалехьа ховш хул
Царна, мала мишта хьовзаргва:
Мала оттаргва духьала, лом мо,
Мала, гораваха, вожаргва.
Оапаш а бовз къоаношта цу сахьте,
Мел хоза уж кийчбаь хиларах,
МоллагIчун багара уж боагIе а,
Мел дукха цо дувнаш даарах.
Лоамашка вахача цу къоаночун
ХIара дош хул, кица санна, товш.
ХIана аьлча, хIаравар ва царех
Ала деззача дош ала ховш.
Къаьна лоамарой!
Массаза наха,
ЛоархIамаца белгалдаьхад шо.
БIунбаьчча волчунна, къаь волчунна
Хьаькъал дала кийча хиннад шо.
Нагахь санна, арара тIавоагIаш
Баьре хуле, къоаношта ховш хул,
Фу дахьаш, е фу эшаш из воагIа,
Цун къамаьла кийчдий жоп Iодул.
Саг еха из воагIий – ховш хул царна,
Ехар малав, е хьанна из ех.
Хьаьша вале – мала волча воагIа?
Iергва, е дIагIоргва, ваьнна тIех?
Наха яхачох, зIамига хиннав
Чохе ваьха Камалил Башир,
Къоаночо оалача хана: «Кхерам
Ба цо наха доккха зулам дир.
Мехкарашта, кхалнаха тIакхувдаш,
Эйхьаза, харцахьа хургва из.
Юртахошта эхь цо тIадар кхераш,
Ший дас ший кулгашца вувргва из…».
Шамал къона зIамсаг волча хана,
Модж-мекх даланза из волча хана,
Кагий берий баьчча хила мара,
Шамала таро йоацача хана,
Гимрерча къоаночо аьнна хиннад:
«Цкъара гIоттаергья цо Кавказ.
Доагаргда укхаза сийна молха,
Дуненна дIахозаргья цун оаз!»
Хезай цхьан къоаночоа нахагара
Махьмуда байт.
ТIаккха аьннад цо:
«ЙиIий хоза ши бIарг бахьан долаш
Лоацаргба цун дегIо топа пхо …»
Тахан со а озалуш ва чIоагIа.
Кхерац критикаша яьздечох,
Кхер со чIоагIа: «Цу къоаноша кхоана
Са байтех фу ала тарлу-хьогI?»
Кура ба уж, вIалла сонта боацаш.
Цар хьаькъало дунен овла лувц.
Ховш да царна, фу дувц воча наха,
Ховш да, седкъо седкъага фу дувц.
Кура ба уж, вIалла сонта боацаш.
Аз цIаккха а цар никъ хоадабац.
Водаш-воагIаш царех къоано вайча,
Моаршал хаьтте, аз уж даькъалбувц.
Да вела ганз яц из а –
хувцалуш дола доттагIал
Ялатах йиззача пхьегIа чу
Бустама диълагIа дакъа Iочудеттача –
Iочухувшаргдац пхьегIача ялат.
Сога Iа хоатте,
Сона эггара чIоагIагIа халахетар фуд? –
Аз аргда хьога,
Из да, мезах йиза латтача кхабилгача
Бухе яха бIеха нувхаш нийсъялар.
Хьаькъалдар-м ше гаьнаваргва,
Таьзета шоаш хьагулбелча,
Къовсамаши довнаши доахача
Ший гаргарча нахах.
Сона дегаза ба шун кIира бола безам,
БархIлагIча дийнахьа довнаца хувцалуш бола,
Да вела ганз яц из а –
Хувцалуш дола доттагIал.
Денош, бийсаш дукха я,
Дагаръюлургйоацаш,
Вахара никъ бIаьха ба,
ДоттагI вар-воацар малагIа ва,
Ше чакхдоаллаш мара гойтаргдац вахаро.
Дукха хезад сона, доттагI ва со яхаш,
Iур-Iурра дуа дувнаш,
Цхьабакъда, ше оала дош
ЦIенача дег чура оалаш вар
МалагIа ва-м ховргдац, саррахьа мара.
Йоккхача тоабано тоба дирах со тешаргвац,
Сайна бIарга ца гой сона,
Цар дергдоацаш дита къинош.
Селхан моастагIий хиннараш
Тахан доттагIий ба аьлча а тешаргвац,
Сайна бIарга ца гой,
Уж барт болаш, машаре бахаш.
Хьаькъал долчунга Iовдалчо ладувгIаре,
АттагIа хургдар Iовдалчун вахар.
Цунна ховргдар: дошдоацачох
Баьнналга къовсам.
Iовдалчунна аттагIа хургдар,
Цо кхетадоре,
Шийна хьаькъал хийттар
Ший Iовдалал йолга.
Нах а бовргбацар вай доацача гIулакха,
Цар кхетадоре цхьа хIама,
Шоайла ала цар вIаштIехьдоаларе:
«Вежарий, вай Iовдалал – эгIдаь жIали да,
Вайх воайх леташ дола».
Наха кхетадоре, Iовдала сонтал,
Текхарг мо, вайна юкъе бIы белла яхилга,
Цо вайна Iоажал яхьалга, –
Наха из кхетадоре,
Балаш, гIайгIаш хургъяцар-кх нахага.
Дего сайга яххар яьзду аз –
Сога стихаш ювцаш ек цун оаз.
МугIараш да гIерташ хьалхадала,
Яле дег чу гIозал, бале бала.
Хьоцар безам сона дего хьех,
Аз цун белгалонаш дег чу лех,
Дог са сона доал де гIерташ да,
Цхьаннена хьо дIалургвоацаш да.
Дего сайга яххар деш со ях, –
ДIа а кхелхий, юха дийнлуш ях,
Ях со бIарчча шера хьога хьежаш,
Сай хьаькъалга ла ца дувгIаш ях.
Денгар денга къалуш йоагIа со,
Сол хьалха дIа мел бахараш мо…
Iоажал кхайкарга со хьежаш я,
Сай аргIага хьежаш латташ я.
Хов сона – со йолча воагIаш хьо латт, –
ДогIаша, дарзаша соцавергвац…
Керттера дешаш хьа меттбихье латт,
Бакъда, хьо йистхила лоархIавеш вац.
Къахьа кхел я цхьаь дунен тIа вахар,
Цхьоалга вала чIоагIа атта дац,
Цхьаь хьо вале – дизза дац хьа вахар,
Цхьаь хьо вале – вахар вахар дац.
Зиза тIа цхьаь диса оалхазар дагIа,
Шийлача цу дарзо из доагадаьд.
Шелденна оалхазар могаш дац Iаха,
Лаьво дIахьуладаь зиза а латт.
Сона чIоагIа ловра яха атта!
Амма са стихаша дарба диц…
Бала сай дIабувц аз каьхатага –
ГIайгIа-м са дег чура дIайодац.
Денош къаьхка говраш санна долх…
Мишта яха еза укх дунен тIа?
Стихаш дIаяьзъяр – ба кулгий болх.
Амма, гIайгIа-м йошайиц цар дег тIар.
Йист ца хулаш, дог Iа эттIаду…
Дош а аьле, совгIат де Iа сона!
Дега бочал дIалургья аз хьона.
Йист ца хулаш, дог Iа эттIаду.
Ага тIа со шортта IотIаерз,
Ага чура бер да делакъежаш…
Ма хилда хьа кхеле къиза герз,
Вахалва хьо массаза дог делаш.
МалагIа никъ хоржаргба-хьогI Iа?
Фу дезаргда-хьогI хьа дег чу къувла?
ХIара ди даькъала хилда хьа,
Вахалва, хьай наькъ тIара ца вувлаш.
Хатар доацаш хилда вахар хьа,
Иллеш мара ма хозалда хьона.
Ер хьа вахар хилда боацаш тIом.
Аз яхар оаш кхетадергда, ноаной!
Дала ма дахьалда къорача бус
Лай кIала дахар са зизаш.
Ма хилда, безамо воагаваь шиъ,
Шоайла къаьста лела везаш.
Аренца дагIача зизаша со
Йохаю, маларо санна.
Безамах дузаре бакъахьа дар-кх
Вай дегаш.
Из ловра сона.
Суртанча кIада тIа сурт дулаш воалл,
Вахара хьисапаш кIада тIа дехкаш.
Назманча сашорта ладувгIаш латт,
Сигларча дешашца байт вIашагIъетташ.
Сона хьо керттера назманча ва –
Хьа юхь тIа гу сона айса мел лехар…
Сона хьо керттера назманча ва –
Сона хьахезар хьа бордаша дехар…
Са юртахоша сога ма оалар:
«Алалахь илли, из наха дезе!»
Са юртахоша сога ма оалар:
«Хьай вахар нийсделахь, дегаца эзе!»
Сай вахар бахьан са яга а езац,
Сай иллеш бахьан эхь хета а дезац.
Цхьабакъда, дIакхосса вIаштIехь са далац,
Кер боагабеш бола хьаьрбаьнна безам.
Дог са лоамашка да, да се яьча юрта,
Форда юхе сай юрт сона дагайоалл.
Дарбане да хиш а укхазарча шовдий,
Моакхаза чхара тIа лаьзиза тIадоал.
Цу лоаман чхара тIа кулг тIадуларгдар аз,
Барташ доахаш хьестаргьяр цар екъа йост.
Укхазара хьалгIетт массаза са малх а,
Са дог массаза а Даьхенгахьа лест.
Iадсаькха из дукъ мо
Сетташ хий додача,
Со лел цу гIомар тIа
Хьа лараш лехаш,
Наьнаца йол гулъеш
Хьо йолга хов сона,
ХIаьта а ши бIарг са
Сацац, хьо лехаш.
Укх дукъ тIа, уж акха
Гаьзарий йолча
Шортта тIаваьнна,
Аз царга хьо йувц,
Iа-м цу хьай наьнаца
Iурденз-хьа сарралца
Чуийнна, цахаддаш
Къамаьлаш дувц.
Хьо шовда долчахьа
Хий эца Iойола,
Наха хье ца яйташ,
Хьулъяле йола.
Сога хий молийташ,
ДIайийрзе Iоотта,
Вай шинне безам Iа
Наха ма бовзийта.
ЛерхIамца ладувгIа боккхийча нахага,
Цар хьайга къамаьл деш хилча,
Ховш ма дий, хьаькъал а хулилга дукхагIа
Корта кIайбенна хилча.
ХIаьта хье сих ма ле хьехар де царна,
Ма гIерта хьайна ховр дувца,
Хила мег ах бIаь шу, дицденна царна,
Тахан Iа царга мел дувцар.
Кинижко дукха ду хьехамаш наха,
Цхьабакъда, вахар хиннад массехана
Керттера хьехамаш кхувдадеш нахага,
Массарел дикагIвоа хьехархо хинна.
Вай къонабараш вайл дикагIа хургболаш,
Аз аргдар царга, цхьа хьехам цох хургболаш:
«Шоай оамал хилийта шоай барзкъал хозагIа,
Шоай гIулакх хилийта шоай дешал дезагIа».
Iайха дер тем болаш делахь,
Фух дале а, сих ма лелахь,
Бийса баьде енай, аьле,
Ди кхаьла дар денар, аьле.
Хьалха оалар: «Даьхен сийле
Къайса валар сийлахь да!»
Тахан а из ишта да,
Массаза а ишта да.
ГIалат доаца воша, новкъост лехаш
Волчун дуненна гобоахаш лелаш,
БIаьха ба, ца боалаш вIалла чакх,
Укх дунен тIа халагIбола никъ.
Меза юкъе боалоз нийслуш хул,
Нахча юкъе мос нийслуш а хул…
Фу дергда вай? Иштта да ер дуне,
Цкъаза со а нийсавоацаш хул.
Даьл «лакхагIа» цIагIа цхьаккха вац,
Цул дикагIа цхьаннена а хац…
Цо де аьннар дича ваьннав хьо,
Хьаким мел воккха вале а хьо.
Боккха бала кхаьча даьдале а,
Эсала Iа даьчун йовргьяц лар…
Хьо сийдолча гIулакхашка вала –
Пайда болаш хургда хьа мел дар.
Уйланца барт боацаш
Багах даьнна дош,
Царгашта тIехдоаллаше а
Шортта лаьтта дож.
Даьсса уж къамаьлаш дIаьха дечул,
Нийсса аьнна дош дезагIа да,
Дергда аьнна дехар Iехавечул,
ЛерхIамца «ак» алар дикагI да.
Овлаьий мо оамалаш я вай,
Воай гIалаташ теркалдеш дац вай,
Воай гIалаташ довза Iомалоре,
Ма сийдолаш вахар хургдар вай.
Сийдолаш а ди долаш а ва,
ЭгIазвахча метта доал де могар,
Укх дунен чу чIоагIагIчарех ва,
Цу ший керта доал де вIаштIехьдоалар.
Ховш да, корта сов Iовдала хилча,
ГIулакхал дикагIа дешаш хеташ,
Зехьа когаша къахьегаш хул,
Бакъдар харцдар къоаста ца луш хул.
Къаьна лоамаш тхьайса дадаш санна,
Аренца чIикъдоацаш сатем латтар.
ЦIаьхха цхьаь цхьа топа тата даьлар,
Дуне оагаде мо чIоагIа тата.
Лоамаш оагаделар, сомадайнна,
Хьалнийсделар, бирса дIа-хьа хьеж.
Бердашкара хиш а арадайлар,
ТIоа а сегар, сигле йоаттIаеш.
Фу дар-хьогI из?
Фу тата дар-хьогI из? –
Iалам, цецдаьннача латтийсар…
ГIарагIура сигалара ежар,
Топа човно доадаь бIаргаса.
Ежа гIарагIура лаьтта улар,
Човна чура лешаш дIайха цIий.
Цунна кIалара из сийна баьцаш
Кара хIама доацаш, цIийеннай.
ХIаьта цунца хинна гIарагIура
ДIахо йодар, байна ткъамий низ,
Ший новкъоста фу хиннад ца харах
Кхераенна, юхахьежар из.
Йодар гIарагIура, сиха йодар,
Чехкка гаьна яла цунна ловр.
Унзара чов хиннаяр цунна а:
Цхьоал – вIалла а ерзаргйоаца чов.
Тархе тIара цIаьхха
Лаьтта бежар кад,
Гаргаш яьнна бехар
Сийна хоза кад.
Дийнахьа сарралца
Нана хIана кад?
Тика тIа кхы беций
Цу тайпара кад?
– ВоI, тикача кадаш
Тайп-тайпара да.
Амма, со унзара
Йоахар кхыдар да.
Сийнача сигала
Iаьржа хьаргIа кхесте,
Ховш хилалахь, са воI,
Из диканна дац,
Нагахь санна цIагIа
ЦIаьхха пхьегIа йохе,
Цу цIагIа цхьан юккъа
Сатем оттаргбац.
Доккха дац, е зIамига а дац
НегIечун цIа – аре миссел да из.
Воккхачунна, зIамагIчунна цу чу
Моттиг хургья меттаотто низ.
Цу чу, новкъост, хьона короргда
Ираз-аьттув, лерхIам, дега йIовхал,
Цу чу хьона иллеш хозаргда
Беламе а гIайгIане а дола.
Новкъост!
Са цIагIа чувала хьо,
Готтача цун корех арахьажа,
Гургда хьона тамашне дуне,
Дола са дог санна шерра даьржа.
Хетаю
Сийлахь-Боккхача Даьхен тIем тIа веннача
сай даьна Киримов Сеит-Кадыла Яхьяйна
Коталон ди бIаргадайнзар хьона,
Лирача цу тIем тIа ваьгар хьо.
Къона волча хана денз хьавоагIа
Ковна-да а хинна лелаш со.
ГIийла сай вежарий ги а бехкий
Кхай тIа водар,
Цига бора болх.
Хала дар сона цу хана чIоагIа.
Иштта кхийр со.
Кхийр, дог хьегаш хьох.
ХIара бийсанна вай хулар цхьана,
ГIанахь соца кхай тIа хулар хьо.
Ткъаь пхиъ шу дIадахад…
Ала сога,
Ала, са да, дакъа мичад хьа.
ГIанахь хьа цIи йоах аз, хьога кхайкаш,
ДухьалвоагIа хьо…
Са дог гIоздоал…
Цхьабакъда, кхоадац вай вIашкакхача –
Хьо цу цIера юкъе къайлавоал.
Дийна болаш дай цIабаьхкачарех,
Массаза а дег чура со хьог,
Байнабале – уж мичахьа боахк ховш
Болчарех а со массаза хьог.
Дукха ба хьо мо, де доацаш байна,
Бакъда, цунна вIалла бехке вац
Каьхат дахьаш воагIаш хинна салте:
Дукха дIа-хьа лийнна, дукха кхийста
Цхьаннахьа из вежав, меттахь кхийтта,
Из а шо мо, цIенах кхийттавац.
Гуйре, еза сона хьо,
Дошоца кхаьла хьа бедар,
Гаьнаш тIара лега гIа,
Бес-бесара долаш шеддар.
Гуйре, еза сона хьо,
Хьа оалхазарий иллеш,
Дог гIоздоах цар, ловзадоах,
ЧхьагIаро мо вохавеш.
Гуйре, еза сона хьо,
ТеIа-шорттача боралца,
Аренашца йоагIаш хилча,
Бешамашка буташ сом.
Гуйре, еза сона хьо,
Хьа хозалаш ювца байташ
Яьзъе вIаштIехьдоалаш хилча
Хул са дега боккха тоам.
Гуйре, еза сона хьо,
Берий зовне оазаш хилча,
ДегIа гIадгIилг доахаш гIийло
Хьекхаш хилча мела мух.
Гуйре, еза сона хьо,
Хьаьшийна йоаттIаяь харбаз
Санна улаш аре хилча,
Ловзадеш моажденна сух.
Наьна лаьттан хьадж –
Эггара езагIа я из сона.
Кхелагара сай
Вахар дIаьхдар дехарг ма дац аз,
Ехаргьяц аз говр,
Ехаргьяц аз нувр,
Ехаргьяц бийсанна йоага цIи,
Ехаргья из хьадж –
Наьна лаьттан хьадж,
Массаза сай дег чу
Лелоргйолаш из.
Цу хьажаца сай
Лазар дужадергда моллагIа а,
Цу хьажаца сай
МоастагI вохавергва моллагIа а,
Нагахь санна сона йицлой из,
Дег чу лелае ца тоъаш низ,
Нана,
ДIайха дош,
Аьле сона духьала ма йола…
Виршура хьадж
ДIаяргья, ший ханна, гайна-ганза.
ХIаьта мишта вахаргва со
Из хьадж йоацаш?
Нана,
Iа из сона
ДIахьоарчае йовлакха юкъе,
Со цу хьажацара вIалла къастаргвоацаш.
Хана сийлахьа цIи дагайоаллачарга
ГIанахьа цкъа яйра сона тамаш:
Дом тIабижа малх бар чIоагIа баьде.
Дуккха денош даьхар аз из булаш –
Юххера а малх хьасийрдабаьлар.
ТIаккха малхо сога шортта аьлар:
«Деха согара Iа хьайна дезар!»
«Фу дез сона?!
Малх ба сийрда хьежаш!
Кхы цул совгIа сона хIама дезац!»
«Ак ала хьо сих ма ле, са йиша.
МоллагIйола вахара къайленаш
Йовзийта низ ба са, хьона лой,
Хаттарашта моллагIча жоп телаш!»
«Ишта дале-м, сона чIоагIа лов
НегIий Орда йолча сихха кхача,
Сай бIаргашца деррига а го,
Дика къонахий, низ бола баьччий.
Ханаш ерригаш хьа кара я,
Дайнад хьона дунен тIа мел хиннар.
БIаргаяйта сона шира ха,
Са дай дунен аьттув болаш хинна».
Истинг хинна малх Iолохе бера,
Цунца гIетта новкъаяьлар со.
Зама сиха тIехьашкахьа йодар,
Кастта долхача дIакхаьчар тхо.
БIарг ма кхоачча яьсса моттиг яц:
Массанахьа нах ба дIа-хьа лелаш,
Кхалнах, бераш…
Белхаш, белаш…
Кибиткаш я…
Говраш кийчча латт…
Ер са селхане я!
Са халкъ да!
Хиннаб бIаьхий,
Баьхаб бала боацаш.
Шоайла къиза довнаш леладаьд,
Цу довнашца шоай фу хIалакдаьд,
Кхы дунен тIа меттадоагIаргдоацаш.
Кхалнах…
НегIий Ордера уж ноаной!
Рузкъа дукха да цар, чот а йоацаш.
Рузкъа сенна деза ираз доацаш?
ГIозал яц цар хьалйиззал из коана.
Бакъда, къонахий кIезига ба.
Дукха ба уж кхалнах, къоаной, бераш,
Цхьаккха бала боацаш ловзаш лела…
Сои малхи дIаходолхаш да.
Хезар сона цIогIарч, довтий зов,
ЙIохъеннача говрий дека Iахар,
ЦIийх хьахинна тоатолг додар Iо.
Човнаш яь дукха бар…
Байна бадар…
ДаьгIе къувсаш латаш ши хан ва:
Лаьтта цхьаннега дукхагIа да!
Ираз дайна паччахьалкхе я!
«Герз Iокхосса!», яхаш елхаш со а я.
ДIабахача царна дIахазац,
Са цIогIа а, са дехар а вIалла.
Мел дукха уж цIенах кхетаргбац,
Бада биса цу догIашта кIала?
ДIахо гу: дом баьккха эттад дов –
Ханий къонгаш ба уж латаш бараш.
ХIаране цар оарцагIдаьккхад довт.
Ханага хьежача да уж бераш.
Мел дукха цар хила мегар бераш,
Могаш дола, майра дола бераш?
Цхьабакъда, уж тахан дийна бац,
Тахан малх а царна хьежаш бац,
Цар тIехье а яц дунен тIа лелаш.
Царга а ма могга цIогIа детт аз:
«Оалол къувсаш Iоажал лохаргья оаш!
Шох моллагIа хан хуле а, бе дац,
Бе да – фу тIехьале ютаргья оаш?»
Цхьабакъда, тIом саца лаьрхIа бац.
Латаш ба берригаш, махьарч детташ,
ОагIонаш Iодоахаш довташ детташ.
Цхьаккха хIаманга ладувгIаш бац.
ТIехьашкахьа бовла оамал бац.
Моллаш, мурзаш ба царна тIахьожаш:
Ба уж шоашта бола пайда лохаш,
Кхыча хIаманна сагота бац.
Кхы дикагIа дувца хIама доацаш,
Къиза Iоажал ювцаш поэт велх.
ТIем тIа байначарех, тIехье йоацаш,
Шоашта етташ, миска ноаной белх.
Со а елх.
Фу дергда аз, ца хилча
Царна новкъостал де аьттув сай?
Дукха байр уж…
Iалаьмате дукха…
Iоажал яр укхаза дездеш цIей.
Кхыча заманчара се яле а,
Даьй гIалаташ сона дика гу,
Аьлий сутарало кхестабу уж,
Цар бIармецало уж боа а бу.
Безам бар са царна дувца, хьеха…
Амма, дIадахар хувцалургдац.
Шоай тIехьенна зе даь дIабахараш
Кхеле беха вайна могаргдац.
Шоай халкъ къиза хIалакдаьча царна
Iазап малагIа Iа лохаргда?
Вай кара дац тахан цар кхел хувца,
Царна доагIар Дала Ше дергда.
Се цIайигар дех аз малхагара.
Ер Iазап ла сона могаргдац.
Сахиларца гIа а дIадахар са,
Бакъда, дайнар сона дицлуш дац.
Из дIадахар массаза а хургда
Соца, са кхелаца.
Ховш да из.
Се мел яха из ховш яхаргья со
Из ла Дала лургба сона низ.
Малх а ма бий из деррига ховш,
Атта дар а, хала дар а ловш.
Гаьнаш тIара гIа
Iодожаш латт,
ТIеххьара го боахаш лаьтта лег.
Оалхазараш чIоагIа гIар еш да,
ЙIайхачахьа даха кийчлуш да,
РаьгIенаш, уж накъадоахаш, къег.
Юкъ-юкъе цхьаццанахьара гу
Баьццара буцильг хьакъадаш цIаьхха –
ДIадахача деной гIоза лар.
Сатем этта,
IажагIйийрза раьгIе,
Укх деношка йоагаш санна хеталу:
Массанахьа доаг цун моажа лир.
Оалхазараш къулбехьа дIадолх,
Шийлача гуйренца къаста гIерташ.
Шозза малха варгвац цхьаккха саг,
Из вай къонал юхайоагIаргьяц,
Иллена цкъа мара могаргдац
ГIатта.
ШозлагIа из ала хьо ма гIерта.
ДIадолх оалхазараш.
Царна хац,
Безаме цар оазаш вайца юсаш йолга,
Ара бекарга бутт болаш санна,
Цу оазашка ладувгIаш вай долга.
Гила-дынал массагIа ды
Корорг ма бац кIанта,
Шийгарчул дикагIа тур а
Корорг ма дац кIанта.
Шийна дувхачул дикагIа
Цхар а хургдац цунна,
ДоттагIчул дикагIа совгIат
Корорг ма дац цунна.
Боараме хилийта сатувсам хьай,
Говра хье оалол де отташ,
Алча е ма отта цох ханал хьалха,
Бакъ йоацаш вусаргва отте.
Къе вале – йIаьхий яр йоалае ма герта,
ВIаьхий цо вергва а мотташ,
Сесаг а хургъяц хьа,
ЦIен да а хургвац хьо,
ПаргIата хургвац хьо Iоховш е гIотташ.
Къонгаш а къонахий хург ма бац хьа,
Вай халкъо лоархIаш а болаш,
Къаман яхь лораеш хург ма бац уж,
МоастагIий юхтоха могарг а долаш.
ГIертац со бехкбаьккха соцаве хьо,
Хье кхета мег хьо хьай хана.
Сесага ког-кIалха воалларгва хьо,
Ца лоархIе хьо хьай дас-нанас.
Фу лаьтта хургдар ер, зизай беш ецаре,
Е михо теркадеш кIа кхай тIа децаре?
Сигленах фу хургдар, цу морхел лакхагIа
Лелача аьрзеша хозъяь из ецаре?
Фу хургдар цу фордах, дода-хиш ца хилча,
Шийлача талгIешца цун кер хьалбиза?
Хургдарий вай лоамех сийдола лоамаш,
Курача хьагIаша уж хоздеш ца хилча?
Сий хургдий кхалсага, дог-дикал ца хилча,
Е наха дIаяла цун еце бочал?
Кхалсага безам е цун дега йIовхал
Дунен тIа ецаре, фу хургдар къонахчох?
Са кхел камаьрша я,
Из бIаьстен догIа санна,
Цхьабакъда, дагадох цхьайолча хана:
Сов лоаца хургдий-теш,
Из бIаьстен догIа санна,
Чулоацам кIоарга боаца ер са вахар?
Сай вахар сона дез, цхьайолча хана
Из чIоагIа дорха, бала беш хуле а.
Сай вахар сона дез, минота хIара
Цу дега цIерца йоагаш се яле а.
Сай новкъа йода со, бIаргахиш легош.
Цу ираза тIакхачац, тIехьаюс.
ТIаэц аз Дала деннар: бала, гIозал,
ГIайгIанна духьаллатташ хIара бус.
Цкъа со а лергья, лергья, шеварг санна,
Йицлургья наха, бицлургба са бала.
ХIаьте а ловр-кха, цаI хилар цу хана
Ший дег чу лелабе са дега ала.
Маьршача раьгIений йоI я со, бочагIа йола.
Со яьча аренга сиглара малх сийрда хьеж,
Догдоахаш аренга, дIахьежаш цунга кIалгIолла,
Лоамаш да езача аренна куралаш еш.
Хьазилгаш доагIаргда со йолча Iуйре а яхьаш,
Хьожаргба малх а, са басилгаш боча йIохъеш.
Лувчаргья малхаца, йокълургья зизашца ягIаш,
Бочал аз дIамаргья, лаьттагара хьаийеш.
СелаIад йIаьхача Iаьржача кIажарех элла,
КIудал чу доттаргда арений цIена из тхир,
Сай кIудал балам тIа оттаяь, гIоргья со жела,
Цигача са дег чу доссаргда ашарий лир.
Беттаца, баьцашца сай дега гIозалаш екъаш,
РаьгIенаш екаеш уж иллеш доахаргда аз,
Жа доажош бола са доттагIий уйлангахь гIоргба
ДIахеза жаIуний иллешца ека са оаз.
Иллеш-м аз доахаргда, кхайкадеш вай сийрда вахар,
Дувцаргда седкъий а, массаза уж лепар ловш.
Цхьабакъда, со чIоагIа,
со чIоагIа иразе хургьяр-кх,
Хилча се доттагIий сай иллех тешалга ховш.
Iаьржа бийса аханел тIехъяьлча,
Хьо вита дIаяха дагадохе,
Соцаелахь со.
Хоза ши дош кхычо сайга аьлча
Iехаенна, деналах со йохе,
Соцаелахь со.
Нагахь санна сайх цхьа тамаш хийтта,
Сонтал дег чу есса Iовдал хьовзе,
Соцаелахь со.
Цаховш гIалатъяьнна, бат дIакхийтта,
Дош ца хеташ сайх, со хьовзе зовза,
Соцаелахь со.
Соцаелахь, дIайигалахь Iайха,
Ма яхийталахь харцахьча новкъа,
Яле гаьна-юхе, шийла-йIайха,
Iа со соцаяр са дега лов-кха!
Соцаелахь со,
Соцаелахь со!
Ва, са халкъ!
КорзагI ца а дувлаш,
Пайда боацаш дIа-хьа ца а удаш,
Хьай даьшка а,
ТIехьенга а
Iа кхайкаеш йолча,
Хьа гIозача а,
ГIайгIанеча а
Уйлай коана я со.
Укх лаьтта
Оаз со йолаш санна,
Iа лораеш
Со хилар бахьан долаш
Яйна дIаяргьяц со.
… ГIоккхаз латт,
Ший гIажа тIа IотIа ваха –
Ший бера хана денз-хьа ховш ва из,
Малав шийна уллув вахар.
Цунна хов,
Цун кхело йоаергьяц
Цун цхьалха, сийрда йола уйлаш.
Сона а хов,
Iа кулг хьакховдадергда сога,
Со шек-яьнна, кIалйиса моттиг хуле.
Цхьабакъда, сона
Дуккхаза а дайнад,
Цу зуламо,
Укх дунен тIа а даьле,
Наха юкхе ийккхе,
Кхыча халкъий
Къонгаш, мехкарий,
ЧIоагIа хIалак а беш, боабеш.
Ва, са халкъ!
Сона дукха дайнад
Балаш, гIайгIаш,
Шалташ санна,
Во хIама фуд ца ховш долча
Цхьанне илле къамаргах чуухаш
Къиза, кIоаргга!
Цхьабакъда, со, Iа кхеяь, хьа йоI я:
Массанена,
Бисачарна сигле яйна шоай,
Сай сигле дIалургья царна аз.
Массаварг а,
Висар чуIе доацаш цIа,
Вех аз сай тхов кIала,
Курал йоацаш.
ДоттагI, воша воацаш висачунга
Хьай кулг Iа дIакховдаде,
Са халкъ.
Укх дунен тIа
Сиха уж ракеташ,
Iилман дешаш
Дашхар духьа лийнна Iеш ма яц,
Ах-бийса яьннача гIолла
Сигала а ухаш:
Царга таро я,
ДIахьулаяь чухьнахьа,
Деррига халкъаш
Культура а тIехьа
Дунен тIара дIадаха,
ХIалакдеш.
Цудухьа да седкъий
Сога дехар деш:
Сатем, дика дийца Iац
Соца бийсан сийрда сигле…
Ва, са халкъ!
Са наькъаш дерригаш а
Хьона юхатIадоагIаш ма дий,
Хьогара шоаш доладеннадаь.
Сона чIоагIа дез Iа сай гадаккхар!
ХIаьта къаста кхел хуле вай шинне,
Iоажало чакхдаьккха вахар са,
Iа дIаэца хьайна ер са илли –
ГIоза йолча,
ГIайгIанеча
Укх са уйлай коана –
Хье йийзача йиIий цхьалха илли.
Дукха хана денз хьадоагIаш да из:
ЦIагIа чувоалачо оалаш да,
«Беркат хилда укх цIеношка», аьле.
Беркат хуле – доттагIий хургба,
Беркат хуле – хьаьший а хургба.
Беркат хилда – бIаьсте догIа хилда,
Гурахьа хьувкъам а хилба шортта,
Лоалахо а хилва дика новкъост,
Нус а хийла, болаш сийрда корта.
ВоI шун хилва баьтар санна чIоагIа,
ЙоI шун хийла мутIахь йолаш мара,
Къонах хилва визза къонах волаш,
Мотт беттар ма яйла коара ара!
Байнарий сий деш шун хилба дезал,
Кагийбараш лоархIаш хилба уж.
Воча цхьан гIулакхо итта дика
ГIулакх доаделга ховш хилба уж.
Ях со дунен тIа, шекйувлаш дукха.
Массанега салам-моаршал луш,
Ях аз, сайла боккхагI мел болчарга:
– Беркат ма хадалда цIагIар шун!
Хетаю
Советски Союза Турпал волча
Кумуков Халмурзайна
МоастагI воагIар, цIераш етташ,
Даьхе цIерца йоагаеш.
Духьалъайттар цунна кIанташ,
Къона вахар кхо ца деш.
Доагар цIенош, йоагар юрташ,
Сигала хьалкхоачар ала,
Духьалъэттар хьо цу цIера,
Соцабир Iа дунен бала.
НегIий къаман майра бIухо,
Лаьттар, кхо ца деш ший цIий.
Хьай даьй васкет кхочашдир Iа,
Хьай къаман Iа даьккхар сий!
Халмурза, хьай къона вахар
Даьхенна дIаделар Iа.
Тха дегашка хIанз а вах хьо,
Массане а сий ду хьа!
Из Iа даьр тIехьенга дувцаш,
Хьа халкъо доаккхал ду хьох,
ХIара цIагIа,
ХIара дег чу
Хьо хеставеш илли дах!
Даи,
нанеи,
сои –
са пандара кхо мерз ба.
ЦIаи,
урди,
никъи –
са пандара кхо мерз ба.
ВоIи,
вошеи,
хьаьшеи –
са пандара кхо мерз ба.
Цу кхаь мерзаца аьнна дале,
са илли Даймехках да.
Човхаяьй? Човхаяьй даьра.
Къаръяьйий? Даьра яьяц.
Шоашта ловр дувцийта нахага,
Нохчийче дийна я, еннаяц.
Йожаяьй? Йожаяьй даьра.
ГIоттаргйий? Дув буъ аз вахарах:
ГIоттаргья гIоттача малхаца,
Яхаргья, цахулаш маьлхара.
Бакъ хиннай из? Хиннай даьра,
Байнарех хьогача дийнавар оттавеш-м…
Амма вай-м дахаргда, кхувргда вай даха …
Байнараш балар-кха хIанз дийна, яхаш!
Саца, мIаьрго, хьо исбахьа я!
И. Гете
Iан юккъе доагIаш хул малх хьежа денош,
Лоа а дуж наггахьа сийнача ткъоврон тIа,
ХIара ди доагIаргдац массане дог делаш,
Бала а цахадаш хург ма бац лаьттан тIа.
Хувцамаш Iалашдеш кхест герга дуне,
ГIозала, бохама ши-ший да бахьан.
Дошо шин када чу цхьатарра дилле
Нийсдац ший тараз цу говзача пхьаро.
БIарг белхаш доалар мо бIарга-хий да из
Легадер къажъухаш велачун бIарго.
Деррига тайна вайх цхьаккха а вахац.
Деррига вахар – цхьа исбахьа мIаьрго.
Хьона мотта хургда, нана,
Хье дIаяьлча дуне дехад,
Хьох дисача вай ков-карта
Соцаш доаца догIаш дийлхад.
Мотта хургда, са а тассац,
Малх чубизе баьд а ерзац,
Хьо тIайоаца цIи а, кхуврч а,
Пхьера лаьрхIа цхьанне кийчбац.
ХIа-хIа, нана, хувцам боацаш
Дуне-м латташ да хьо йоацаш,
Ши-ший аргIах лаьтта доагIа
Шийла Iа е хоза бIаьсти.
Хувцам боацча укх дунен тIа
ЦаI да керда – цу хьа виIий
Нана йоацаш хила Iомлуш,
Халла когашваха гIертар.
Азалехьа гIод хьаьрча кхел санна
Духьалъувтт сона шерий тептар тIера,
Са – нохчочун – цIераца тIехье кхераеш
ДIаихача заман хьисап доаца таьрахь.
Из Iеткъара кIаларбаьнна бала,
Са доагадеш, йIовхал санна, леларах,
Са наькъа лар укх харц-дунен букъ тIа
Са-миска е са-хьаьра кхийстаяц.
Со, син къулба даьй васкеташца нийсдеш
Хьавенав, хIара йоI-йиший сийдеш.
Укх вахаре аз уж лорабаьб юхь-Iаржорах,
Махьшаре се а хургвоацаш юхь-Iаьржа.
Со нохчо ва – са цIи доастама «чечен» яц –
Из бехке цIи лораеш ва со сай керахь.
Со кхоллаш са цIийца ийна из декхар
Со сейл тIехьа а дIа ца делча варгвац.
Маккхалий боадано со ваьча лоамашта го бича,
Жоп доацаш ма дисар са пхьаьнаш увзаду хаттар:
Сох хила дегIад-хьох пахашк мо даькъаза бо-бер?
Сох хила дегIад-хьох дехара сетта из хаттар?
Мецача керара йишхаьла узамаш доахаш,
Къорача иллешца се венна цахилар хайташ,
Аз хIара бийсанна, шелденна даьй лаьтта оахаш,
Гулдаь уж лазараш дийнлора, са гIанаш тедаш.
Аз маьлха зIанарех тувсаш дIохдора сай пIелгаш,
Шелало тийдача сай дечиг-пондара мерзаш.
Иллеша къарбора сох белхаш тIехьашка латтараш,
Къулбехьа вийрза со лоамашкахь юха хьалверзавеш.
Дарзаша гIордаьча са дег чу, муъ мара, эгIазло яц-кха,
Жоп доацаш дисадац са пхаьнаш увзадаь хаттар –
Хиннадац дегIа сох хила из даькъаза бо-бер,
ДегIадац сох хила дехара сетта из хаттар.
Кхийттав со: лоамашта гаьннара са наькъаш дохий,
Са илле мукъамо со новкъа воаккхаргва атта.
Са дечиг-пондара мерзашка дего ладувгIий,
Са когий айрашта довзаргда Даймехка лаьтта!
Со-м юха а вай укх коа тIа кхаьчав,
Юташ лараш лай тIа такаш деш …
ХIанз цу цIагIа
макхдиача аьшкан
Гургало локхаргья
къора йиш.
Кора киси озадергда нанас,
Кхайкаварца дас а жоп лургда,
НиI цIовзаяь, шелал юташ ара,
ЦIенгахьа баь никъ са чакхбаргба.
ПIелгаш морцаш цIи лотаяь пишка,
Нанас чайник цу тIа отторгья,
Гаьнна лийха аз хержа из дешар
Дувцаш, дас къамаьл дIадолоргда.
КIувс боаллача пенах букъ дIатеха,
(Аьрда кулга кIала гIайба боалл),
Маьженаш лазий а, воацаш веха,
Сулхьаш доахаш, маьл гулбеш из воалл.
Ва, са нана!
Хьамсара са нана!
Мегад хьона са да даькъалве!
Хьо мо сийлахь,
хьо мо цIенна хьаьна,
Даймехка кхы нана хургйий-те!
Эхь-бехк долаш къамаьл деш со вайча
Раьза волаш хьовзаргва са да,
Нанас сихха чай, сискал, тIай-берхIа
Отторгда, хьалъураховргва да…
Отар кIала дарзах елха бийса
Лета йолалургья наIарах,
ДагIаргда вай,
воайла морзал юаш,
ДIа ца дувшаш, боргIал Iахарах.
Иштта бийсаш, кхаъ мо, духьалйоахаш,
ТIехьалелача цу гIайгIано
Мерзду наькъаш, вай фусаме доагIа,
Мерза лусташ гIаний хина-го.
Укх харц-дунен харшашкара
Са наькъаш кIоагашца да,
Тоаде гIерташ ер са болар
ЦаI уж наькъаш шаьрдеш ва.
Из хIиллал со езаш вацар,
Во лазар долаш со ва –
БIарга-са са кхаьла дац-кха,
Цо со левац, ийце кхаъ.
Са мехка тIабена бIу а
Къиза бала бахьаш ба,
Харц-новкъа со ваккха гIерташ,
Цаховр маьждиге а ва.
Цар Iехаваь, са болар а
Даькъаздаьннад, мелденнад.
Укх дунен диканга хьийжа,
Керар дог а кIаьдденнад.
Озаденна латт са пхаьнаш,
Цар чу ловзаш бIаьсти яц.
Духьалъухаш гIожа гIанаш,
ЛерттIа наб юлуш со вац.
Цу гIанаша, дог эттIадеш,
Дуненах со къеставу.
Сахиллалца духьалъувтташ,
Унзарвоах цар, кхераву.
Уж гIанаш дIагаьнадоахаш
Са мехка хьалбаьлча малх,
Дийнлургва со, гIайгIах воалаш,
Воалаш къизча баланех.
Я. З.
Сай да гIанахь воврга ловш дIавуж со.
ГIанахьа из сайна духьал веча,
Са гIозала магац дег чу хоша…
ХIаьта а со велх, да дийна вайча,
Дийнавола из дIакхалхар кхераш…
Нанас-м сога йоах, со гIанахь велар…
Ер сурт – са даь сибат,
Ер – са наьна сибат.
Укх сурта тIа – со ва,
Цар тIеххьара бер.
Укхаза со наьна
Кулгаш дIа а хийца,
Когашваха Iамаш,
Вехкавенна, латт.
Укхаза со сулхьаш
Доахаш волча даьга
Хетташ ва, малагIа
Ламаз да де дезар.
Укх тIа ираз хила
Iомалуш ва царгар –
Хьежаш ва хи йисте
ЙоI духьалаярга.
ПхьегIа тIарча наха
Делхаду шоай балаш,
ДIа чубуза малх а
Кашмий карта лохлу…
Ер чурт даьна дегIад,
Вож са нанна дегIад.
Са йIовхал дIаяьнна
Дуне, хьо ма къе да.
«Ца ховш шоаш мичахьа кхаьчаб
Байнараш хургбар дийнбелча».
КIордаю вахара къел а,
Массаза юаш из хилча.
Вай цIа а керда да. Карт а
Эргаш я, тIемах IоцIенлуш.
Хьаьшаца декъа шу хьаьндеш,
БIохбеннаб цIи йоацаш лаьтта
Шелбенна хинна вай кхуврч а.
Урамий цIераш а – керда:
Хьанаьхка цIерагI, Минаьхка…
Хьа цIи-м цу цIерашца яц…
Кхадж тасса цIераш гулъеча,
Аз хьа цIи чуеннаяц…
ЗIанарий Iаьсаш тIа этта,
РаьгIен дукъ тIара малх хьеж.
Кхоана ше хьелой хьалгIатта,
Хетаргда цунна хьох эхь.
Ламаза ха хьатIаэтта,
Йоассаеш хьох хьа ков-карте,
Йоссоргья маьркIаж-ха малхо –
Хьа ларах – къорача карта.
Дунен тIа хьо гIоза ваьхав,
Дала ше лоравеш вонах.
ХIаьта а, саькхваьлча санна,
БIарг-сома хьеж хьайна гонахь.
Чува саг виса ца хилча,
Хьай ваха моттиг ца хилча,
Са дийна хIанад-хьогI хьа,
Хьай дегIа совваьнна висар?!
Таьзетах дIацIенлуш, доасделар ков,
Чувийрзар, наIараш къовлаш.
БIохбе магац сона хьох биса кхуврч,
Фаьлг а бац хьалха мо гIовга.
Хьо йолаш санна со хIанз сиха вац,
Цхьаннахьа цаговш чувола,
Хьо йоацаш, нана, са гIозал яц,
Iехаваь, со мархIаволла.
Сона, хьо кхалхале, хьа цIагIа чу
Дийнвенна да вайра гIанахьа…
Цудухьа са никъ цуча гIолла хул,
ЧувоагIаш хилча со ханнахьа.
Дай хоза гIулакхаш леладе Iамалахь,
Даь-наьна дог довзаш хила хьо хьажалахь,
Керттердар цар сий долга ховш хьо хилалахь,
Самукъне хьай царца йолга ховш хилалахь.
Даймехка сий лордар хьай декхар долга ховш,
Вахалахь, даиман хьай керахь цIи йоагаш.
Сийлен цIи лелаю бехктокхам лорабеш,
Хьо ваха хьажалахь, адамал леладеш.
Дика цIи лелае дац-хьона атта,
Веце хьо кийча эшшача гIатта,
Дог диза хилалахь, нах лорбеш вонах,
Нахага оалийташ хьайх «Визза къонах».
Дика цIи, хьо велчаъ, юсаргья яха,
Хьай деша да волаш хьо хуле вахаш.
Ер дуне дош доацилга диц ма делахь,
Дуненах вIалла а тамаш ма елахь.
Вахара къахьа кад меларах,
Сабарца лороргда эхь,
Нохчий дог сай керахь мелад,
Йохкаргьяц къонахчун яхь.
Воагаш со леларгвац вIалла,
Волга ховш се лоаман кIант,
Дика дош короргда ала,
Лораде ховргда сай гIанд.
Кура со хиннавац цIаккха,
Бовзаш ва вахара чам.
Сабаре хургва зе ловш а,
Сабарца боаккхаргба лоам.
Массаза лороргда бIаргахиш
Се ваьча хьамсарча наьна,
Сай декхар из долга кхетадеш,
Вар аьнна къона е къаьна.
Даь оамал лелоргья лоръеш,
Вахаре эсала хургвац,
Цо сайна хьийха никъ лорбеш,
Вахаре юхь-кIай чакхваргва.
Гуйрен из гIайгIа я лак лаца гIерташ.
Цу гIайгIан бала ба са лаца гIерташ.
Со кхера мел кхийрар тIакхаьчар сона,
ГIанахьа мел дайнар сомагIа хилар.
Кулгаш тIа лелаваьр моастагIа хилар,
Ца вашаш мел хиннар дог-кIаьда коравир,
Аз дог мел кхоардадаьр тIакхаьчар сона,
ГIанахьа цадайнар сомагIа хилар.
Моттар: са мара дац из соца мел хиннар,
Моттар: да наьха цу нахаца мел хиннар.
Кхычунна тIадеча аз атта лайнар –
ГIанахь а махиларг сомагIа хилар.
ЦаI лоархIаш ца хилча,
ЦаI везаш ца хилча,
ЦаI веззал, цаI лархIал
Керахь дог ца хилча –
Ийрча да вахар.
Цхьа уйла ца кхаьбача,
Цхьа дика ца хьийгача,
Хьатехар юхтоххал
Са акха ца хилча –
Хала да вахар.
Ма хозахет,
Ма хозахет…
Шедолчун бала а кхаьча,
Шедар сай доалахь а хеташ,
Цхьа дика сайгара даьлча.
Из дика дикангахь дерзаш,
Вахара мIаьргонна дайча,
Ма хозахет,
Ма хозахет…
Ма халахет,
Ма халахет…
Цхьа дика даь йистеваьлча,
Из дика вонгахьа дерзаш
Вахара мIаьргонна дайча,
Ма халахет,
Ма халахет…
Ма-дарра дийцача, хьа цIи я Шаймани,
Ма-дарра дийцача, са цIи я Гилани.
Ма-дарра дийцача, хьо сетта езаш яц,
Ма-дарра дийцача, езъяла езаш яц.
Мел чIоагIа кийчлой а, кхы хоза хьо а яц,
Мел чIоагIа аларах, тур текхаш со а вац.
Хьо иштта я ала, хьалдолчар хьо а яц,
Тхоай бараш цецбувлаш кха воаккхий со а вац.
Ма-дарра дийцача, хьо сона тоъаш я.
Кхы мел аз дийцача хьо сога йоагIаргья?
Малх бузаш, малх гIотташ,
Ма хоза хозлу хьо,
Хоздаллалца даа дегIа,
Исбахьа дуне!
Балано дог лаьцча,
Ма къахьа къахьлу хьо,
Къахьдаллалца даа хьаьха,
ХIай мерза дуне!
Вахарах дог дилча,
Ма шийла шеллу хьо,
Са даллалца ла деза,
ХIай маьлха дуне!
Аз мел даь къинош малхадаргда,
Са мел дайна ираз хьона корадича.
Дуне мелад Iа со лохаргва,
Иразах диза дог иразо лоздича.
Аз са мел тийсар хьаьнала короргда,
Син лоIамо хьо готта хьовзайича.
Дуне мелад Iа со лохаргва,
Иразе кхийда дог иразо Iайжача.
Со мел вийлхар Iа кхетадергда,
Дирча бIаргахиша хьай басилг йоагайича.
Дуне мелад Iа со лохаргва,
Иразах хьийга дог иразо човхадича.
ХIанзарчоа бохам бац коа тIа…
ХIанзарчоа бала бац керта чу…
ХIаьте а жIали…
Тха жIали да увгIаш,
Саденнача хана беттага.
УвгIарца летабу цо керахьа ала –
Хетийташ дуненах жожагIатен талу.
УвгIаш да, увгIаш да, цаI шийна ховш санна,
Дуненна цхьа бала тIабоссаш санна.
Ловц сона кхы цIаькха дунен чу вала,
Кхы цIаькха дуненга се Iехавайта.
ЮхьIаьржо йоацачох юхьIаьржаувтта,
Къахетам бе яхаш дажалаш хьеста.
Iоажалах уда са – сийдоацча дувл,
Из дукхадезарах бехказавувл.
Ловц йиша-воша мах бенна эца,
Адамал доацача сай дог бе лувца.
Юха а езаргья яхь яхьца къовса,
Экарча къиношца малейкаш делхаде,
Тоъалчох тоам бе са доацаш говза,
Бер долаш елаяь сай нана елхае.
Дожаш гIа да,
Хьежаш малх ба.
Сабар, лоIам,
Кхета ха я.
Валар – сахьат да,
Висар – ди да.
ГIатта, лоIам,
Кхета ха я.
Мерза лазар,
Къахьа хьогам.
ДIагIо, лоIам,
Кхета ха я.
Иэс сувсаш Iеш яцар,
Кхаьла ди дар…
Велхаш саг вар
ГIаьметтаэтта.
Велхар из, велхар,
БукътIехк а эгаеш.
Гонахьа адам дар –
Саг вацар из гуш.
Вайча а, де хIама
Цхьанне а дацар –
ХIарачоа тIаэтта
Кхаьла ди дар.
«Хьа бIаргаш, хьа бIаргаш –
БIарчча ши малх!»
Яхац, уж малха тара а долаш-м.
ХIана ях тIаккха Iа?
Хьа хозча бIаргашка хьажа мел гIертарах,
Хьожалац со цар чу, малхага мо мара.
Аз сай новкъа, мах ца харах, хийла,
Ахча санна, денош зехьа доадир.
Менначунна санна мIарга тохаш,
Вахаро со хийла сомавоахар.
ХIанз со воагIа цхьацца хIамах кхеташ,
Сийрда гу сай анайистан гом.
Ер вай вахар хул вайна ма хетта:
Дика хете – дика,
Хете во – из хург а ма да во.
Амма, дех аз, оаш сох бехк ма билла,
Декхараш ма дита сона оаш –
Малха ца доаккхаш аз дита илли,
Динза аз мел дита гIулакхаш!
Цхьаккха хулаш дац ший ханал тIехьа,
Кхело шедар аргIах малхадоах…
Менначунна санна мIарга техе,
Вахаро со хийла сомавоах.
… Из шера аре, михан цIувза шок,
Из берза увгIар, цун из шийла мухь… –
Уж сона довза хургда эзар шу,
Со маца хана денз ва укх дунен чу?
Беттага хьежача цец ма валац со,
Мел дукха хана денз из бутт сона гу.
Уж лоамаш, хьунаш, сигле, дошо малх –
Къастаргъяр царех я са дегIа чарх.
Са дегIа ханна денна хиннад са,
Мичахь да хьанна хов цу сина цIа?
Из лел укх дунен тIа, къайле хинна, ше,
Бехк бий са тIаккха, ваьннав аьнна шек?
Къаьсттача цхьан шера со ваь а вац,
Къаьсттача вокх шера со лерг а вац –
Белгалде аьттув ма хургбац са воккхал,
Ха яц син вахара дегIа чу йоаккхар.
… Из шера аре. Михан цIувза шок,
Из берза увгIар, цун из шийла мухь… –
Са тахан дувца дешаш диса дац,
Са тахан бувца Даймохк биса бац.
Гонахьа цунна – харцо. Цунна чухь
Зуламо, шокъ-ена, богI букара бухь.
Сай мехка мехках ваьнна висав со.
Сай мехка Даймохк боацаш висав со.
БIарга са дайна, Даймохк лех аз сай –
Са Даймохк цхьаннена байрий шух, хIай!?
Со цавезачарга ала, со дIавода,
Со мел везачарга ала, со дIавода,
Ала, со дIавода, кхоана юхаверза,
Дерриг дуташ хьона, дуташ къиной тараз.
Со дIавода тахан, тийна къайлаваьнна,
Айса мел даь дика сона бале даьннад,
БIаргаш бIарзе хилча, лергаш къора хилча
Кхета хала долча укх вахарах ваьнна.
Со дIавода тахан, дехий шо ма хьувза,
Дувца безам болчун сох а хургда дувца,
Ловчун – во да дувца, ловчун – дика гургда,
Царех фу дар доацаш – оашош къоастадергда.
Со цавезачарна со къахьвенна ваьннав,
Со мел везачарна со мерзвенна ваьннав.
Со дIавода хIанз, шо маьрша Iалда аьнна.
Сай айхьаза хинна наькъаш даь а ваьнна,
МоцагIа хьох тийша тахан дехке ваьнна,
Со дIавода, бийса, вода дийнахь ваха,
Фаьлгаш дуташ хьона, сайна къинош лаха…
Цунна ловцар моастагIчох теша,
Цунна ловцар моастагIа бIаргаго,
ДоттагIа вийхар мискинго, тийша,
ДоттагIчоа дийлар цо ший дог.
ДоттагIа вийхар ший къайле цунах ца ложкъае,
ДоттагIа вийхар дIадувца ший доккха къа.
ДоттагIа вера ший тешам, къахетам бувца,
ДоттагIа вера даькъазчун баланий цIагIа.
ДоттагIа вера моастагIа ца витача карта,
Ший хIара хьажарца цIенда даькъала веш,
ДоттагIа вера шийх цхьаннех тийшачун карта,
Шийх тешам тIачIоагIбеш дувнашца тешал а деш.
ДоттагIа вера – доттагIа дIавахар ваьнна,
Цох тийшар ше висар, цун дешайх тамаш а еш,
МоастагIа вера, ше диканна венавац, аьнна,
МоастагIа хиннавар, доттагIчо санна, хьо Iеха ца веш.
… Са деха кулгаш дайрий хьона,
Са баьга когаш байрий хьона,
Вайрий хьона со дIавуаш акхар,
Йиса тIехкаш кхувсаш корах ара?
… Са багара хIара дош дисад хIанз кхалха.
Са керара хIара мухь бисаб хIанз белха,
Юха а лараш, лараш йоаю акхар,
Юха а тIехкаш ма кхувсаялар … ара.
Юха а наькъаш – даьраш бIаь шу хьалха,
Юха а бIаргаш – хиннараш эзарзза,
Наькъаш доагаду, бIаргаш оат акхар,
Шойдараш а хьадараш а цхьана – массаза…
Со велхаргвац, гIелал сога еча а,
Со гIорвергвац шелал сона еча а.
Йилла я йис, гIордаь да Iа,
Даваларг, елар-кх цхьа фусам – цIа.
Елхаш я са юрт, делхаш да са цIа,
Белхаш ба са тIеххьара бала.
Кхелхад са цIа, телхад са са,
Цу Дала мел деннар дожадаьд акхар.
Со теша кхелла хиннав,
Со хиннав цкъа эшаваь,
Са делча дош луш хиннадац,
Эхь делча дог луш хиннадац.
Баланех ваь хиннав со,
Хиннав со уйлаех ваь,
ХIарачоа хийра хилва, аьнна,
Массарех къоахка а ваь.
Со хиннав даькъазчун илли,
Е хиннав Iай этта дохк,
Дуненча ваьлча денз хьа –
Сагото, бала е бехк…
Iано сайна делча дош, шанаш, лоаш мадезза дала,
Хьожаргвар со лоаман бухь айбе гаьнна хьала.
Нагахь санна сайга хилча сийна из фо шортта,
Анайисте гIорг ма вар со, доазонаш цун шерде.
Хи тIа яьча массе хьайрий кхерий гулдергдар аз,
Мехка сай даьй гIалий таьрахь алсамдоаккхаргдар аз.
Попаш шортта йолаш, хилча торо сай хьу кхее,
Цунна уллув юларгьяр аз нохчий кхы цхьа айле.
Ханий иэсехь дIа ца йойташ йолаш йолчун лар,
Лаьтта цхьаькха цхьа Нохчийче аз дIаотторгьяр.
Говрашта гу, вайна санна, гIанаш:
Сийрда Iуйре, шоай баргаш тIа тхир,
Шоай букъаш тIа делха шийла догIаш,
Сийна баьцаш, хьийдда дода хий.
Говрашта гу, вайна санна, гIанаш:
Кесаш нийсдеш хьекха бIайха мух,
Хоттах диза, бIеха наькъаш,
КIалтIатеха аьха аре, нух…
Са иллеш, даим а Нохчийче дисалаш,
Оалхазараш санна шоай мехка Iеш дола.
Эздийча шоай тоабан юкъера кхоссалаш
Илли, вай даймехка юстара мел доалар.
Сахалин гIайренах хьаьрчача дохк,
Нохчийче, хьо даим гу сона гIанахь.
Тархет хьо сона сай хьоамеча нанах,
Хьо маьрша бахалба, са хьоаме мохк!
Аз хьона гIулакх деш диад са гош,
Дех хьога, беш сона дас санна хьехам,
Аттача баккха Iа са уйлай лехам,
Со цIаккха виц ца ве да сона дош.
Из аз дIаяьздергда дулхаш тIа байтий –
Сай кхоллам хьо ювцаш болга дIахайта…
Мух, дарзаш хиларах, хьона дIаховлда,
ГIордергдац цIаккха са безама шовда.
Боала га я даккха гIерташ зиза.
Ловсар бахаб хьун чу бода никъ.
Керда баьсти йоагIаш я цхьа хоза,
Елаш, сона бахьаш зизай никх.
Метта бихье дешаш меттах дувл са,
Хьалхле къовса – бIаьсти хестаеш.
Лаьтта а латт маьлха йIовхал мелаш,
Човкарчий я сихлуш бIенаш деш.
Юртахой ба аха боахкаш кхоана –
Нохараш шоай коашка кийчдеш гу.
Сатемо ший гуш йоацача коанаца
Сатувсамга морзал кхувдаю.
Аз дег чу маьждиг деш, оаш клубаш йора.
Со цIерга кхувдаш вар, оаш лехар гIор.
Оаш сога оалар: «Дин – хьа уйлай кIийле я.
Къаман культура цул лоархIаме я».
ДуIанна меттала оаш ешар стих,
Аз ламаз дора, «зарядка» оаш йора
Гечув а ца лехаш воаккхаш со хих,
Са шира «Iадаташ» оаш футтардора.
Сизбаккха шо гIетар са дега из малх,
Яхаш: «Iа леладер! ЦIена эхь дац из?!
Йита из юкъерча бIаьшерий чоалх,
ТIаверза сомашта цивилизацен!»
Вай дина сердалга гIертача сох
«Ширача боадоний молла» оаш оалар.
Фу дергда оаш, хьокхий моаршала мух?
Цо оачарг мадий из шун синой лоал…
БIарлагIий тоабано веш хиннав вIох,
Езачун сурт отто из хилча эшаш…
ТалгIений оагIонаш херцош ба мух,
ГIомар тIа аз яьзъяь байташ а ешаш…
Сай дег чура дикагIдола дешаш
Хьа а ийца, илли яьздир аз.
Сахиллалца ваьгIар илли яьздеш,
Бакъда, чаккхе йоацаш дисар из.
Сайна мел ховр иллеца аз дийцар,
Деррига сай хьаькъал, безам, низ
ДIабелар аз иллена. ХIаьта а
Цхьаккха чаккхе йоацаш дисар из.
Вах тха юрта хьаькъал кIоарга дола
Воккха саг. Из волча вахар со.
Хаьттар сога цу воккхача саго:
«Сенах дар из илли,
Яьзде веннар хьо?»
Къоаночунна жоп луш аьлар аз:
«Даьхе ювца со иллеца гIертар.
ДIахайташ, сай боча йолга из,
Хьамсара из йолга хайта гIертар».
«Даьхе ях Iа? Из харцахьа дац.
Даьхенах вай иллеш даха деза.
Даьхе хIаране цаI мара яц.
Нана санна, цаI мара из яц…
Из мел боча я а дувца деза…
Амма, хьона цхьаькха деза ха:
Даьхе хила еза Iоажал йоацаш!
Цудухьа из хьай илли а Iа
Дита цхьаккха тайпа чаккхе йоацаш!»
Довкъаша дIакъайлабаьккхар малх.
Ди дIакъайладаьлар цунца цхьана.
Саготонех диза из ди дар,
ГIозал, гIайгIа шийца йолаш дар из.
Ди дIадодар. ТIехьакхайкар со,
Из дIадаха сих ца далар дехаш.
Чакхдаланза дукха дисад са,
Дукха дисад кхы а хьаде дезаш.
Амма, юхахьажанзар са ди,
Боадоно дIахьулдир дуне деррига…
Ди дацар дIадахар – доттагI вар,
Кхы хургвоаца хьамсара са доттагI…
Нана, вахар баьде хиннад хьа,
Сийрда дуне ца гуш лийннай хьо,
ХIанз мукъагI хьаделла бIаргаш хьай,
Хьайга фу йоах хьажа воIо хьай.
Шергар-шерга, денгар-денга бала
Хиннаб хьога, лееш массане,
ЗIанарашца йийхка лелаяьй хьо,
Баьддерзадеш сийрда ер дуне.
Маро хьона, берзо мо гобоахар,
Кач а ухаш, хьога бала бахьар цо,
Болат мо хьа чIоагIа хила езар,
Ловргдолаш цун бийнаш,
Дола жIовнаш мо.
Маро жожагIате лоаттайора,
Кхы тIа Iаткъаш Iадаташ а дар,
Шоаттади Iа чIоагIа лорадора –
ХIамах кулг дIатохар хьарам дар.
КIерамаш а доагадора Iа,
Ламазаш а дора Iа цахаддаш,
Хьо ма теша хьалхалаттарех,
Оапаш бувцаш хье Iехаечарех.
ГIабаш дохаде хьа торо я,
ГIоза никъ Октябро бийлаб вайна,
ГIоза вахар кхолла аьттув болаш я
Кхалсаг, вай лоамашка яь, хьалкхийна.
Дукха дийлха бIаргаш хьай хьаделла,
БIаьсти яьннай вай – социализм,
Гой, хьа йиIиг, кинижкаш тIа ягIа,
Деша гIерташ къахьегаш я из.
Болхлошта юкъе гу сона хьо а,
Массанеца нийсса бокъо йолаш,
ГIозалах дог диза да са тахан,
Гуш хьо, хьай иразагахьа йодаш.
Къайладаьха лоаман бовхьаш лоа уллача,
Кура бIалгIа хинна латт ког-сиха хьагI,
Лакхехьа, готувсаш гу бIарг-сийрда аьрзи,
Лорадеш шоай доазув, лораеш шоай яхь.
Са воI санна къона, са да санна къаьна
Я хьо, са ДаьгIасте, со кхеваь са мохк.
Хоза я хьо, Даьхе, дена нускал санна,
Дега боча я хьо, Даьхе, нана санна,
Ма довзалда цIаккха хьона тIема дохк.
Гаьнарча мехкара, укх окопашкара
Дог хьогахьа лест са, са хьамсара мохк,
Хьа ког-сиха хьагIарч, хьа бIарг-сийрда аьрзеш
Да тхо, хьоаме Даьхе, тха хьамсара мохк.
Ма тешалахь, Даьхе, тхо кIаьдденнад оале,
ЭгIазлонах диза да хIаране дог.
Тхох цаI дийна хуле, хьа доазон тIа оаха,
Фашисташка хьатIа боаккхийтаргбац ког.
ТIом сецача, аьшкан кий тIа корта билле,
ДIатхьайсача, гIанахь цIенгахьа со верз.
Вода со лоамашка шийла шовда долча
Бицлу сона ер тIом, дицлу сона герз.
Вода лоаман бовхьаш хьулдаь лоа уллача:
Кура бIалгIа хинна латт укхаза хьагI,
Лакхехьа, готувсаш гу бIарг-сийрда аьрзи,
Лораду цар доазув, лораю цар яхь.
Чурташ дукха дагIа юрта кашамашка.
Да латт виIий цу каша тIа гIайгIа еш.
Дукха шераш да из да укхаза уха,
Дукха шераш да из да ший воIах велха.
– ХIана висав со – хьа да, сай воIал тIехьа?
Цу хаттара жоп луц сона сигленаша.
ХIана хазац хьона, са воI, ер са велхар?
ХIана хазац хьона, са воI, ер са бала?
Дошдоацараш дукха да, воI, укх дунен тIа,
Хьона дийзача, Iа лийрхIача дунен тIа.
Вар хьо массаза а велакъежаш,
Денна-бусса хьай кинижкаш дешаш.
Цхьаккха хIаман бIукъожбацар Iа,
Цхьаь хьунагIа чарахье а ухар,
Оакхарех ца кхераш, майра хулар.
Тахан из деррига доацаш да.
Лечкъаш ухар хьо хьай езар йолча,
Тахан из а лечкъаш ух хьо волча
Хьа каша тIа. Цунна а да хала,
Сесаг йоацаш – жеро йоацаш хила.
Цу хIаманна бехке бар ба тIом,
ЧIоагIа хала, къиза хинна тIом.
Са воI, тахан хьо дийна а волаш,
Укх хьа каша улаш балар-кх тIом.
Даьхенна гаьна долаш,
Формах воай курал еш,
Даьхенна дувнаш дуаш,
Дар вай шиъ гIулакх деш.
Йувцар Iа, хьадагалувцаш,
Эдала тIалгIений гIар,
ГIайгIане ашараш цар,
Цигара сатийна сайренаш.
Цхьабакъда, ха-м хаьхка йодар –
ГIозала ди гарга да.
Юххера цIенах вай кхийтар:
Дог иразах диза да.
ХIанз кхетаду-кх вай уж дешаш:
«Хьамсарча хьай Даьхен мах».
Хьа мехка – Эдала мух,
Са мехка – лоамара шовдаш,
Шиннахьа – дог-цIена нах.
Вахар дац, Даьхенца доацар,
Даьхенна Iа дIалургдоацар,
Ираз дац хьай мехка мара.
Латтар вай шиъ, дагардувцаш,
Латтар вай шиъ, дувнаш дуаш:
Хургбац из дув, теш со, къаьра.
Зовне иллеш даха,
ПаргIатта гIа баха
Ловш йола са нана,
Iуррехьа хьалгIоттар,
Ара йIайха яле,
Ара шийла яле,
БIа ца къожабеш, из
Шовдан хи да йодар.
КIудал, дIакIалхьекхе,
Шовдан хих цо йузар,
ТIаккха из балам тIа
Оттайора ший,
Наькъа такильга тIа
ГIолла из чуйоагIар…
ЧIогIа чаме хулар
Нанас дена хий!
Бера хана денз-хьа
Из хий мелаш кхийр со.
Заман йIоахала аз
Кхетадаьр цаI да:
Нанас ший кулгаца
Хьакховдабаь кхача
Чаме хинна ца Iеш,
Дарбане а ба.
Воккхахинна, новкъа
Вала со кечвелча
Нанас аьлар сога,
Сона хьехар деш:
– ВоI, аз хьайга яхар
Дикка кхетаделахь,
Дег чу леладелахь,
ЦIаккха диц ца деш.
Укх дунен тIа лелаш
Хьона дукха гургда,
Iамаш, хи тоатольгаш,
Эймеш, дода хиш,
Цхьабакъда, Iа шовда
Мелалахь массаза,
ЦIаккха ма малалахь
Шовдан доаца хиш.
Шовдан хий массаза
Дарбане да-хьона,
Сина а дегIа а
Низ тергба цу хис.
Укх дунен тIа кхы дац
Диста шовдан хица.
Массаза из халахь,
Диц ма делахь из!
Даьхен наькъаш техкаш
Гаьна, дукха лийннав,
Аз ца молаш нагахь
Хий а дисадац,
Цхьабакъда, сай нанас
Кудалашца кхихьа
Шовдан хий мо чаме
Хий кхы меннадац.
Латт со, ши никъ къасттача Iоэтта,
ГIулакх сай никъ харжа безаш да.
Уйлаш кхест са кер чу, михьаръяьнна,
Даггара детталуш дог а да.
ТIонаькъа тIа гIолла чоагIа сиха
Лел машенаш, царна могаргда
Миччахьа хьо кхоачаве, хьа ваха
Веззача дIакхоача а вергва.
Хин бердаш тIа гIолла, маьлхе къега
Аьшка-никъ а чаккхе йоацаш ба.
ДIавугаргва хьо моллагIча мехка,
Хьона хало ца еш вугаргва.
Комсий беш я йоккха. Цига гIолла
Дода наькъа такильг да хьагуш.
Зиза теха латтача цу беша
Атта да са даха, кIаьд ца луш.
ХIаьта а да цхьаькха наькъа такильг,
ХIанззалца из наха довзаш дац,
Таханарча дийнахьа цу наькъа
Такильга тIа цхьаккха ваьннавац.
Из такильг да сона дагадоаллар,
Цу наькъа тIа вала сона лов.
Цунца дувзаде гIерт со сай вахар,
Къонахчунга из никъ хоза тов.
Се цо мича вугаргва хац сона,
Фу хургда а хац. Цхьабакъда, аз се
Лакхаленга кхачарга сатувс.
Цу новкъа гIоргва со, фух хуле а,
ХIана аьлча, ховш да: къувса дезе
Къонахчо ший кхелаца а къувс.
Гуйрено Iаьржъяьча цу гаьнаш тIа,
Ша тессача хиш тIа, денча мекъ,
Сиглара уж седкъий легаш санна,
Лепа лай чоалпингаш, кхесташ лег.
ДоагIа лоа, аренаш къайлайоахаш,
ЦIенош, бешамаш дIахьулаеш.
Лаьтта да, гIоздаьнна, моаршал хетташ,
Цунна ший бат духьалъувттаеш.
Юхавенав со,
Сай бера ха хиннача,
Ер моттигаш сона йовзаш-м я,
Бакъда,
ЧIоагIа хувцаеннай ераш,
Халла мара йовзаргйоацаш я.
Хано зIамагIъяьй-хьогI ер моттигаш?
Е из хувцавеннар со ва-те?
Хи тIа лувчаш да кхыдола бераш,
Берал да цу берий беркате.
Берал,
Дукха ха вай шиъ къаьста.
Хьай мехка дIавига, берал, со!..
Хазац цунна.
Тигац доазув даста.
НиI къайла я.
Юхавода со!..
Венна доттагI гIанахь вайра сона,
Дийна волаш санна
Из духьалвера сона.
Гуррахьа, гIа дежа ха яр из.
Барзкъаш хоза дувхаш а вар из.
Хаьттар цунга аз: «Дукха ха еций
Хьо венна а, дIавелла а хьо?»
«Дукха ха я», – аьлар сога цо,
Велакъаьжа, цец а воаккхаш со.
«Дукха ха я, – цIаькхаза а аьлар. –
Фу даьд хилча?».
Со чIоагIа цецваьлар.
«ХIама даьдац, – шорттига аз аьлар. –
ДIахаьттадар аз-м.
Вахар миштад цигар?»
Велавалар из.
УрагIа хьежар:
«Вахар ях Iа?..».
ТIаккха сога хаьттар цо:
«Хьа гIулакхаш миштад? Вахар миштад?»
«Ха безам ба хьа, са вахар миштад?
Фу аргда аз хьога, сона-м хац.
Цхьатарра да деррига са денош,
Цхьаккха хIама хувцалуш а дац.
Вахар а са сагота да чIоагIа
Балха вода, балхара чувоагIа.
Хьалха хинна безам бицбеннаб.
ДоттагIал а дайна дIадаьннад.
Дац уж хIанз са дег чу. ДIадахад.
Цу гом чура кхы со аравоале
Тамаш а хет сона».
ДоттагIчун юхь
Iаьржъелар: «Фу дувцаргда вай тIаккха?
Хьоца дувца кхы хIама са дац».
ДIа а вийрза, дIавахар из ваьнна,
Юха а хьажанзар, ше дIаводаш.
Кхеравенна, сомаваьлар со,
Сийрда беттал бийса латтар ара.
Се цхьаь вар со цIагIа.
НиI яр къайла.
Са са хьувзар – бахьан ховш со вацар,
ЦаI сай дайналга-м аз кхетадора,
Фуд из дайнар, фуд аз доадаьр – хацар-кх!..
КIаьдъенна из йоагIа.
Мух ба хьекхаш,
Наькъйистера буцаш шершаеш,
Хала хинна шераш,
КIай йокъ санна,
Дийшад цун мосаш тIа,
Уж кIаййеш.
Кхаш да маьлхе доагаш
Докъаденна…
Машен я гаьннара хьахозаш,
Наькъ тIа бIалгIа санна соцаенна,
Латт из,
Шортта кулг а лестадеш.
Саца, шофер!
ДIахазанзар цунна,
Е бIарга а яйнзар, зийнзар ер…
ДIавахар из сихха,
ТIех а ваьнна.
БIарг баккха ца вухьаш наькъатIар.
Дом латт наькъ тIа,
Малх ба бIайха хьежаш…
Дукха никъ баь когаш зувзаш да.
Мухь беза ба шийна цо гибеллар,
Бе беза никъ чIоагIа бIаьха ба.
Де хIама дац,
ДIахо яха еза.
ЦIагIа цунга хьежаш дезал ба.
ХалагIа а ма хиннадий наькъаш,
Уж лайнача цунна ер ла могаргда.
Стихаш яьзъе дагахь со Iохайча,
Букъ тIехьашка лелаш хилча хьо,
Из хьа лелар новкъахулар сона,
ЧIоагIа раьза воацаш хьовзар со.
Хьо дIаяхар,
Юха ца я лаьрхIа,
Сона новкъахила кхы хьо яц…
Сайна фу даьд хац,
Цхьабакъда, со кхы
Цу хана денз стихаш яьзъеш вац:
Букъ тIехьашка, сона новкъарле еш,
Из хьа лелар чIоагIа таац сона.
ВоI, дIахалда хьона,
Ях аз бегаш боацаш,
Сога йоккха ганз я,
Наха йовзаш йоаца.
Рузкъа цу чу, воI,
ЧIоагIа дукха да!
Из мел йолча хана
Со а вахаргва.
Из фу ганз я,
Безам бий хьа ха.
ЛадувгIалахь,
Аргда хьога дIа.
БIаьстен шовдий
Дотув цунца да.
Наькъа такильгаш а
Цунца да.
Цхьаннахьа ца хадаш
Лаьтта го цар боах,
Дег чу безам бараш
Шоайла вIашагIтох.
Гой хьона, сигала
Этта селаIад,
Маьлха зIанарашца
Сийрда лепаш латт.
Хьалхьажал, сигала
Эгаш седкъа ба,
Хьога белакъежаш,
БIарг цо теIабу.
Нанас кора юххе
Булар сона мотт,
Са басилгех барташ
Доахаш хулар бутт.
ГIанахьа со лелар
Лоамашка вахий,
Цига седкъий гулдеш,
Мелаш шовдан хий.
Хьай да мишта ваьхав
Кхийтарий хьо хIанз?
Байзарий цун боахам,
Яйзарий цун ганз?
ХIара денна, са воI,
Ганзага со хьеж,
Дукха ха йоаккх цучар
Рузкъа дагардеш.
БIаьсти кхаьчача вай мехка,
Йолаелча лаьтта мехка,
Сиглара цу маьлха йIовхал,
Илли оалаш хул ден дIоаххал
Ираз дола фаьрг – са воша!
ЙоагIа ший ханнахьа бIаьсти,
Хозалений тIоаргац даьсте.
Йиш йолае, дегаш хьаьсте,
Ираз дола фаьрг – са воша!
Оалхазарий хилац бала,
Цар дегашка багац ала.
Iа хьай гIоза илли ала,
Ираз дола фаьрг – са воша!
Дегаш да тха да тIаршше лелхаш,
БIаргаш да массаза делхаш,
Даьнна лел тхо, ираз лехаш.
Тхона хьалхара хьо дека,
Ираз дола фаьрг – са воша!
Езар кораяьйий хьона?
БIайха бIы хьа а бий хьайна,
Хоза йиш а лекхаш цунна,
ДагIа, дуаш мерза дуне,
Ираз дола фаьрг – са воша!
Шелал еча, укх мехкара
ГIоргда бIайхача мехка хьо.
БIаьсти яьлча цIадоагIаргда,
Зовне иллеш доладергда…
Мирза хьога хьежаш хургва,
Ираз дола фаьрг – са воша!
Тхо да дахаш сийдолча Калуке,
Хьо – аренца, декача Рубас.
ТIакхача хьо гIерт, тха рузкъа дезаш,
Бакъда, хургдар аргда хьога аз.
Хьо хьал долаш ва.
Дийнахь а бус а,
Дика хьега йиш йолаш хьо ва,
Цудухьа, хье хIалак-хилар хьайна
Дезаш веце, хьо дIакхетаргва.
Калука го боахаш хьо ма лела,
ЧхьагIалк санна, лехаш заьлза мотт,
Топ йизий, кIийленна а ма хувша –
Харцо ювцаш вар ше халча отт.
Ховш хилалахь,
ТIема цIера юкъе,
Хьай рузкъа а доагадергда Iа.
Наьха рузкъанна тIакхувш хул Iовдал,
Хьаькъал дар ший долчох хам беш Iа.
Ханаш, бекаш…
Наха бала бахь оаш,
Маца дузаргдолаш да-хьогI шо!
БIехал санна,
Халкъа фоартах хьаьрча,
Наьха садукъаш хьадоагIа шо.
ЦIи лотае хьона дагадохе,
Цу цIералла хье хьо воагаргва.
Хьаькъал хуле – из кхета а даь, хьо
Эздешца ца отташ рузкъа къувса,
Царца маьрша ваха хьожаргва.
Iа мел леладечоа раьзавоацаш,
Массанена гоама вола хан,
Калукерча Мирзас хьога яьздаь
Каьхат да ер.
Бакъда, ла ца дувгIаш
Дов де дагадохе, ховргда хьона
Таханарча хьай вахара хам.
Гаргарча нахага яьздаь каьхат
Нагахь санна, со фу деш ва, аьнна,
Хоатте шоашка дика вовзачо,
Хоатте новкъосташа, мехкараша,
Хоатте, Iурра вена, доттагIчо, –
Ала царга,
ТIем тIа, цIера юкъе
Со сатийна, ираз долаш ва,
Новкъостий ба са укхаза дукха,
Аьле, хоам бе доттагIашка са.
Хоам бе доттагIашка:
ГIашлой взвода дакъа
Хьалха додаш да са,
Сихбеш лира тIом.
Даьхен салте ва со,
Даьхен кортамукъал
Лораеш а ва со, –
Аьле, дIабе хоам.
Хайта доттагIашта,
Укхаза, со волча,
Сийна ала баьнна
Сигле йоагаш йолга,
Хайта, Iаьржа уйлаш
Йолча моастагIашта
Майрра духьаллаташ
Вайбараш а болга.
Дохаргдоацаш да тхо,
Сатийна а да тхо,
ХIана аьлча, Даьхен
Лаьтта лордеш да тхо,
БIайха малх ба хьежаш,
Тхога белакъежаш,
Тхоца цхьана дов деш,
Га хьаллоацаш тха.
Ди-тIехь чоагIлуш ва со,
Сатийна а ва со…
Из гIоза кхаъ баккха,
ДоттагIашка са.
Хоам бе доттагIашка,
Дукха ха ца йоаккхаш
Кхетаргва со цIенах,
ЦIавоагIаргва со,
Берригаш уж болча
ХьоашалгIа ухаргва,
Цонашка леларгва,
Лоамашка гIоргва.
Ала доттагIашка,
Майра латаш да тхо,
МоастагI хIалаквергва –
Цунах шеко яц.
ВIалла соцаш доацаш,
Малхбузехьа долх тхо,
Берлине кхаччалца
Совца лаьрхIа дац!
Ала доттагIашка,
Доккха къамаьл дезац,
Хала зама хиннай
Аьнна дохац тхо…
Сатоссаш латт ара,
Да тхо тIема кийчлуш …
Тахан а котдовргда –
Догтийша да тхо.
Хьона бовзаш боацача укх мехка,
СалоIаш тхоаш долаш,
Сеца тIом,
Сай кисара
Хьа сурт хьал а даьккхе,
Дукха хьеж со цунга,
Хулаш тоам.
Хьа бIаргашка массаза гу сона
Къаспе-форда баьццара из талгIе,
ХIама дац дунен тIа уж мо хоза,
Боацаш хилча царга бала, гIайгIа.
Сона дагаух вай шинне безам,
Дукха лаьттав хьа ниI лораеш,
Илли оалар Iа цхьайолча хана,
Оалар, са дог тIехьа делхадеш.
Цу сурта тIа я хьо кIай коч ювхаш,
Из сурт соца массаза а да –
Герза кIала хуле, лоравеш со,
Дега юххе доаллаш из сурт да.
Гаьна я хьо,
Лакхача лоамашка
Морхаша хьа юрт дIахьулаяьй.
Цигача цIакхачарга догдоахаш
Ва со,
Сай дега хьо езандаь.
Цхьабакъда,
Нагахьа Iоажал хинна,
Вусе со, цIава ца хулаш кхел…
Ма тешалахь, «веннав» яхачарех.
ХIана аьлча, тIехьашка ца бовлаш
Даьхе бахьан вахар дIаденнараш,
ДийнагIа хул дийна болчарел.
ДагадоагIий хьона, зизаш гулдеш
Дукха шераш хьалха лийнна вай?
ДагадоагIий хьона, мел хоза бар
БIаьстен зизайх биза хинна бай?
ДагадоагIий хьона, цу дийнахьа
Лоамаш къайладаьха лаьтта дохк?
ГIозал юаш латтар вай шиъ, яхаш, –
Вайчул хозагIа бац цхьаккха мохк!
ДагадоагIий хьона, сайре хинна,
Баьццарча цу баь тIа цхьаь дар вай.
Сона-м вIалла а дагара далац,
Вай шиъ,
Сийрда седкъий,
Сийна бай!
Вайна хетар, вайгахьа да Iалам,
Вай дегашка хьулдер кхетадеш,
ВIаштIехьа ца доалий а хьаала,
Вай безам тIаэц цо къоабалбеш.
Малх чубузаш латтар,
ЦIе дар лоамаш…
ДIаяхай из зама.
ЮхайоагIаргъяц.
Кхетадора вай воай дегай къамаьл.
Тахан кхетаде из магац вайна…
Зизаш дац хIанз бай тIа.
Бай а бац!
Дукха ха я укх са лоаман мехка
Дика Iадат дола, кура Iадат:
Нагахь санна моастагIчунца латаш
Венна хуле турпал, оаха цунна,
Цун сийленга хьежжа лакха мах беш
Чурт догI, вIалла вицлургвоацаш из,
Цу гIулакха кходац цхьаккха хIама,
ТIеххьардар дIалургда моллагIчо.
Деза да из Iадат.
Деза да, цхьабакъда,
Сага вахар дезагIа ма дий!
Дий чурт, шийца диста мегаргдолаш,
Наьна бIаргашкара лега хий?
Из мах телаш цу тайпара чурташ,
Увттадарца хила деза дов.
Из Iадат дIадаьнна, нах дунен тIа
Маьрша бахар сона чIоагIа лов.
Хьона сайх къахетар лехаш вац со.
Шийла гIайгIа керча теIаеш
Цхьаь висача,
Уллув новкъост воацаш,
Хул со чIоагIа сай дега низ беш,
Хьа цIи йицъе, яхаш.
Тигац дего,
ЛадувгIац цо яхачунга аз.
Сагото дег чура яккха могац,
Хьа цIи дег чура дIайоаккхалац.
Сай из бала аз дIакхайкабергбар –
Iаламо дIаэца тигац из,
Кхестте, са дег чу юха чубоагIа –
Хул дукхагIа цун Iоткъама низ,
Дог а тIаккха чIоагIагIа са лаз.
БIаргаяйта хье!
Цкъа мукъагI йола.
Бувцаргба аз хьона безам сай.
Са дег тIара кхера Iа Iобаккха,
Из хьай ховха кулг хьакховдадий.
Шортта ниI хьайийлий,
Чу а яьлий,
Ала сога,
Боча елакъаже,
– Хьа бала хьаэца енай со!
Кхы дIагIоргйоацаш а енай со!
Боккъал йола!
ГIанахь мукъагI йола!..
Магац сона,
Магац, йицъе хьо!
ТIом дIасецаб.
КIоаргга сатем эттаб.
Со волчахьа хьатIайоагIа хьо…
ГIаьлен хьажи тIема кIури буаш,
Ва сангар чу гIа гуш улаш со.
Сатем эттаб.
Сангар а дIаяьнний,
Цу сангар чу сувца кIур а бац,
ТIом а бац, е моастагIий а бац.
Гац сона хьо мара цхьаккха хIама,
Кхыдар цхьаккха го безам а бац.
Гаьнара уж лоамаш сийрдадоахаш,
Анайисте малх хьалкхеташ латт.
Сиглара уж седкъий дIадовш латт.
Вай шиъ цхьана долх,
ГIоза гIа боахаш.
Сомаваьлар со.
Юха а тIом ба,
ТIема мах хIанз сона дика хов…
Вай шиъ ца говш вIашагIкхетаргдолаш,
ГIанахьа со волча аха хьо.
КIайча укх дуненга хьажа, мискинг,
Ер дуне вIалла а кIай мичад.
Мел дукха хиннаб дунен тIа мискаш?
Дог ца делаш мел уж дIаихаб?
Сиглара из бутт мо, гIийла ва хьо,
Мискинг, из бутт мо хьо цхьаь а ва.
Маца сомаваргволаш ва-хьогI хьо?
Маца духьалъоттаргволаш ва,
Хьай вахар баьддаьча бIаьхийчарна?
Кхер хьо чIоагIа – дег чу лай ва хьо.
Дош ала а вахьац цунга хьо.
Цун кара да деррига ер вахар:
Вах из, юаш сискал, молаш чхьагIар.
Хьо сих ма ле, Уруж,
Из сомаваргва,
Ше мискинг воацилга
Цо кхетадергда.
Ер кIай дуне цунна а
Хургда кIай,
Цун вахар а хургда
ГIоза цIей.
Йоахараш дIадаргдац цIаккха,
ВIалла кхоачалуш уж дац.
Диканна да е вона да
Уж йоахараш – сона хац.
Лоацига да харцон когаш,
Цхьабакъда, говра тIа хай,
Дуненна го боаккх цо чехка,
Лусташ ший йоахарий тай.
Сона ховш да: со дIаваьлча,
Доацар дувца короргба,
Царна нийсса бакъдар дувца
Са новкъостий овттаргба.
Дувцаргда цар, сесаг йита,
Кхычоа дIатIавахар со,
Хозаяр еза а енна,
Корта боабаь хьовзар са.
Яхаргда цар: «Цу кхалсаго
Керта тувлаваьвар из.
Безам боккха бар цун цунца,
Духьалъотта бацар низ.
Из ший бала дег чу къувлаш,
Каша дIачувахар из».
Дувцийталахь царга, новкъост,
Дувцийталахь.
Бакъда из.
Са сий лораде ца гIерташ,
Цар хабар харцде ца гIерташ,
Уж Iа болчча биталахь.
Со вовзача, со везача,
Болча нах ладувгIа кийча,
Бакъдар дувца хьажалахь.
(Кепатох лоацъяь)
Со леча хана,
Нана хьатIа хьан ехаргья сона?
Халкъа иллецара
Малх Iобежар лаьтта,
Гаргаш яьнна бехар,
Сигленга урагIа
Хьеж со дош ца оалаш,
Цхьабакъда, са бала
ДIаэцалург ма бац,
Укх лаьттах чубахар
Малх, из ла ца могаш.
Наьнага дIакхайка
Кхы са вIаштIехьдаргдац,
ХIанзчул тIехьагI сога
Из а кхайкаргьяц.
Са бала дIабайбе,
Соца бала бекъа
Доккхача дунен тIа
Кхы саг короргвац.
Сийрда ди дIадахар,
Баьде бийса йисар,
Когаш лувж са ша тIа,
Уралоатталац.
Корта кIайбенна со
Бо а хинна висар…
Даьссача сай цIагIа
Со чувохалац.
Сай балаца шоана
Аз бергбоацаш бала,
Чуваха малагIа
Никъ хоржаргба аз?
Шуца екъа гIозал
Йисаяц са дег чу,
Шуга моаршал дувца
Йисаяц са оаз.
Хоз сона уж кхалнах
ГIийла белхаш-бекаш,
Къулбехьа дIайолха
ГIарагIураш мо,
Дарз да раьгIе IувгIаш,
Кодабеш са бала,
ДегI са дехкадаьд цу
Дарза шелало.
Меллашха гIа боахаш
Со цIенгахьа вода.
Шийла я, цхьабакъда,
БIаргахих ша биц…
Наьнага дIакхайка
Кхы са вIаштIехьдаргдац,
ХIанзчул тIехьагI сога
Из а кхайкаргьяц.
Сардам боаккх вай:
«ТIакъовлийла ниI
Хьона тIехьа!» – аьле,
Къиза сардам.
Дарзо къайлаяьккхар,
Нана, хьо,
Лар йоайир,
Со воагIаргвоацаш ларах.
Йийла йитай,
Нана, аз вай ниI,
Кхуврча цIи а
Йоагаш я массаза,
Тешаш ва со,
ЧуйоагIаргья хьо,
Масса хана
Яхаргйолаш соца…
Ди дIадаьлар,
Удаш лелаш со,
Цхьабакъда, хьо
Духьалъянзар сона,
Ийча латта
ПхьегIаш йокъалу,
Садовш латт хIанз,
Хьежаш ва со хьога.
Аз нув хьекхац
Хьо иллача цIагIа,
Хьо чуярга
Хьежаш латт из цIа.
Тешалац со,
Хьо гаьна я аьлча,
ЧуйоагIаргьяц, аьлча
Тешалац.
Укх цIагIара
Вахар дIа ма дахар
Хьона тIеххьа,
Деш укх цIенах бо…
Шийла я са цIагIа,
Меца я са цIагIа,
Бо хиннад са цIенах.
Бо хиннад…
Со мо.
Лоаман мехка шерра дIа-хьа бахар
Хьанаьхк кхелхай, аьнна, бола хоам,
Дукха бовзараш,
Цабовзараш а,
Хьагулбелар,
Беш са дега тоам.
Дукха баьхкар сога кодам бувца,
Бераш, истий, къоаной, къонахий…
КIинга тIехьа боагIар,
Шортта белхаш,
Йист ца хулаш –
Деш енначун сий.
Боча дешаш дукха да дунен тIа!
Наьна дикал йийцар хIарачо.
ГIайгIане дар берий бIарахьажар,
Ер дIайоллар са нана а йоацаш,
Шоай нана из еннар йолаш мо.
Кашамашка цхьаккха йистхиланзар,
Даьсса къамаьл каш тIа эшаш дац.
БIаргахиш дар цасоццаш Iоухаш,
Дог хьа делхе, уж соцалургдац.
Тха къаждеш хулар кулгаш,
Е хьесташ хулар бер,
Е пхьегIа юлаш хулар –
Де цIагIа дукха дар –
ГIоз къегар, пIелгах боалла…
Цхьабакъда, сайцар кулгаш,
Из пIелгах баьлла гIоз а,
Ца къагаш дIасецар.
Сигларча бетта гIоз мо
Цун пIелгах из гIоз беллар,
ДIабIара а ца хьожаш,
Цхьан хана са да вар.
Лоам бихьера Iояьнна
ХьагI санна, цунна юхе,
Эхь хеташ, латташ вар из…
Иразе ди из дар.
ХIанз букарвийрзав цIаьхха…
Из бIарахьеж, ца тешаш,
Кхы гургьяц цунна вIалла
Из елаенна юхь,
Кхы гургдац цунна вIалла
Уж бIаргаш деладенна…
КIайденна мекхаш дошдеш
Цун бIаргахиш Iоух.
Сай бала а, сай гIозал а аз цунга
ДIаювцар, бера хана ювцаш санна,
Сихъенна йодар ха,
Со къалуш воагIар,
Цхьабакъда, массаза бер дар со нанна.
Сай гIайгIа, хало аз из йолча хьора,
Сихвале, бIена йода кIориг мо.
Вай ноаношта массаза хургда бераш,
Дар аьнна къона – къаьна, дика – во.
Iаьржача чехкача говра тIа хайна
Iаьржа из бийса сихъенна дIаяхар,
Довкъашкара юхахьежар из:
Iуйре
КIайча цу говраца хьалгIотташ латтар.
Шийлача тхираца лувчаш латт хьунаш,
Дерзан шоай когаш шелденна латт дакхаш,
Кхайкаш я завод а, мецъенна бугIа мо:
«Сона а да марта, хьадувла, кIор бахьаш!»
Iалам а деррига сийрда ма даьлар,
Сиха из Тийрк а ший пурхаш беш дода,
Кхашка ший цIена хиш кхоачаде гIерташ,
Деррига лаьтташ хих дузаде гIерташ,
Iуррехьа сихача боралца дода.
Дошоца кхаьла уж кIувсаш да дадаш,
IиндаргIаш дIалечкъад чIожашка, ахкашка,
Доладелар делха бутув уж шанаш,
Iовдала боргIал а я бун чу Iехаш,
ГIалгIовтта, ха яьнний, балха гIо, яхаш!
Цонашка мангалаш да маьлхе къегаш,
Мангалхой дегашка йоссаеш гIозал,
Асфальта новкъа гIолла говраш йоагIа,
Цар зовне ланаша дувц Iуйрен дозал.
Боккха низ ба из, цу малхо ди-юккъа
Кхашта дIателар.
Цо лаьттага хаьттар:
«ГIанахьа фу дайра хьона, ва лаьтта?»
Хаттара жоп юхалуш лаьтто аьлар:
«Со хьога сатувсаш сахиларга даьлар!»
Дуне хьакхеллача хана денз-хьа
ДIацахадаш доагIа догIа санна,
Массанахьа цIий да Iоухийташ,
БIаргахиш да массанахьа легаш.
Бакъда, адам хьалдузаш дац вIалла,
Да из массаза а цIийла керчаш!
Да из массаза а цIийла лувчаш!..
ДIаяргйий-хьогI эгIазал дег чура?
ДIаяргйий-хьогI дегашкара акхал?
Юха а хоз вайна герзаш детташ,
ТIема амараш да дIа-хьа телаш: –
Халкъаш шоайла вIашдухьала айттад,
Дега Iаьржа хоамаш юха гIайттад…
Йоккхий топаш я дIандаргаш кхувсаш,
Пхорч да лелаш, шоашта буора лехаш,
ЦIеша диза ший довт бе а делла,
Лелаш ва котваьннар, акхаваьнна,
Вашаш зуламах, ше наха даьча…
Сона гу из аре, цIеша яьккха…
Массанахьа дада шийла декъий,
Доарахой узамаш да хьахозаш,
Цхьабараш ба шоашта Iоажал ехаш,
Вожаш – моастагIашта наIалт дехаш…
Лакхе оалхазараш да гобоахаш,
Цар Iахар да аренашка декаш –
Iоажало пхьер кийчдаьд царна фаьра,
Наьха цIий а да тIамала шортта…
Гаьннара хьахоз из шийла белхам,
Латт из белхам гаргабоагIаш сона,
Дог эттIаду Iимадаш я хозаш,
ГIайгIане я, кхераме я чIоагIа,
Вахар кхеллача Даьлага кхайкаш,
Цунга кадаш, шоашта нийсхо ехаш.
Бойла диса бераш, жерой, ноаной
Хьагулбеннаб, байначарех белха,
Вежарех шоай, къонгех, моаройх белха!
ХьаргIаш, маккхалаш гулденннад шортта –
Укхаза пхьер дуаш да уж, Iехаш.
Цар Iахарца вIашагIъувш да наьха
ДуIаш, узамаш, сардамаш, белхар…
………………………………
Къаима цхьан хана воша верах
Дала вайна денна Iазап да из,
Къиза гIод да из, Цо вайна теха!.. (
ГIо де сона, Даьла,
Бала боккха ба са,
Бала боккха ба са,
ГIайгIа йоккха я.
Дог дац укх са кер чу,
Дотаденна цIий да,
Дотаденна цIий да,
ЦIера ала ба.
БIаьстенга догдоахаш,
Лайнад дукха балаш,
Лайнад дукха балаш,
Лайнай шелал аз,
БIаьсте хургьяц аьнна
Сона дагадацар,
Сона дагадацар
Йовргья аьнна оаз.
Шийлача Iан юккъе
Воагавир со шано,
Воагавир со шано,
Уйлах вохавир,
БIаьсте хьатIаера,
Iаьржача хьаргIийна,
Iаьржача хьаргIийна
Зизаш дIаделар.
Кхо тIа ягIа хьаргIа,
ХIалакдеш уж зизаш,
ХIалакдеш уж зизаш,
Сох цаяшаш, ел,
Морхашка хьалъухаш,
Юха кхо тIа хувшаш,
Юха кхо тIа хувшаш,
Наьха цIий цо мел.
Лаьтта дезац сона,
Дог да гIатта гIерташ,
Дог да гIатта гIерташ,
Кер чу гIозал яц,
Бала пайда боацаш,
ЦIогIа детт аз чIоагIа:
«ГIо де сона, Даьла!..»
Сигле жоп луш яц.
Поэма
Вода со саббаре,
Вода со уйла еш хьун йисте гIолла;
Лергашка йиш лекхаш мух а ба са,
Йиш лекхаш,
Наькх тIарча гIовталах каетташ…
Фу ала гIерт-хьогI из?
Фу дувца гIерт-хьогI из,
КIайвенна наькъахо?
Фу хайта гIерт сона?..
ГIар йоацаш дIасецай гувнашха раьгIе…
Фуд хозар гIар йоацаш?
Мичара хозаш да из вордай цIувзар?
Из говрий Iехар, из тIаьска илли,
Зовнеча тIагIашта уж довташ деттар?
Мичара доагIаш да
Цу дирста екар е лийтан из зов,
БIун аре екаяр, жа-Iулий Iехар?
Хила мег, наькъаца
ВоагIаш ва Искандер,
ЛерхIаш цIий мохкаде.
Цун бIу хургбий-хьогI из,
Морхаша еш санна,
Еррига из аре баьдъяь тIабоагIаш бар?..
Атилла вий-хьогI из,
Дийнаташ лаьттанца дIаэде лаьрхIа,
ЦIий лараш мара укх дунен тIа ца юташ?..
Аланой бий-хьогI уж,
ТIалата дагахьа Ехаро гулбаь,
Къегача довтаца хьалха а ваьнна?..
Е Алгуз ва-хьогI из,
Iаьржа кес долча ший говра тIа хайна,
ТIом лехаш лела, ший фертах а хьерчаш?..
Багатар ва-хьогI из,
ГIалаш ший тIадийха довнаш де кийчвенна,
ГIа мел боаккхача хана лаьтта эгадеш?..
Фуд хозар гIар йоацаш?
Довташ да детташ?
Е жа да доагIараш?..
ГIар йоацаш дIасецай гувнашха раьгIе…
Латт со цу хьун йисте.
Когашта кIалара буц кIаьда шершаш я,
Михаца ловзаш да кIотаргий гIаьнаш…
Фу дувца гIерт сога эрз бокъабенна?
Сенах да делхаш цасоцалуш зизаш?
Фу дувц цу гIаьнаша михаца къайлагIа?
Дийнделар дIадахар
Унзарча суртаца:
Iоажал я хьахьежаш Чингиза бIаргашка,
Батый латт, тIаювха коч цIийшаяьккха,
Цу коча тIатийга адамий царгаш…
Юха а гу сона:
Адама тутех баь кад латт цу кIувса тIа,
Цунга кулг кхувдадеш ва къиза Темарленг,
Когашта кIала из говра тIехк Iокхесса.
Мамай а гу сона:
Белаж тIа ул цун совдеза диг ира,
Гоама тур къегаш гу аьрдеча оагIора…
Эрзо фу йоах сога?
МалагIа къайленаш ювц сога баьцаша?
ГIар йоацаш дIасецай гувнашха раьгIе…
Берача вижар со,
Лакхача баьцалла вижар со сатийнна,
Корта хьалъайбир аз,
Кулг кIала оттадаь:
Хьежар со хьунага,
Хьежар со лоамашка,
Цергаш мо латтача –
Хеталу, уйлане даха уж латташ да…
ЛадувгI аз лаьттага –
Хоз сона:
Садоах цо, хоз сона узамаш,
Хьогала Iазапе из долаш санна…
Са хьамсара лаьтта,
Са даьй цIий да цу хьа хоборашка лелар,
Цар тIехкаш я уж хьа боарзашка ядараш,
Цар бIаргахиша хьа юхьмараш йоагаяьй…
Са хьамсара Даймохк!
Цхьайолча хана хьа узамаш хоз сона,
Чов яьча доарахочун санна дола,
Цхьайолча хана хьо гу сона сатийна
Е гIайгIа, е бала а боацаш улаш:
Сона хьа дог а хоз,
Iа доаха са а хоз…
Баьцаша хьулдаьча гувний мотт хов сона,
Дошо мо лепача шовдий мотт хов сона,
УрагIа хьийддача чхарий мотт хов сона,
Ширача хоарцамий шира мотт хов сона,
Хьунаша сайга фу дувц а аз кхетаду,
Ийккхача танка дешаш а аз кхетаду.
Дай баьха са лаьтта,
Тешаме хьо хеташ со хьона IотIаверз,
Дегага ла а дувгI…
Уллуврча миинга ткъовро тIа тийнна
Меттахьа ца доалаш оалхазар дагIа…
Хетаргахь, цунна а хеза хила мег из
Сих ца луш сатийнна садоахаш Iа.
Хьамсара Даймохк са!
Хьоца я уйлаш са,
Хьоца я гIайгIаш,
Хьоца я гIозал са,
Хьоца да бIаргахиш,
Хьоца аз дийзад сай деррига лоIамаш.
МоллагIа хатараш
Хьа лоIам бохабе могаш ма хиннадац.
ТIем тIа Iа ахийтаб дог-майра хьай къонгаш,
Унзара хиннаб уж моастагIий юхтохаш.
Хьамсара са Даймохк,
Миччахьа болхаш шоаш бале а
Шоашца
Кхухьар цар кисашка делле хьа лаьтта;
Цкъаннахьа дийна а болаш шоаш цIакхоаче –
Хьо мархIа дехкар цар, белха а белхаш…
Дайнача хьай берий
Таьзеташ тахан а дицденнадац хьона,
Цар йIовхал тахан а хьа дег чу йолаш я…
ГIозал телаш хьона
Да тахан а тIехьа къонача хьа къонгий дегаш,
ХIаьта Iа хьай низ тел царна,
Сатем тел,
Тел Iа царна ираз,
Тел Iа безам,
Мехка зуламашта духьаллатта
Болат санна чIоагIбеш кийчбеш уж…
Хьамсара са Даймохк,
Ага чу санна ва
Хьа лаьтта мел волча хана со,
Сай даь белаж тIа мо сатийна ва.
Юкъ-юкъе хеталу,
Дунен чу со ваьнна дукха ха йоацаш мо;
Юкъ-юкъе хеталу,
Дуккха а бIаьшераш вай цхьана долаш мо,
Дуккха а бIаьшераш вай цаIаш долаш мо…
Са суртага хьежаш,
ГIайгIа Iа ма е,
Саготдеш, хьай бIаргех
Хиш ма легаде.
Дукха ха ца йоаккхаш
Со цIавоагIаргва,
Хьо йолча бIаргтоха
ТIаккха воагIаргва.
Нагахь са дIакхалха
Везаш кхел хуле,
Каш тIа кхерах чурт Iа
Сона оттаде.
Цу са чуртага хьо
Хьожаш хилалахь,
Каст-каста са каш тIа
Аха хьажалахь.
Са цIи йиц Iа хьайна
Ма ялийталахь,
Массаза гIозалца
Дагайохалахь.
Са ер тIем тIа вахар
Ара гIолла дац,
Тахан со укх тIем тIа
Цахилча варгвац.
Вала везе, хьона
Хьалхар лергва со,
Вахе – вахаргва со
Дег чу йолаш хьо.
ТIем тIа дайра сона:
Цхьан хьун такилга тIа,
Шийлача цу лаьтта
Басилг а йилла,
Фашисташа вийнна
Улар къона зIамсаг,
Улар, аркъалвежа,
Вела а къежа.
Къиза тIом лаьттабар
Укхаза цхьан юккъа:
ТIом дIабаьлча дукха
Дакъий дадийсар.
Цхьабакъда, цу кIанта
Кулгах доалла сахьат
Юха сецадацар –
Сахьат лелаш дар.
Лелаш дар из сахьат,
Заман викал хинна,
Хьокхабеннабацар
Цунах къиза пхо.
Лелаш дар из сахьат,
Заман орг хьалусташ,
Ший даь вахар тахан
Сецалга ца ховш.
Укх дунен тIа бацар
Низ, из юха листа,
Ца соцаш, ший аргIах
Зама йодаш яр.
ДIавеллар аз зIамсаг,
Хьун такильга йистте.
Сахьат лелаш дар.
Сахьат лелаш дар…
Сенна ю Iа укх дуненна уйла?
Ираз аьттув болаш ва хьо, бахтивар,
Кхоачашхиннад Iа хьайна мел лийхар,
Ираз долаш, гIоза ваха, бахтивар.
Наха дувцачунга Iа ладувгIе,
Атта товнаш тIа хьо оттаргва.
Хьона хьалхашка я шера аре,
Ираз долаш, гIоза ваха, бахтивар.
ДIаьха, хала да вахара наькъаш,
ТIа ма эца Iа цхьа моллагIвар.
Харцо дукха хургья хьона уллув.
Ираз долаш, гIоза ваха, бахтивар.
Хьехамга ладувгIа, Абдурагим,
Дукха дика хIама карахдаьнна вар,
Иллеш доахаш, са а къердаш хьайна,
Ираз долаш, гIоза ваха, бахтивар.
Iа хьакхаьчад,
Наькъаш къовладеннад,
Хиш да ша баь латташ,
ДIахьажал.
Маьлха никъ а хIара денна,
Лоацлуш боагIа,
IиндаргIаш латт дIаьхлуш,
ДIахьажал.
Кура лоамаш латт, кIай дувхар дийха.
Оалхазарий бIенаш,
ДIахьажал,
Даьсса миштад,
Шийла мух ба хьекхаш,
Кизгаш тIа зизаш да,
ДIахьажал.
Iа ший ханна хIатIаденад вайна,
Бож а чусецаб вай,
ДIахьажал,
Гув тIара чухехкалуш доахк бераш,
Басилгаш я йоагаш,
ДIахьажал.
Хьо мара кхы яц са укх дунен тIа,
Сога ладувгIал-хьай, сона езар.
Хьо цаI мара яц са дег чу яхаш,
Сога ладувгIал-хьай, сона езар.
Цу хьа цIацкъамаша корзагIвоах со,
Сога ладувгIал-хьай, сона езар.
БIаргаша хьа ю са дега човнаш,
Сога ладувгIал-хьай, сона езар.
Дак мо долча хьа дегIага хьежаш,
Шераш даха кийча ва со, езар,
Вахара никъ цаI ма бий вай шинне,
Сога ладувгIал-хьай, сона езар.
Цу бIаьстен талгIенаш
Даимлен есараш
Хинна дIаайттар,
Беш дега бала,
Шовда тIа хий эца
ЙоагIаш хьо яйча,
Са дег чу лотабеш
Безама ала.
Аьлар са новкъосто:
«Хьай байташ цу моча
ЙиIига яьзъе Iа,
ДикагIа да-хьона!»
Хьай бIарахьажарца,
Хьай елаяларца,
Сийрда ма даьккхар Iа
Ер дуне сона.
Ираза никъ бийхкар
Дала ший кхелаца,
Безамо доагадаь
Ши дог Цо къоастадир:
Са безам ца безаш,
Кхычунга хьо яхар.
Са бехк беш Iа аьннар
Аз хьатIаийцанзар.
Лазар цабоашамца
Сай дег чу хийцар аз,
«ГIоза хьо яхийла!», –
ТIехьар тIа аьлар аз.
«Со хьона езацар…
Кхычунна вут аз хьо…»
Узама хьисапе
Екар хьа зовне оаз.
Заман цу йIоахалца
Яйра хьа лар…
Хьо езаш,
Хьо лехаш
Лелаш со вар.
Аз кхыяр лехацар –
Хьо езар сона.
Дег чу са гIайгIа я
Даьре чов санна.
Ха сиха дIаяхар,
Хьо йицлуш со вацар,
Ираза Iаг боацаш
Хьа вахар хилар.
Ираз фуд халехьа,
Iоажало йихьар хьо…
Сатувсам байра са,
Хьо йоацаш висар со.
Дег чу са лазар да,
Цо сатем боабаьб са,
ГIайгIано,
Балано
ДIахецаш вац.
Хац сона, хьо йоацаш
Се мишта вахаргва,
Хьо йоацаш дIа мишта
Леларгва хац.
ДогIа доагIа, корзагIдувлаш,
Ца локхийташ бIаргаш хьал,
Харцъяьннай, тIакIалтIаяьннай
Са езача йиIий кхел.
Доккха хьоалчагI да хьа тахан –
Кхычунга хьо йодаш я.
Гешт дергдац аз: вайна юкъе
ТIеххьара къамаьл ер да.
Халахетарах бац пайда –
Лакхерчар ду шоай хьаштдар.
Тоатолаш сайцад, ца декаш,
Удаш да уж, йоацаш гIар,
Лаьттага а ба са бала,
Ул, тхьайсача санна из а:
«ЙоагIаргьяц ханнахьа бIаьсте,
Тохаргдац ханнахьа зиза!»
Боккъала ма елха тахан,
ХьоалчагI да хьа, лоаман йоI,
Дега бохам ма хилийта,
Хьа ди да ер, лоаман йоI.
Хьанна дагадеха, хIана
Халахетар хьона даьд?
Шийлача хица хьа безам,
Дег чу баьгар, дIабоабаьб?
Мехкарий, дIатоха фата,
Халхара го болабе,
Кагийнах, халхарца наьха
Дегаш ураовттаде.
Воаш шиъ мара доацаш диса
ВIаштIехьдаргдац, езар, вай.
Кхы цIаккха а дагардувца
Аьттув хургбац, езар, вай.
Шийла, къахьа дера ер ди,
Дера, са дог доагадеш,
Даьла хилар вайца бирса,
Вай бувзамаш хоададеш.
Кхычунца хургда хьа рузкъа,
Кхычунца хьо яхаргья,
Кхычунна дергда Iа бераш,
Кхычунна хьо езаргья.
Се виззалца чхьагIар менна,
Бала бужабергба аз,
Ловца боаккхаргба аз шоана,
Оага ца йолийташ оаз:
«ВIалла ма овтталда шоана
Юкъе наьха йоахараш,
Нагахь санна, шоашта дахье,
Царга ла ма дувгIалаш».
Лакхача, лоа долча
Самура атагIе,
Алазань доагIача
ТеIача моттиге,
Хозаш ба цIахбешта ца беза хоам,
Даьхенна кхерам хилар дувца хоам.
Дийкъад вай халкъ тахан,
Цхьаннега ца хоатташ,
Ахаш ба ГIуозлойче,
Вожаш ба ДаьгIасте,
Къам дIа-хьа дийкъад вай,
Овттадаь доазонаш,
ЦхьоагIо вай йохаеш,
Йохаеш Даьхе.
Мотт бицлуш латт вайна,
Iадаташ латт дицлуш,
ЦаI хинна къам тахан
ДIадоалаш латт,
Лоамашка лийнна уж
Кираш а дIасайцай,
Наькъаш тIа, уж дехкаш,
Ха оттадаьд.
Воай ноаной лархIац вай,
Къонахий сий диц вай,
Лийгача тIемахой
ЦIераш йицъяьй,
Воай къаман мел хинна
Турпалаш бицбаьб вай,
Ноаноша даьха уж
Иллеш дицдаьд.
Тахан вай халкъ декъаш
Латт лоамаш, доазонаш,
Вай гIозал, вай балаш
Вай бекъаш дац…
Дог Iувд са гIайгIано,
Къамаьл дIа ца дулуш.
Вай ираз хилийта
ЛаьрхIа саг вац!
Курача цу лоамий
Биъ корта ва болча,
Махьмуда Шейха
Из зерат хьалдеттача,
Ткъам боаца,
ГIотта ца лу аьрзи санна,
Хье цхьаьккъа латташ я
Хьо, са ЦIахур!
Къизача замано,
Къизача бIухоша
Кхозза хьо йоагаяьй,
Кхозза хьо хIалакйаьй,
Ялсмала гIолба уж,
Бехк боацаш байнараш.
Сийдолча къонахий
Даьхе – ЦIахур!
Боккхийча шейхашта
Нана а хиннай хьо,
Iалама нах кхебеш
Дакъа а лийцад Iа,
Хьай хана паччахьий
Шахьар а хиннай хьо,
Ислама кхуврч хинна,
Кура ЦIахур!
ЦIахура къонахий,
Майрача хьай кIантий,
Хьай моаршал лораеш
ТIемашка лийгачар,
Вай халкъан сий доаккхаш
ЧIоагIа къахьийгачар,
ЦIераш ма йицъелахь,
Майра ЦIахур!
Бала бар, аьнна, хьо
Йоха ма йохалахь,
Хьай ткъамаш доаржадий
Хьо юха гIатталахь,
Баланна, гIайгIанна
Хьо духьалъотталахь,
Феникс мо дийнлелахь,
Къаьна ЦIахур!
Готта наькъа такилг,
ДIавохалургвоацаш,
Доазув доаца аре,
Гошка кхоачаш лоа,
БIарга хиш дац совцаш:
Мичад цIа са, ков са?
Тандыр яц са цIагIа,
Ворда яц са коа.
Дикъа дохк да увтташ,
Листа догIаш делхаш,
Хьахоза дешаш а
ГIайгIа чIоагIъеш да,
Сатувсам бисабац,
Тешам а бисабац,
Вахаро цахаддаш
Дегаш эттIаду.
Кхерам ба наькъашка,
Кхерам ба цIеношка,
Кхерам ба дегашка,
Массанахьа ба,
Маца дIабаргба из
Дегашкара кхерам?
Маца нах мо даха
Тхо а ховшаргда?
Хувцалуча михо,
Гаьнадоах тхо цIенна,
Бакъда, хин кIудала
Магац хила форд.
Дале, фу дар-хьогI тхо,
Таккхалча даьгIача,
Кхела мутахьдийрза,
ДоаттIа ца деш борд?
Лоа диллад, деррига
ДIахьуладеш наькъаш,
Сатувсалга доацаш
КIалдисад са къам.
Сагото я кер чу,
ГIайгIа я са кIоарга,
Цхьаннахьара хозаш
Боацаш гIоза кхаъ.
Мехках ваьнначунга
Низ хург ма бац ваха,
ХIана аьлча, гIайгIа,
Бала цунга ба:
Бала ба цо Iувшар,
ГIайгIа я цо мелар,
Дог а саготоно
Дохадаь цун да.
Маца яргья бIаьсти?
Маца хургья йIовхал?
Дуне цIендеш догIа
Маца делхаргда?
Маца хIалак-хургья
Латта къиза харцо?
Миска са къам маца
ЦIенах кхетаргда?
Бийса дIа а яьнна,
ЙоагIаргйий-хьогI кхоане?
Дог-диллад са халкъо,
Бокъох тешаш дац.
Ший Даьхенах кхета
Кхел йий-хьогI са халкъа?
Тхона новкъостал де
АллахI воацар вац.
Фаьрг да ший йиш лекхаш беша,
Ашуг а ва тIехьа лекхаш.
Укх дуненах йиш йий теша,
Новкъост вале бIаргаш лешаш?
Аренца зизаш да лепаш,
Шовдаш да моакхазах лешаш.
Укх дуненах йиш йий теша,
Новкъостах са моастагI хилча?
Лакхе малх ба бIайха хьежаш,
Лохе мух ба шийло хьекхаш.
Теша йиш йий укх дуненах,
МоастагI хилча тIом бе лерхIаш?
БIаьсте мерцхилгаш гуш хилча,
Зийболг гучадаьнна хилча,
Теша йиш йий укх дуненах,
Бала, гIайгIа шортта хилча?
Кхашка ялат хьийкъа хилча,
Бешамашка сом а хилча,
Теша йиш йий укх дуненах,
ТIем тIа кIантий легаш хилча?
Из Iа яьздаь каьхат
Сога Iай хьакхаьчар,
Из Iа сайга яздар
Догдаьхадар аз.
Бетта сердал лувцаш,
Яьздича мо дар из,
Кулгаш шеллуш хала
Дешалора из.
Дешаш хоза дар хьа,
Бакъда, шийла дар уж…
Кер чу дог а шелдир
Цу дешаша са.
Хьа кулго Iояьздаь
Дешаш аз Iодешар…
Къамарга шод этта,
Доаккхалацар са.
Бордаш хоза да хьа,
Ховха зиза санна,
БIаргаш къегаш да хьа,
Тарлуш селаIад,
ЦIацкъамаш а да хьа,
Маьлха зIанараш мо –
Цар, цу довто санна,
Дог са доаттIадаьд.
Кхы могаргдац сона
Хьа къамаьлах теша,
Сайна мел езе а,
Гора оттаргвац.
Са жоп цаI да хьона,
Даькъала хьо хийла.
Са вахаре, халахь,
Хьона моттиг яц.
Зийндар аз, цу сайран
Хьона уллув вар из,
БIарг тIера ца боаккхаш
Хьога хьежар из.
Со дIагаьнавоалаш
ГIозваьнна из хьувзар,
Iа ше теркалвича
Майраваьннав из.
Зама сиха йода,
Лаьхка говраш санна,
Сибат дицлуш латт хьа,
Матардахад из,
Сийрда баьга ала
ДIабайнаб са дег чу,
Хьо йицъе цу Дала
Лургба сона низ.
Литература, хьона со
ДIаяла езаш ва экзамен,
Цхьабакъда, дика ховш ва со,
Из сона могаргдац.
Хала я кхел.
Мичахьара
Дахьаргда доаца ираз?
Оалаш дале а:
Хьо ма воха,
Цавоха атта дац.
Ха-зама хувцалуш я –
Из ховш да массанена.
Литература, вай шиъ
ВIашагIкхетаргда
Iан замалахьа,
Йолча
Хана чIоагIа шийла,
Цхьан новкъа,
Уллувдаьнна,
Кхоаненга вай гIоргда…
Вай цхьана хуле,
Со а
Экзаменах ца кхераш,
Литература,
Хьоца миччахьа воагIаргва –
Лай кIалар доагIа зиза,
Из малх ший новкъост хуле,
Цу шелалах ца кхераш
Iан юккъе тIадаргда.
Гурахьа,
Гаьнаш тIара
ГIа дожаш долча хана,
Вай шинне вIашагIкхета,
Нагахьа хуле кхел,
Хатта а мег Iа сога:
«Укхаза хIана лел хьо?
Укх гуйрен аренашка
Хьо мала лехаш лел?»
Е хьайна дагадохе
Iа ала мег цIенхаштта:
«ТIехваьнначунгар шовзткънел
Экзамен эцаргьяц!»
Литература, дех аз,
Ма виталахь со, кхессе,
Хьоцара къаьста даха
Са дега могаргдац.
Хьай дега ла ца могар
Хала да хьатIаэца,
Цудухьа хийцача вай
Бакъахьа да къамаьл.
Из Лермонтов мел ваьхав?
Е Пушкин маца кхелхав?
Мел хьаькъале, мел хоза
Шоай йоазонаш цар даьд?
Экзамен дIалургйолаш
Ба безаш боккха аьттув,
Цхьабакъда, са из аьттув
ХIанзолцца хиннабац.
Хетт сога цаховр сона,
Аз Iома ца даьр вIалла,
Цу хаттарашта нийсса
Жоп дала ховш со вац.
Са дика вIаштIехьдоалар
Да даьсса къамаьл дувца.
Са оапашка а хийла
ЛадувгIа дезаш хул.
Пхи-ялх дош яьздий, хийла
Сарралца хайна вагIа –
Сай дагабоаллам дег чу
ДIахьулабаь са ул.
Литература!
АргIа мег
Са яр а хьатIакхача,
Шиш болаш хила соца…
Со хила везаш ва!
Аз хьийга къа дIаэца
Саг веций?
ХIама дергдац.
Аз леладечун мах бе
ЦаI коравоагIаргва!
Со лийлар, идар дукха…
Цхьабакъда, сона хьалха
Массаза санна, хIанз а,
Абаьде мара яц…
Хиш да, цу маьлхе къегаш,
Лоамаш да кура латташ,
Наькъаш да бIарг ма кхоачча…
Аз сайна лехар-м дац.
Мел дукха лакхаленаш
Са яха йийзай цIийца,
Цхьабакъда, аьттонаша
Со вора чIоагIа кIаьд.
Хьа совгIат даккха гIерташ
Мел дукха къахьийгар аз…
Хьаделар совгIат…
Бакъда,
Виганзар цо со гIад.
Литература, хьо да
Са безам, вахар, хьоцар!
Са шовзткъе пхиъ шу даьннад,
Из хьона дика хов…
АллахIо дийлад сона
Хьалхашка дукха наькъаш,
Цхьабакъда, хьоца хургва,
Массаза хьоца хургва,
Литература, со!
Цкъа зиракаш, вIашагI а кхийтта,
Дар-доацар дувцаш багIаш бар.
Цу кхетаче цхьа хаттар эттар:
Фуд укх дунен тIа дезагIдар?
«Кхерий да деза!», – цхьанне аьлар.
ШоллагIвар раьза хиланзар,
Цо аьлар: «Безам ба безагIа!».
Из дош а цар тIаийцанзар.
Кхы дIахо а, чубенна уйлах,
Цар къувса мегар… Цхьабакъда,
«Шо сих ма ле, – воккхагIчо аьлар, –
Са шуга цхьаькха хаттар да:
Фуд мезал мерза, кIурал къахьа,
Дашал дуккха дезагIа фуд,
Дунен тIа мел вахача хана,
Йиш йоацаш дохка, е дIадала,
Iа хьайца леладергдар фуд?»
Зиракашка цхьатарра ийккхар:
– Наб я Iа ювцар!
– Из наб я!
Ам, къоначо гIайгIане аьлар:
– Наб яц цо ювцар… Къоанал я!
ЦIимхарча лоамашка
Наькъа такильга тIа
Аьрзе бедарг сона
Корайир.
Хьаийцар аз бедарг,
Боча хьаьста,
Се чуводаш
Сайца чуйихьар.
Аз массаза
Сайца лелаю из,
Леладеш мо
Аьттув боаха жай,
Водаш-воагIаш –
Сайца хьо массаза,
Болх беш юл из
Истола тIа сай.
Сайна цунгара
Массаза дех аз,
Болх бе истола тIа
Хайча се:
– Хьалхьо, бедарг,
Са уйлаш,
Са хьашташ
Йолча морхий Даьхе –
Сигале.
Цу лакхе,
Цу малха юхе хилча,
Уж са уйлаш
ЦIенагIа хургья,
БIеха,
Эсала мел долчох,
Харц мел долчох,
Са стихаш цу лакхе
ЦIенлургья.
Укх парке цхьана вай лелача хана,
Гуйре а вайна бIаьсти мо яр.
Сигле яр йийкха, Iалам дар делаш,
Хьо соца яр, со хьоца вар.
Юха а гуйре. Цхьабакъда, тахан
Сатем латт парке, таьзета мо.
ДIа-юха хьеж со, гIерт со хьо лаха,
Хьеже а корайоагIаш яц хьо.
Гуйрено гаьн тIара легаду гIанаш,
ГIайгIане кхесташ уж лаьтта лег.
Шелало мерцай баьцилгаш, цар тIа
БIаргахиш санна догIилгаш къег.
Дег чу гIувтт хаттараш, со корзагIвоахаш:
Хьо мичахьа я?
Хьо хьанца я?
Иразе я хьо?
ГIайгIане я хьо?
Сагота я хьо?
Е гIоза я?
Вай къаьста хилар дагадоаллача,
Са санна, керча бала бий хьа?
Вай шинне къастар кхета ца деча
Вай парко миссел гIайгIа йой Iа?
Iаьржача морхо
Сигле дIакъайлайоаккх,
ТIаккха
Сиглено догIанца Iоелхаю из.
Лар йоацаш яй дIайоал из.
Iаьржача балано
Халкъа дог хьалдуз…
ТIаккха?
Цун Iаьржа лар –
Форд чухеце а,
ДIайовргьяц…
– Мичара даьннад хьо, илли,
Со волча мичара денад?
– Халкъан син чура да со,
Вол е харцо йоацача.
– ХIаьта цу халкъан сино
Сенах вIашагIделлад хьо?
– Эггара сийрдагIча сердалах,
ГIозалцеи безамцеи.
– Маьлха яр йий-хьогI из сердал,
Цул сийрдагIа я мичий?
– Хьа халкъа сино ше а
Дуненна шортта тел сердал.
– Халкъ са – тIадам бац форда чу,
Цхьабакъда, доккха а дац из,
Кхыча цу къамашта юкъе,
Мотт боацаш дусарг-хьох из?
– Из дийна хургба, со долча хана,
Кхалхарг а бац из вIалла,
Кхоллаш цо хуле назманча,
Кхоллаш цо хуле илли.
Цхьа тIадам ба со цу лаьттарча тоатола,
Цхьа тIадам мара бац – фуд тIаккха цахилча?
Оаз зовне назманчий – новцIолга хьогал
ДIаяккха тоъаргда цхьа тIадам хий.
Цхьа тIадам ба со. ЗIамига бале а
Вахара низ соца совдукха ба!
Лоаман цу босе тIа даьннача зийболга
Дийндала цхьа тIадам хий тоъаргда.
ЦаI мара беце а, аз цхьаккха дехац,
Догтийша ба со – ха йоагIаргья,
Из бIайха цIера сийг дIабоабергба аз,
Ца йоалийташ йоккха цIи соцоргья.
ЗIамига ба со, шоана гур мара бац,
Цхьабакъда хьинар-м са дуккха а да:
Фордача боде а со байна дIабаргбац,
Фордах со дIакхете форд чIоагIлургба.
Абаьдел боккхагIа, Iоажалал чIоагIагIа,
ЗIамига тIадам бале а, со ба.
Дуненна вахара низ телар ба со
Цудухьа массаза со бахаргба!
Безам – оалхазар мо эргаш ба,
Iурра хул из кхераш, саррахь – майра,
Сийнача сигала урагIбаха,
Цунна чIоагIа ши ткъам эшаш ба.
Безам – тIий да, дотта хала дола…
ТIий мо, ши дог вIашкатеIадеш,
Шин бердах дIагIерта латтаргйола
ЧIоагIа гIортораш безама эш.
Каст-каста хьо гуш хиннаяле а,
Лоалахой хьа сона бовзацар,
Болхаш-боагIаш уж хьа нешаш байча,
Уж а сона вIалла хоалацар.
Сона гIанахь духьалъихаяц хьо,
Наб а йоаяьяц Iа вIалла са,
МоллагIчунна езаелча а хьо,
Сагота хиннавац вIалла со.
Цхьабакъда, хIанза-м цаI хиннад сона,
Уж хьа лоалахой болча ух со,
Беррига хьа нешаш а бовз сона,
Царца чIоагIа сакъердалу са.
Наб а юлац, хац сона из хIанад,
Сайна фу хиннад – со кхеташ вац!
Нагахь кхычоа хIанз хьо езалоййа,
Из ла сона низ тоъарг ма бац!
Сайна фу хиннад – со кхеташ вац,
Бакъда, аз хьо сага дIа-м лургьяц!
ХIаранена укх дунен тIа
Дагадоаллар ши-ший да.
Сайрийна денз массаварг а
Сатассарга хьежаш ва.
Со-м Iурра денз-хьа из сайре
ХьатIаярга хьежаш хул,
Саррахь хи тIа йоагIаргйолча
Хьога хьежаш латташ хул.
Дукха ха я ер аз дувцар хинна,
Массехк бIаь шу хьалха хиннад ер.
Лоамий мехкара Iоъараваьнна,
Россе вахар черсе дехар де.
ДоттагIал цо дехар Россегара,
Массаза хургдола доттагIал.
ЦаI мара ца хуле хьога кхера –
Цунах гIап йоттарг ма яц Iа хьал.
Эрсечо дика тIаийцар черсе.
Цу хана денз уж шиъ цхьана ба.
ТIом бале а, кхы бала бале а,
ЧIоагIъяь гIап санна цар вошал да.
Нагахь санна кIала вусе черсе,
Цунна гIо де оарцагIвоагIа эрсе,
Нагахь санна халча отте эрсе,
Цунна оарцагIвоагIа воша черсе.
Укх дунен тIа мел вахача хана
Дукха иллеш хезад сона, нана.
Тайп-тайпара хиннад иллеш – сийрда,
Уйла яйташ,
ЦIаьхха велхавеш,
Хиннад дог гIоздаьккхе, велавеш.
Массанеца царца аз сакъийрдад.
Цхьадараш дар сона ваха гIо деш,
Соца бала, гIозал декъар цар,
Цхьаькхаш дар сийдаккхара тIахьехаш,
Кегар бувцаш кхоалагIдараш дар.
Тайп-тайпара хиннад иллеш,
Бакъда,
ЦаI да царца, дицдергдоацаш аз:
Нанас сона даьха ага илли –
Са дег чу тахан а ек цу илле оаз.
Хьамсара доттагIий, хьамсара хьаьший,
Кхета малх санна укх цIагIа чуяьнна
Ер нус,
Къонахчун санна, дог чIоагIа долаш
Хургйолаш,
Дуккхача берий ираз дола нана
Хургйолаш,
Массаварг хьегаш барзкъа ховш тега
хургйолаш,
Ший ала дезар дIаоалаш
Хургйолаш,
Цунна бIарахьежа бIаргаш кIаьд ца луш
Хургйолаш,
Могаш-маьрша а ший кхела раьза а
Хургйолаш, –
Хьамсара доттагIий, хьамсара хьаьший,
ЦIенача дег тIара ловца а боаккхаш,
Хьалъайдергда вай воай пелаш!
МоллагIа гIулакх дIакъоастаде кайоалаш
Хургйолаш,
МоллагIа рузкъа дIанийсдеш дIадерзаде ховш а из
Хургйолаш,
Вахара никъ цун сийрда а
Хургболаш,
ГIайгIа е бала фуд ца ховш цун вахар
Хургдолаш,
Шеволчо массаза хестаеш дика нус
Хургйолаш,
Етт бийтта шура из ведар йизза кхухьаш
Хургйолаш,
Цун дезал цун даггара
Хургболаш,
Балаш хьа ца хьокхалуш из
Хургйолаш,
Хьамсара доттагIий, хьамсара хьаьший,
ЦIенача дег тIара ловца а боаккхаш,
Хьалъайдергда вай воай пелаш!
Басилгаш цун, алингаш мо, цIе
Хургйолаш,
Цергаш цун чIоагIа а,
ШакIа мо кIай а
Хургйолаш,
Борал цун цIирцIира гIаттар мо
Хургдолаш,
Къамаьл цун
Лоамарча шовдан гIар санна тайжа
Хургдолаш;
Цун совгIаташ камаьрша, маьхале
Хургдолаш,
МоллагIа ший хьаьша оамалца тIаэцаш
Хургйолаш,
Маьрнанна езаш, маьрдаьна лоархIаме
Хургйолаш,
Вай дика Iадаташ леладеш
Хургйолаш,
Хьамсара доттагIий, хьамсара хьаьший,
ЦIенача дег тIара ловца а боаккхаш,
Хьалъайдергда вай воай пелаш!
Дуккхадар ховш а,
Болх бира тIера а
Хургйолаш,
БIарго хьа мел лаьцар хьинарца хьаде ховш
Хургйолаш,
Фе йолаш, сабарца ший бераш кхедеш из
Хургйолаш,
Ши ала деззача дош ала ховш а из
Хургйолаш,
Корадаь наьхадар из долча даьга дIакхоачийташ
Хургйолаш,
ХIаьтта баь Iахирг мо ховха из
Хургйолаш,
Сиглара моллагIа оалхазар
Герз теха, чудайта могаш из
Хургйолаш,
Хьамсара доттагIий, хьамсара хьаьший,
ЦIенача дег тIара ловца а боаккхаш,
Хьалъайдергда вай воай пелаш!
Ший гIоза къахьегам поэташа бувцаш
Цун цIен-да
Хургволаш,
Ший доттагIашта дика масал гойташ из
Хургволаш,
Дика да а, дика фусам-да а из
Хургволаш,
Ший сесаг, ший дезал безаш из
Хургволаш;
Болх хала хиларах кIаьд ца луш
Хургволаш,
Лирача тIем тIа а кхералургвоацаш из
Хургволаш,
Эшача хIаманна фе волаш мар а из
Хургволаш,
Ший ираз дезалца долга ховш цIен-да из
Хургволаш,
Ший цIи, ший дезала сий леладеш цIена
Хургволаш, –
Хьамсара доттагIий,
Хьамсара хьаьший,
ЦIенача дег тIара ловца а боаккхаш,
Хьалъайдергда вай воай пелаш!
Са къонал,
Хьо лоаман цу бихье тIа яла,
Цигача Iергйолаш, хьай цIагIа санна.
Мух хургба цигача хьа доттагI болаш –
Къоанал фуй мича хов цунна.
Цу лоаман наькха тIа уж морхаш яда,
КIай я уж, къоаночун кIай корта санна.
Морхашца доттагIал хургда хьа чIоагIа –
Морхаш хул массаза къона.
Са къонал,
Массаза лоам бихье яха,
ЦIенача михаца ловзаш хьо хургья.
Цигача къоанал тIакхоачаргьяц хьона.
… ТIаяла могаргдац.
КIаьдъенна юсаргья.
Кхай тIара чудоагIаш латтар вай шиъ цхьана.
Зиза теха аре – бIарг ма кхоачча йIаьха.
ЦIаьхха сигле къайлар боадоно гобаьккха,
ДогIа IотIатехар, ахкан дIайха догIа.
Бераш санна делаш, догIа кара лувцаш,
ДоагIар вай шиъ, гIоза кхайкаеш аренаш,
ДогIан тIадамашца ловзаш, царца лувчаш,
ТIаккха уж тIадамаш воайла дIа-хьа телаш.
Цу хьа юхь тIа догIан уж тIадамаш сувцар,
Къега хьа бIаргаш мо хила гIерташ дар,
Бат хьалъайяь догIа Iа бордашца лувцар…
Тхирал лийча зиза мо хьо хоза яр…
Ираз лех аз, ираз дех
Хьогара, ва Везан Даьла,
Бакъда, иразаца Хье
Вицвалийтар Iа ма далахь.
Ираз долчарна юкъе
Ираз дайна со ма хилва,
Ираз доацачарца со
Ираз долаш а ма хилва.
Кхер со,
Кхера сай хIама деце а,
Дех аз,
Деха саг воаццаше сай,
Велх со,
Вела везаш се вале а,
Дувц аз,
Дувца мел ца дезар сай.
Нана, пандар Iа хьаэца вай,
Йиш дIалакха цу пандарца хьай.
Хинна ираз дагадохаде,
ГIоза денош юхадоаладе.
ВIашкадаха дегI хьай хьалнийсде.
Дагадоха, гIетташ лийнна хье.
Хьалха санна Iалам тийна латт:
Лоамаш массаза мо, кура латт,
Бийса сийрдаяьккха бутт а ба,
Вайга бIатувсаш цхьа седкъа ба.
Лакха, Iайха хьалха лийкха йиш,
Ираз-аьттув бувца гIоза йиш.
Дагабохаргболаш сона дай,
ДIалакха дадайна йийзар вай.
Лакха, дийна волаш санна из,
Ураоттабий беррига низ.
Из воацилга вицлургволаш со…
Нана, боккъала ма елха хьо!
Нана, лакха сона гIоза йиш,
Докъадергдолаш са бIаргахиш,
Бийса екаеш яхийта оаз,
ЖожагIате йицъергйолаш аз,
Дагайохаргйолаш ялсмале.
Ювца ханаш, къона хинна хье.
Нана, нана, лораелахь хье!
Вахар тIеххоза да ахча
Кхабилгача гул ца дечоа,
Баьстен хозал юаш волчоа,
Безама низ бовзаш волчоа.
Царна вахар тIеххоза да!
Тамашийна да вай вахар.
ТалгIе шершар зувш хьо вале,
ДогIан мукъам хозаш вале,
ГIаьний илли дезаш вале,
Тамашийна да хьа вахар.
Вахар вай… са хьамсара вар,
Хьо воацаш из сона дезац.
Хьо воаца ираз аз лехац.
ХIана аьлча...
ХIана аьлча…
Вахар вай… са хьамсара вар…
Сов сиха кхалу-кх уж, сиха сов,
Са хьамсара нана къалуш мо.
Мел дукха да цар шоай дег чу лорадер?
Мел дукха да цар тIехьленна леладер?
Къонгашта – зовзалах кхардар лу цар,
Мехкарашта лу – тешаме хилар.
Исташта – моарошта мутIахьа хилар…
Дукха да, лорадеш, леладер цар.
Тамаш ма йий, – наха дувц, –
ХIана йода сатоссашехь
Тоачув даккха Салимат
Из гаьннара гув болчахьа?
Йоккха тамаш я из, – йоах цар, –
Га цаI мара цига яц,
Цу тIар йоIо денна доаха
Тоачош-м кхоачалуш ма дац.
Къамаьл дувцача цу наха
Бакъдар долчча бесса хац,
Хетаргахьа, йоI цу гув тIа
Кхувла бахьан тоачош дац.
ЙоI ца гув тIа яха яьлча,
ЙиIий бIаргаш сийрда къег…
Ший гIулакха вена латташ
Хул цу гув тIа Асланбек.
ЙиIий Iуйре дика йийце,
Хьал ца айбеш ший ши бIарг,
Дувц йоIага, къамаьл дIаьхдеш,
Дахар, денар, доагIаргдар.
ДогIаш дувц, укх шера доаца,
Доахан дерста хилар дувц,
Хьувкъам, чIоагIа дика хинна,
Цонашкара сийна буц…
Дувц цо деррига йоIага,
Къамаьл вIалла соцадиц…
Амма, керттера уж дешаш
Цхьаккха дича оалалац.
Бакъда, наха-м йоах, йиIийна
КIанта къайле къайле яц,
Цудухьа тоачош а гув тIа
Кхоачаденна доалаш дац.
Цудухьа цхьа хаттар наха
Тахан чIоагIа дагадоал:
Маца коачалургда тоачош?
Маца хургда зоахалол?
Хьалхара сай стихаш яьзйир аз,
Поэт волча вахар цу стихашца.
Поэт велавелар:
– Стихаш-м я,
Цхьабакъда,
Поэзи-м яц акхарца…
Со поэзи лехаш дукха лийлар:
Лоам тIа вийлар, юха кIалавийлар,
Со ца кхоачаш моттиг йисанзар,
Рифма лехаш сахиларга вийлар,
Дукха вийлхар, геттар дукха вийлар –
Бакъда, поэзи-м корайинзар.
Демах йизза иккаш текхаеш,
Доахан долча ферме со чуваьлар.
Шурах бизза кодилг кховдабеш,
Цучарча болхлочо сога аьлар:
– ДIамала ер шийла шура Iа.
Маьлхе вIохвенначох тара ва хьо.
ТIаккха дIа-чу салоIаргда Iа,
СалаьIача, дIахо дIагIоргва хьо.
Елакъежаш, бIарахьежар из…
Кодилг шура дIамелар аз эзза.
Поэзи кхы леха езац са,
Кхетадир аз: ер я из поэзи.
Дика нах, шун Iуйре дика хийла!
Бийса яьннай. Ди доалаш латт кIай.
Ер керда ди хIаранена хилда
Аьттув болаш, толам болаш цIей!
Оалхазараш лел сигала, аре
ГIозача иллешца екаеш,
Бераш да цIагIара удаш ара,
Да ва кхай тIа ваха сухалбеш.
Лоалахочунга цун лоалахочо,
– Бийса мишта яьккхай Iа? – дIахет.
Вокхо жоп лу.
Къамаьл да цар лоаца,
Ахкан дено тIехьара тIатетт.
Дика нах, шун вахар маьрша хилда!
Ираз лорадар да декхар вай.
Керда ди шух хIаранена хилда
Аьттув болаш, толам болаш цIей!
Зиза моллагIа хоза дале а,
Воашта дезар мара даккхац вай.
Бала беча а цхьаннега кхайкале
ДоттагIчунга кхайк хьалхагIа вай.
– Дийнахьа иттаза гу вай шиъ,
Моаршал хетт, бIарга мел гуча хана!
Делача бIаргашца аьлар цо:
– Моаршал хаттар новкъа мичад вIалла!
Малхо йошъю лай тIара хьа лар,
Форда талгIено гIомар тIа йитац…
Бакъда из.
Дале а, цхьаькха-м да –
Шеддар дицде-м заманна а магац.
– Сона сай бераш дийзачча бесса,
Кхы цхьаннена дезий-хьогI ший бераш?! –
Кура яр къонача наьна оаз,
БIаргаш дар безамца сийрда къегаш…
– Сона сай бераш дийзачча бесса,
Кхы цхьаннена дезий-хьогI ший бераш?! –
Къаьнача даь гIайгIане яр оаз,
БIаргаш дар цун бIаргахишца лешаш.
Вай вахар гIоза да… ХIанад Iа яхе,
Вай хIара ди да эргадаьнна вахар –
ДIадахар, таханардар, кхоана хургдар…
Малув цу хIаман маIана тIакхувргвар?
Iа мел даь дика хIама дицлургда,
Нагахьа санна хьогар гIалат доале.
Е Дала наIалт аьннар гучадоале,
Цу тIеххьа наIалт наха а аргда.
Наьха дегаш вайна йоккха къайле я.
Поэташка-м да уж дегаш делла дIоагIаш.
Поэташта наьха дег чу доаллар гу –
Цудухьа да царна баха хала чIоагIа.
Дукха да са, хилча бакъахь хеташ.
Царех цаI геттара атта дар:
Ше хургвоацар хила а ца гIерташ,
Ше хургвар хуларий хIаравар.
Водаш вар, водаш вар
Наькъа йисте гIолла,
Цхьа дешархо водаш вар,
Йита ший из школа.
Массанена хьехам беш,
БIapгa мел гур кхетавеш,
Кулгаш киса доахкаш,
Водар, шеддар тохкаш...
Га дIайогIаш ши кIаьнк воалл:
«Лораделаш овлаш!» – оал.
Хьокхаш боахкачарна херх,
Мишта оза беза хьех.
Дешархочунга из «къайг»,
«Пхиъ яккхалахь!» – яхаш кхайк.
Оалхазараш кхоабаш воаллар,
Вай вувцачо бехке ву:
Цунна а цо хьехар ду
Цо дечох ца вашаш:
«Чувха ма е гIажаш!
Нервни хила мег уж тIаккха,
Могаргдий-теш таьлми даккха?!»
...Ше а болх беш из валаре,
Хург ма вар цох башха баьри!
Чайтоанг Мишка
лаьтта улл.
Цхьа тIод
даьккха…
Ишта а хул…
Аз-м из
дIакхоссаргьяц,
Цул дезагI са
хIама дац.
Со хIанз йоккха ма хиннай,
«Абат» деша йолаеннай.
Ловзоргех кхы ловзаш яц,
Берий оамал сога тац.
Са воша ва Сережа яхаш,
Цунна лургья нийсса ахаш.
Бакъда, пхьегIаш, дахчан пхьегIаш,
ДIалургьяц аз хIанзарчоа.
Пхьагал а ютаргья аз сайна,
КIезиг-дукха астагIа йоа.
ХIаьта чайтоанг лувчае еза,
Сапа хьокхаш... БIеха я.
Серёжайна эшац чайтоанг,
КIаьнкий уйлаш футболаца я.
ДIалургьяц аз теник Айза –
Цунца ловза отт со цкъаза.
Паровоз а дIалургбац аз,
Ергьяц аз вешийна вас;
Са паровоз бIарчча бац:
Чархех шиъ мара йисаяц...
Хетаргахьа, Сережайна
Согара хIама кхоачаргьяц.
(Ахча Iоаду кIопилг)
Хайра комода тIа бов,
Кхалла хIамилг лехаш –
Ахча шийна дехаш.
IажагIа бола
Ший ши бIарг
Къоагабу цо цкъаза:
«Хьада сона, хьада, – оал, –
Хьайга мел дар киса!»
Бовна ахча дIаделар –
Велакъажар дицделар.
ДукхагIа, дукхагIа ахча дуъ
Оалхазаро денна.
Бовна кит хьалъюзаш латт,
Со-м боккъонца гIеллуш латт,
Даим лел мецвенна.
Дешар дита, йоаяь наб,
Аз топпара оалхазар кхоаб.
Нана яьча дийнахьа,
Хьамсара долча дийнахьа,
СовгIат эца таро яц:
Киса эппаз дусаш дац!
Со кино ца вода
БIарчча шу даьннад.
Морожени ца юаш,
Ахка дIадаьннад...
Гон хьаийцар
ТIаккха аз,
Бовна
IотIахийцар из!
Йохайир аз
Топпара бов –
Юха а
Велакъажа хов!
Бийса оттар новкъа дац:
Са «фонарик» дIайовш яц.
Баьцашта юкъе яхаш я из,
Кора тIа, банка чу
ягIаш я из.
Цунца бийсан аз сакъерд,
Дийнахьа-м из лачкъа
гIерт...
Иштта ба са зIамига
седкъилг,
Са «фонарик» – баьццара
седкъарг,
Бус къега са говза чоапилг…
Ма хеталаш,
бувц аз оапилг!
Ший низи хозали хестадеш,
Цкъа ЦIокъо Цогалга аьлар,
доаккхалаш деш:
«Хьо дезаш ях аз, эгIаз ма гIолахь:
Со дIамассаза хьож хьогахь,
Сона дагадох хьо сайна нийса ца хилар:
ГIов да хьа зIамига,
Низ ба хьа кIезига,
Хье да хьо заьлза...
Гой, со миштад..?»
«Хьай лаьна гешт делахь, – аьнна,
Цогилго хIиллане жоп делар. –
Соца-м хьо нийсдала дезацар.
Со-м чIоагIа хоастам беш ма хьувзий,
ГIоздаьнна,
Къахетарах Iа сайх доттагIа даьлга xoвш!
Хьа дикалаш...
Уж-м сона а ма довзий!
Цхьа кIиг хьаькъал царех тоха хьа даларе...»
«Фу? – аьлар ЦIокъо. – Хьаькъал?
Эшаш да из иштта чIоагIа?!»
Тхьайсай хоза баьцаш,
Тхьайсад цар тIа тхир.
Лакхеда – бакъдоаца
Беттан хоза лир.
Укх баьций садахар
ГIа мо, дег чу латт.
Аз хьа дагалаттар
Сайца хьалдизад.
Теша безам боагIа:
Вай цхьан барта да.
Хьо хьаерзе, шедар
Кхоачаш хург ма да.
Iергда, Iергда вай шиъ,
Баьцо хьуладеш,
Беттан сердалоно
Дошо дерзадеш.
Из бар дукха мах бола жIовхьара кхера,
Из бар дийца варгвоаца кIей,
Беча санна цу Даьла ялсамалера,
Малх тIахьежа лоа санна кIай.
Джабрило из бенабар ИбрахIим пайхамара,
ГIомарашта, кхерашта юкъера леха,
Къиблата наIараш жинаш лорайора,
Жовхьар хинна из боаллача теIа.
Ханаш дIaиxap – дунен масса оагIорахьара
Из боаллача адам мa yxap арахьара,
Гаьнача езача къиблате кхача,
ГIайгIаний, баланий дегаш делхоргдолча.
АллахI! АллахI!
Хьа дукха мах бола совгIат матара дахад,
Наьха къинош, баланаш ца ловш из матара дахад!
Чопаша кIайяьча форда тIехен тIа
Iаьржа морхаш гулъю михо,
Форданнеи морхаштеи юкъе
Сегача тIоана тара йолаш,
Кура лел из ДуIакхайкор.
Низ бола ткъам цкъа талгIех тохаш,
Iадсаькх санна морхашка гIотташ
Детт цо цIогIа; хоз цу цIогIанца
Майрача оалхзара дог гIоздалар
Хоз цу курача оалхазара цIогIанца
ДуIа дезара хьогам! ЭгIазлен низ.
Курача дега ала, коттдалара тешам
Морхашта хоз оалхзара цIогIанца.
Цу дуIах кхераш, узамаш деш,
КорзагIъяьнна лакхе хьувзаш,
ДуIо шоашта тесса кхерам
Форда чу лочкъо кийча я чайкаш.
Гагарий а узамаш хоз, –
Цу гагарашта йовзаш яц
Дунен вахара тIема морзо:
Деттача дено тосс царна кхерам.
Iовдалча пингвина лечкъо зовза
Лоаман чхарашка дерста дегI...
ДуIакхайкор яц ше мара
Мукъа лелаш кура, майра
Чопаша кIайбаьча форда тIа гIолла!
ДукхагIIаьржлуш лохлу морхаш
Бирсача форда тIа. ТалгIеш
Иллеш доахаш лакхе тувсалу
Деттача денна хьалдухьал.
ЧIоагIа детт ди.
Михаца къувс
Чопаша йиза унзарча талгIеша
Узамаш деш. ЧIоагIача михо
ТалгIей Iулаш мархIа лувцаш,
Бердех кхувссаш дIатIадетт.
Дом беш, цицха деш йоккхача эгIазалца
Баьццара лепаш босс боа талгIеш
Етташ йохо лоаман чхарех.
ЦIoгIa детташ лел ДуIакхайкор,
Сегача тIоана тара йолаш,
Iадсаькх санна, морхаш тедаш,
ТалгIей чопех ткъамаш детташ.
Йилбаз мо хIанз лакхе хьувз из, –
Кура, Iаьржа дарза йилбаз, –
Майра делаш, гIоздаьнна декаш...
Делаш да из унзарча морхех.
Сов гIаддаха декаш да из
КIаьддалар хоз саькхача йилбаза
ЭгIазалца деттача ден татаца,
Тийша да из: Iаьржча морхаша
Сийрда малх лочкъорг ца хилар.
Мух ба увгIаш... Ди да детташ...
Лотаеннай сийнача аланца
Цу форда тIа лела морхаш.
Сийрда сега тIоана хаьшкаш
Лувцаш доаду бухбоацча фордо.
ЦIерах хинна бIехалаш санна
Цу форда тIа хьувзаш довш латт
Сегача тIоанна IындоргIаш.
– ДуIа! Кастта оттаргда дуIа!
Из я майра ДуIакхайкор,
Сегаш долча цу тIоанашца
Кура лелаш, дорх а бенна
УвгIаш болча форда тIа гIолла;
Котало кхайкаеш вола
Овлаьъ ва из цIогIа деттар:
– ЧIoaгIaгI отта бирса дуIа!..
Юрта йисте цхьан хана со яьха
Улица я, дагIаш баьде цIа,
Баьде йоага лампа, бийса йIаьха,
Ког-соалозаш, боча йола са.
Сахиллалца нане дувца фаьлгаш,
Сатассара сигле сийрда-цIе,
МугIарах хьалдагIа тиша цIалгаш –
Дицдергдац аз дийна мелий се.
Сийна куражка йизза я шура,
Маькха чIегилг цунна юхе ул,
Лоа да аьшка вани йизза улаш…
Бера ираз цу суртех хьахул:
Ираз ма дий бала боацаш вахар.
Шийтта шу мара са даьннадац,
Дег чу гIозал я массаза яхаш,
Рифмаш мара эшаш хIама дац.
Зама дIаяхай, со йоккха хиннай,
Цхьабакъда, са байташ-м соца я,
Ях уж дег чу, дега дай а хинна,
Уж вIашка а етташ, цу сай сина
Цхьалха дувхар тегаш со а я.
Илли доах Iано – шок лекхаш:
Терсаш, ага санна теркаш,
Дийхка хьу латт-кха.
Гобаьккха гIайгIане морхаш
Я сигле лаьцца дIайолхаш
Гаьнарча мехка.
ХIаьта коа юкъе дуIа да
Даьре кIувсаш тувсаш, бакъда,
Шийла да чIоагIа.
Ловзаргашта тIера дола
Хьазилгаш корашта кIала,
Болгаш мо, дагIа.
Мецденнад уж, эттад мискаш,
Шелденнад-кха, хьерч уж, эгаш,
Шоайла вIашагIа.
ХIаьта мух-м, хьекхаш шийла мухь,
ТIаетташ гаргаш, эгIазъух
Кхы а чIоагIагIа.
Кортош чудолх оалхазаргий –
Тхьовс уж, дуIан илле оазий
Сурташа хьаьсте.
Гу царна гIанахьа, яьнна,
Малх мо, шоашка елаенна,
Тоамбола бIаьсти.
Низ болчо даим
Низ боацар кхеставу,
Кхеставу, вIалла деце а гунахь,
Ше мел долча хIаманна
Низ боацар бехке ву...
ЛадувгIал:
Басняшка иштта дувц цунах!
Цхьа Iаьхарг, дIайхача дийнахь,
Тоатолга тIа бахаб хий мала:
Меца борз, хьувзаш,
Нийсъеннай цу кIала...
Iаьхарг бIаргабайча,
Хьайнад берза цIий...
КIеззиг-мукъагI гIулакх
Бокъон тIа дерзо
Дагайолаш ший,
Аьннад мецача берзо:
«Ай, мишта йихьай хьо, ва къотIа,
ГIомарца, топпарца
ВIашагIъийде са малар?
Из бахьан хьона доагIаш да валар!»
«Сий долча берзо пурам лой,
Аз жоп лургда:
Хьа сийле латтачар
Цхьа бIаь гIa кIала а баьнна,
ДIаэттаб со,
Тоатолга чура хий мала аьнна...
Хьо эгIазъахар бахьан доацаш да –
Хьа малар вIалла а аз бIехдаьдац!»
«Цудухьче, со лувш я-кх харц?
Йий?
Яйнаяц эхьдоацарг хьо тайпара!
Соахкарча ахка а,
ДагадоагIа шаьра,
Укх метте яппараш йир Iа сога...
Ха кхаьчай даккха хьона тIера цIока!
«Фу дувц Iа? Са-м шу а даьннадац!»
«Хьа воша вар из тIаккха!»
«Са вежарий бац!»
«Шуча вар е мохча...
Хьо гIерт цар гадаккха!
Шун тайпах вар-кх из, лоацца аьлча...
Шо шоаш, шун жIалеш, шун Iуй,
Шоай аьттув баьлча,
Ма могга сона зе дергдолаш да...
Цар къинош, Iаьхарг,
Ia дIатокхаргда!»
«Фу бехк ба са?»
«Сацийта! Iа лергаш къордир!
Укх кIира са бага
Хиннаяц цхьа тIехк,
Со меца хилар – из ба хьа бехк!..
ХIаьта, хIанз ха кхаьчай
Ер гIулакх дIадерзо...»
Хьунгахьа Iаьхарг
Токхабир берзо!
Цхьаннахьара къайга шийна
Дала нахча еннаяр.
Корсама тIa, Къайг, Iохайна,
Марта даа еннаяр,
Нахча ший бага а йоаллаш,
Къайго чIоагIа уйла йир.
Цогал, циггада тIехдоалаш,
Нахчан хьажо соцадир.
Цунна нахча бIаргагора,
Нахчо Цогал сецадора.
Цогал хена дIатIаух,
Лестадеш ший цIог, ший юх,
Къайга тIера бIарг ца боаккхаш,
Низткъа мара са ца доаккхаш,
Лее гIерташ Къайг из хьувз, –
Цунга мерза хабар дувц:
«Къайг, хьо ма йий чIоагIа дика!
Из хьа фоартилг, бIаргилгаш!
Хьайла хьай цу бедарашка!
Хьайла хьай цу меражгага!
Дийцчаъ ма дар фаьлгаш уж!
Малайка яр санна хоза
Оаз хьа йоагIаш хила мег,
Сона ловра оаз хьа хаза,
Со хьа оазах чIоагIа хьег.
Илли ала, эхь ца хеташ!
Цу хьай хозалга хьажжа,
Хьо яле, из илли оалаш,
Паччахь-оалхазар да, харжжа!»
Цигга Къайг бIогора ера,
ЧIоагIа ше хоастаярах.
ГIадъяха, ший лоIам тIера
Яьлар сов могаярах.
Цогала цу хоастамашта
Шийна са ца тохалуш,
Iаьхар Къайг, ший къамаргашка
Низ юхе кхы ца буташ:
Багар нахча Iоежар,
Цогало цох катехар.
Цхьан карта Iургах чухьежаяр Бози,
Ше юхе гIолла
ДIатIехйоалаш:
Укх карта дехьа фу доалл-теш?
Цхьа устагI шоашта
Хьа а хержа, дикагIбола,
Жа-Iуй чуийнна боахкар
Из тулбеш...
ЖIалеш-м гонахьа
Сатийнна дадаш дар...
Цхьаккхе а Iахацар,
Кхайкаеш аре...
Ше дIахо йодаш, аьлар берзо:
«Ма йоаккха гIap
Оттаргьяр укхаза,
Из устагI бийннар со яларе!»
Лоаман лакха бовхьаш
Бийсан наб еш да;
Сатийна аренаш
Iаьржа, баьде я;
Дом бац гIетташ новкъар,
Эгац гаьний гIa...
Дел хьай кIеззиг сабар,
Iа а лоIар са.
Дошо морхилг яр цкъа бийса йоаккхаш
Лакха ягIаш йолча чхар тIа яьнна;
Iyppa новкъа яьлар яха, аьнна,
Сигал гIолла геттар хоза ловзаш;
Бакъда, цу къаьнача чхар тIа йисар
ТIаьда из лар. Латт из ше цхьаь, тийна,
Цу кIоаргача ший уйлаех енна,
Эрий-ара хоз цун гIийла елхар.
Гучалелхаш форда дехках
Кеман кIай цхьа гата да...
Фу дитад цо ший цу мехка?
Кхычахьа цо фу лохаргда?
Форд ба ловзаш, мух ба Iехаш,
Мачта нийсса лоатталац...
Дац из гата ираз лехаш,
Ираз дита, дIаадац!
КIал – хий да, лил мо сийна,
Лакхе – малх ба, дошув мо...
Гато-м дуIа тIадех шийна,
Цунца ираз долаш мо!
Дилла а лелаш йола сигалара морхилгаш,
Жовхьара зIанарах ара да йолхараш,
Даьхенах къоаставаь со санна кхестараш,
Цу къулбаседера къулбехьа лестараш.
Шо лехкар малав-теш? Безам ба, чам боаца?
Е доккха дов да из, кхоачалуш ва доаца?
ХьагI я из къайлагIара, шун юхь ца елийтар,
ДоттагIий вол я из, шо удаш лелийтар?
А, кIордадаьд шоана, сигала лелараш,
Къе дада лаьттилгаш, беркат ца телараш...
Шо даим мукъа я, садоаллаш йоацараш,
Даьхе а Даьхенах къастар а доацараш!
Тхьовса мерза, бер са деза,
Оли-боли-да.
Бутт ба хьежаш шорта, хоза
Укх хьа ага тIа.
Дувцаргда аз хьона фаьлгаш,
Иллеш доахаргда.
Iа хIанз наб е, къайле бIаргаш,
Оли-боли-да.
ТIош тIа гIолла теркаш, Тийрко
БIеха талгIеш ю;
Текх берда тIа бирса нохчо,
Шалта ший иръю;
Хьо ма кхера, Iаьма, къаьна
ТIемхо ва хьа да;
Тхьовса, наб е Iа сатийна,
Оли-боли-да.
Ховргда хьона, хье хьалкхийча,
ТIом фу зулам да;
Ког болларгба Iа лийта чу,
Герз бе долларгда.
Аз хьа нувра хатта кхоалаш,
Догамаш дергда...
Хьо хIанз тхьовса ираз долаш,
Оли-боли-да.
Хург ма ва хьо, турпал санна,
Долаш къаман дог;
Сога – наькъа водаш гаьна –
Лостадергда кулг...
Мел аз цу бус, ура ягIаш,
Хиш Iолегоргда!..
Тхьовса, малайк, делакъежаш,
Оли-боли-да.
Хьежаргья со, Iазап озаш;
Дукха дезаш хьол
ХIама дац са; деш ламазаш,
Дехкаш Iуйкъе дол;
Хеташ, хIана саготду-теш
Кхыча мехка Iа...
Доал ги далца алла наб еш,
Оли-боли-да.
Лур аз хьона наькъа водаш, -
Ер Iа лораде, –
Даьла сурт – укханга хьежаш,
Текъамаш Iа де;
ТIема юкъе хьай са хьовзе –
Iа цIи яккха са...
Тхьовса мерза, бер са хоза,
Оли-боли-да.
Седкъий хьалкхетача хана,
Форда талгIе хьоа ца еш,
Ше цхьаь доагIаш гу цхьа кема,
Шедоа гаташ сувсадеш.
Сетташ яц цун лакха мачташ,
Кхесторгаша тувсац го…
ХIара корах арахьежаш,
Йоаккхий топаш бIаргаго.
БIарга зелуш бац матросаш,
Капитан а зелуш вац.
Бакъда, хин кIалара кхерий
Цу кемана новкъа дац.
Форда тIа я моакхаза гIайре,
Из гIайре талгIеша юлл.
Боарзз ба цига миска латташ,
КIала – император улл.
ДIавеллав из, сийле ца еш,
МоастагIаша баьккха кIоаг.
Беза кхера биллаб лакхе,
Хьоадергдоацаш кулг е ког.
Из дIавелла ха хьаотташ, –
Уккхаз дувцар бакъдар да,–
Феца гIолла кема доагIа
Цу лакхача бердан тIа.
ХьалгIотт тIаккха император,
Шийла каша дите ший:
Салтий барзкъа да тIадувхаш,
ТIатуллаш – кхаь саьна кий.
Деза кулгаш чоал а техе,
Корта гIайгIане Iохец…
ТIаккха, ко долча тIавода,
Из ко безаме бе эц.
Францегахьа дуг цо кема,
Дего Францеца салоI:
Цига йисай къаьна гварди,
Цига висав къона воI.
Гучадоаллаше а лаьтта,
Кемо сигахIду ший нек.
Император хозлу цIаьхха:
Дог – детталу, бIаргаш – къег!
Майрра, шерра гIа а боахаш,
Кема тIара из Iовосс.
Новкъосташка цIогIа тох цо,
Маршалашка кхайкам тосс.
Цхьабакъда, цун гренадераш
Эльба-хина йисте боакх.
Россе, лайла, йоак цар тIехкаш,
Пирамидаш йолча йоахк.
Маршалаш а, дукхагIбараш,
ТIем тIа лийгаб – къиза кхел.
ХIаьта, вожаш, шпага ехка,
МоастагIашца барта лел.
Императоро, цу довна
ЭгIазвахе, ког Iотох.
КорзагIвале, Iо-хьал вахе,
Цо юха а цIогIа тох.
ВоI тIавех цо, ше хьалкхеваьр, -
ВоIал дезагI даьна фуд?..
Ах-дуне ший воIа лерхI цо,
Шийна духхьал Франци ютт.
Цхьабакъда, кхы делларгдоацаш,
ВоIо бIаргаш дIакъайлад…
Цунга хьежаш, берда йисте,
Император дукха латт.
Латт из, доаккха са а доахаш,
Латт, къаггалца анаюх.
Цун бIаргара лега тIадам,
ГIум кхехкаеш, лаьттах ух.
ТIаккха ший кема тIа хов из,
Корта Iочуберзабу…
Кулг лостаду бердага гIийла,
Кема юхадерзаду.